Hayagriva Stotram
हयग्रीव स्तोत्रम्
ज्ञानानन्दमयं देवं निर्मलस्फटिकाकृतिम्। आधारं सर्वविद्यानां हयग्रीवमुपास्महे॥१॥
jñānānandamayaṃ devaṃ nirmalasphaṭikākṛtim | ādhāraṃ sarvavidyānāṃ hayagrīvamupāsmahe ||1||
हम ज्ञान और आनंदमय, निर्मल स्फटिक के समान, सभी विद्याओं के आधार भगवान हयग्रीव की उपासना करते हैं।
We worship Lord Hayagriva, embodiment of knowledge and bliss, pure like crystal, foundation of all learning.
स्वतःसिद्धं शुद्धस्फटिकमणिभूभृत्प्रतिभटं सुधासध्रीचीभिर्द्युतिभिरवदातत्रिभुवनम्। अनन्तैस्त्रय्यन्तैरनुविहितहेषाहलहलं हताशेषावद्यं हयवदनमीडीमहि महः॥२॥
svataḥsiddhaṃ śuddhasphaṭikamaṇibhūbhṛtpratibhaṭaṃ sudhāsadhrīcībhirdyutibhiravadātatribhuvanam | anantaistrayyantairanuvihitaheṣāhalahalaṃ hatāśeṣāvadyaṃ hayavadanamīḍīmahi mahaḥ ||2||
हम हयवदन प्रभु के तेज की स्तुति करते हैं, जो स्वतःसिद्ध, स्फटिक समान शुद्ध, अमृतमयी प्रभा से त्रिभुवन को प्रकाशित और वैदिक ध्वनि से सभी दोषों का नाश करते हैं।
We praise the radiance of the horse-faced Lord, self-manifest, crystal-pure, whitening the three worlds with nectar-like brilliance and destroying all faults through Vedic sound.
समाहारः साम्नां प्रतिपदमृचां धाम यजुषां लयः प्रत्यूहानां लहरिविततिर्बोधजलधेः। कथादर्पक्षुभ्यत्कथककुलकोलाहलभवं हरत्वन्तर्ध्वान्तं हयवदनहेषाहलहलः॥३॥
samāhāraḥ sāmnāṃ pratipadamṛcāṃ dhāma yajuṣāṃ layaḥ pratyūhānāṃ laharivitatirbodhajaladheḥ | kathādarpakṣubhyatkathakakulakolāhalabhavaṃ haratvantardhvāntaṃ hayavadanaheṣāhalahalaḥ ||3||
हयवदन की दिव्य ध्वनि मेरा आंतरिक अंधकार दूर करे; वह वेदों का सार, बाधाओं का लय और ज्ञान-सागर की लहर है।
May the resonant sound of Hayagriva remove inner darkness; it is the essence of the Vedas, the end of obstacles, and waves from the ocean of knowledge.
प्राची सन्ध्या काचिदन्तर्निशायाः प्रज्ञादृष्टेरञ्जनश्रीरपूर्वा। वक्त्री वेदान् भातु मे वाजिवक्त्रा वागीशाख्या वासुदेवस्य मूर्तिः॥४॥
prācī sandhyā kācidantarniśāyāḥ prajñādṛṣṭerañjanaśrīrapūrvā | vaktrī vedān bhātu me vājivaktrā vāgīśākhyā vāsudevasya mūrtiḥ ||4||
वागीश नामक वासुदेव का अश्वमुख रूप, जो वेद बोलता है और अंतःरात्रि में उषा जैसा प्रकाश देता है, मेरी बुद्धि को प्रकाशित करे।
May the horse-faced form of Vasudeva, known as Lord of Speech, who speaks the Vedas and shines like dawn within inner night, illumine my understanding.
विशुद्धविज्ञानघनस्वरूपं विज्ञानविश्राणनबद्धदीक्षम्। दयानिधिं देहभृतां शरण्यं देवं हयग्रीवमहं प्रपद्ये॥५॥
viśuddhavijñānaghanasvarūpaṃ vijñānaviśrāṇanabaddhadīkṣam | dayānidhiṃ dehabhṛtāṃ śaraṇyaṃ devaṃ hayagrīvamahaṃ prapadye ||5||
मैं भगवान हयग्रीव की शरण लेता हूँ, जो शुद्ध विज्ञानघन स्वरूप, ज्ञान देने में दीक्षित, करुणानिधि और देहधारियों के शरण्य हैं।
I surrender to Lord Hayagriva, pure compact consciousness, vowed to grant knowledge, treasure of compassion, refuge of embodied beings.
अपौरुषेयैरपि वाक्प्रपञ्चैः अद्यापि ते भूतिमदृष्टपाराम्। स्तुवन्नहं मुग्ध इति त्वयैव कारुण्यतो नाथ कटाक्षणीयः॥६॥
apauruṣeyairapi vākprapañcaiḥ adyāpi te bhūtimadṛṣṭapārām | stuvannahaṃ mugdha iti tvayaiva kāruṇyato nātha kaṭākṣaṇīyaḥ ||6||
अपौरुषेय वेद भी आपकी महिमा की सीमा नहीं पा सके। यदि मैं बालक की तरह आपकी स्तुति कर रहा हूँ, तो हे नाथ, करुणा से मुझ पर कटाक्ष करें।
Even the authorless Vedas have not reached the limit of Your glory. If I praise You like a child, O Lord, please glance at me with compassion.
दाक्षिण्यरम्या गिरिशस्य मूर्तिः देवी सरोजासनधर्मपत्नी। व्यासादयोऽपि व्यपदेश्यवाचः स्फुरन्ति सर्वे तव शक्तिलेशैः॥७॥
dākṣiṇyaramyā giriśasya mūrtiḥ devī sarojāsanadharmapatnī | vyāsādayo'pi vyapadeśyavācaḥ sphuranti sarve tava śaktileśaiḥ ||7||
दक्षिणामूर्ति, सरस्वती और व्यासादि आचार्य भी आपकी शक्ति के अंश से ही वाणी और ज्ञान में प्रकाशित होते हैं।
Dakshinamurti, Saraswati, and Vyasa-like masters shine in speech only through small rays of Your power.
मन्दोऽभविष्यन्नियतं विरिञ्चो वाचां निधे वञ्चितभागधेयः। दैत्यापनीतान् दययैव भूयोऽपि अध्यापयिष्यन्निगमान् न चेत् त्वम्॥८॥
mando'bhaviṣyanniyataṃ viriñco vācāṃ nidhe vañcitabhāgadheyaḥ | daityāpanītān dayayaiva bhūyo'pi adhyāpayiṣyannigamān na cet tvam ||8||
हे वाणी के निधि, यदि आपने दैत्यों द्वारा हर लिए गए वेदों को करुणा से पुनः न सिखाया होता, तो ब्रह्मा भी असहाय हो जाते।
O treasure of speech, even Brahma would have become helpless when the Vedas were stolen by demons, had You not compassionately restored and taught them again.
वितर्कडोलां व्यवधूय सत्त्वे बृहस्पतिं वर्तयसे यतस्त्वम्। तेनैव देव त्रिदशेश्वराणां अस्पृष्टदोलायितमाधिराज्यम्॥९॥
vitarkadolāṃ vyavadhūya sattve bṛhaspatiṃ vartayase yatastvam | tenaiva deva tridaśeśvarāṇām aspṛṣṭadolāyitamādhirājyam ||9||
आपकी कृपा से बृहस्पति तर्क की डोल से ऊपर सत्त्व में स्थित रहते हैं; इसी से देवों का आधिपत्य स्थिर रहता है।
By Your grace, Brihaspati stands firm in wisdom beyond wavering debate; therefore the sovereignty of the devas remains steady.
अग्नौ समिद्धार्चिषि सप्ततन्तोः आतस्थिवान् मन्त्रमयं शरीरम्। अखण्डसारैर्हविषां प्रदानैः आप्यायनं व्योमसदां विधत्से॥१०॥
agnau samiddhārciṣi saptatantoḥ ātasthivān mantramayaṃ śarīram | akhaṇḍasārairhaviṣāṃ pradānaiḥ āpyāyanaṃ vyomasadāṃ vidhatse ||10||
यज्ञाग्नि में आप मंत्रमय शरीर के रूप में स्थित होकर शुद्ध हवि से देवताओं का पोषण करते हैं।
In the sacrificial fire, You stand as the mantra-filled body and nourish the celestial beings through pure offerings.
Hayagriva Stotram
Watch on YouTube
Hayagriva Stotram
Vedanta Desika / Traditional
Vishnu_hayagriva
Explore Vishnu_hayagrivaCommunity Reflections
🕉️
Be the first to share your reflection.