सभा पर्व · अध्याय 8
यम की सभा
नारद यम की सभा का वर्णन करते हैं, जिसे विश्वकर्मा ने दीर्घकाल तक तप करके बनाया था। वह सूर्य के समान प्रकाशमान, सौ योजन विस्तृत, न बहुत गरम न बहुत ठंडी, शोक, बुढ़ापे और भूख-प्यास से रहित तथा हर प्रकार के भोजन और सुख-साधनों से भरी है। वहाँ ययाति, नहुष और दशरथनन्दन राम से लेकर शान्तनु और पाण्डु तक राजर्षियों की लम्बी पंक्ति, एक ही नाम के सैकड़ों-सैकड़ों राजा, अगस्त्य, पितरों के वर्ग, काल, मृत्यु और यम के दूत यम की उपासना करते हैं। उग्र तपस्वी और सत्यवादी लोग वहाँ पहुँचते हैं; इसके बाद नारद वरुण की सभा का वर्णन आरम्भ करते हैं।
नारद उवाच
श्लोक 1 (2.8.1)
कथयिष्ये सभां याम्यां युधिष्ठिर निबोध ताम् । वैवस्वतस्य यां पार्थ विश्वकर्मा चकार ह ॥
kathayiṣye sabhāṃ yāmyāṃ yudhiṣṭhira nibodha tām | vaivasvatasya yāṃ pārtha viśvakarmā cakāra ha
"हे युधिष्ठिर, अब मैं यम की सभा का वर्णन करूँगा, उसे ध्यान से सुनो। हे पार्थ, उसे विश्वकर्मा ने विवस्वान् के पुत्र यम के लिए बनाया था।
श्लोक 2 (2.8.2)
तैजसी सा सभा राजन्बभूव शतयोजना । विस्तारायामसम्पन्ना भूयसी चापि पाण्डव ॥
taijasī sā sabhā rājanbabhūva śatayojanā | vistārāyāmasampannā bhūyasī cāpi pāṇḍava
हे राजन्, वह सभा तेजोमयी है और सौ योजन विस्तृत है; हे पाण्डुनन्दन, वह लम्बाई-चौड़ाई में सम्पन्न और उससे भी अधिक विशाल है।
श्लोक 3 (2.8.3)
अर्कप्रकाशा भ्राजिष्णुः सर्वतः कामरूपिणी । नातिशीता न चात्युष्णा मनसश्च प्रहर्षिणी ॥
arkaprakāśā bhrājiṣṇuḥ sarvataḥ kāmarūpiṇī | nātiśītā na cātyuṣṇā manasaśca praharṣiṇī
वह सूर्य के समान प्रकाशमान है, सब ओर से जगमगाती है और इच्छानुसार रूप धारण करती है। वह न बहुत ठंडी है, न बहुत गरम, और मन को आनन्द देती है।
श्लोक 4 (2.8.4)
न शोको न जरा तस्यां क्षुत्पिपासे न चाप्रियम् । न च दैन्यं क्लमो वाऽपि प्रतिकूलं न चाप्युत ॥
na śoko na jarā tasyāṃ kṣutpipāse na cāpriyam | na ca dainyaṃ klamo vā'pi pratikūlaṃ na cāpyuta
वहाँ न शोक है, न बुढ़ापा, न भूख-प्यास, न कोई अप्रिय बात; न दीनता है, न थकान, और न कुछ प्रतिकूल ही।
श्लोक 5 (2.8.5)
सर्वे कामाः स्थितास्तस्यां ये दिव्या ये च मानुषाः । रसवच्च प्रभूतं च भक्ष्यं भोज्यमरिन्दम ॥
sarve kāmāḥ sthitāstasyāṃ ye divyā ye ca mānuṣāḥ | rasavacca prabhūtaṃ ca bhakṣyaṃ bhojyamarindama
वहाँ दिव्य और मानवीय सभी कामनाएँ पूर्ण होती हैं; हे शत्रुदमन, वहाँ स्वादिष्ट और प्रचुर भक्ष्य और भोज्य पदार्थ हैं,
श्लोक 6 (2.8.6)
लेह्यं चोष्यं च पेयं च हृद्यं स्वादु मनोहरम् । पुण्यगन्धाः स्रजस्तस्य नित्यं कामफला द्रुमाः ॥
lehyaṃ coṣyaṃ ca peyaṃ ca hṛdyaṃ svādu manoharam | puṇyagandhāḥ srajastasya nityaṃ kāmaphalā drumāḥ
चाटने, चूसने और पीने योग्य पदार्थ भी हैं, जो हृदय को प्रिय, स्वादिष्ट और मनोहर हैं। वहाँ की मालाएँ पवित्र सुगन्ध वाली हैं और वृक्ष सदा मनचाहे फल देते हैं।
श्लोक 7 (2.8.7)
रसवन्ति च तोयानि शीतान्युष्णानि चैव हि । तस्यां राजर्षयः पुण्यास्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ॥
rasavanti ca toyāni śītānyuṣṇāni caiva hi | tasyāṃ rājarṣayaḥ puṇyāstathā brahmarṣayo'malāḥ
वहाँ के जल स्वादिष्ट हैं, शीतल भी और उष्ण भी। उस सभा में पुण्यात्मा राजर्षि तथा निर्मल ब्रह्मर्षि
श्लोक 8 (2.8.8)
यमं वैवस्वतं तात प्रहृष्टाः पर्युपासते । ययातिर्नहुषः पुरुर्मान्धाता सोमको नृगः ॥
yamaṃ vaivasvataṃ tāta prahṛṣṭāḥ paryupāsate | yayātirnahuṣaḥ pururmāndhātā somako nṛgaḥ
हे तात, प्रसन्न होकर विवस्वान्-पुत्र यम की उपासना करते हैं — ययाति, नहुष, पुरु, मान्धाता, सोमक और नृग;
श्लोक 9 (2.8.9)
त्रसदस्युश्च राजर्षिः कृतवीर्यः श्रुतश्रवाः । अरिष्टनेमिः सिद्धश्च कृतवेगः कृतिर्निमिः ॥
trasadasyuśca rājarṣiḥ kṛtavīryaḥ śrutaśravāḥ | ariṣṭanemiḥ siddhaśca kṛtavegaḥ kṛtirnimiḥ
राजर्षि त्रसदस्यु, कृतवीर्य और श्रुतश्रवा; अरिष्टनेमि, सिद्ध, कृतवेग, कृति और निमि;
श्लोक 10 (2.8.10)
प्रतर्दनः शिबिर्मत्स्यः पृथुलाक्षो बृहद्रथः । वार्तो मरुत्तः कुषिकः साङ्काश्यः साङ्कृतिर्ध्रुवः ॥
pratardanaḥ śibirmatsyaḥ pṛthulākṣo bṛhadrathaḥ | vārto maruttaḥ kuṣikaḥ sāṅkāśyaḥ sāṅkṛtirdhruvaḥ
प्रतर्दन, शिबि, मत्स्य, पृथुलाक्ष और बृहद्रथ; वार्त, मरुत्त, कुशिक, सांकाश्य, सांकृति और ध्रुव;
श्लोक 11 (2.8.11)
चतुरश्वः सदश्वोर्मिः कार्तवीर्यश्च पार्थिवः । भरतः सुरथश्चैव सुनीथो निशठोऽनलः ॥
caturaśvaḥ sadaśvormiḥ kārtavīryaśca pārthivaḥ | bharataḥ surathaścaiva sunītho niśaṭho'nalaḥ
चतुरश्व, सदश्वोर्मि और राजा कार्तवीर्य; भरत, सुरथ, सुनीथ, निशठ और अनल;
श्लोक 12 (2.8.12)
दिवोदासश्च सुमना अम्बरीषो भगीरथः । व्यश्वः सदश्वो वाध्र्यश्वः पृथुवेगः पृथुश्रवाः ॥
divodāsaśca sumanā ambarīṣo bhagīrathaḥ | vyaśvaḥ sadaśvo vādhryaśvaḥ pṛthuvegaḥ pṛthuśravāḥ
दिवोदास, सुमना, अम्बरीष और भगीरथ; व्यश्व, सदश्व, वाध्र्यश्व, पृथुवेग और पृथुश्रवा;
श्लोक 13 (2.8.13)
पृषदश्वो वसुमनाः क्षुपश्च सुमहाबलः । रुषद्गुर्वृषसेनश्च पुरुकुत्सो ध्वजी रथी ॥
pṛṣadaśvo vasumanāḥ kṣupaśca sumahābalaḥ | ruṣadgurvṛṣasenaśca purukutso dhvajī rathī
पृषदश्व, वसुमना और महाबली क्षुप; रुषद्गु, वृषसेन, पुरुकुत्स, ध्वजी और रथी;
श्लोक 14 (2.8.14)
आर्ष्टिषेणो दिलीपश्च महात्मा चाप्युशीनरः । औशीनरिः पुण्डरीकः शर्यातिः शरभः शुचिः ॥
ārṣṭiṣeṇo dilīpaśca mahātmā cāpyuśīnaraḥ | auśīnariḥ puṇḍarīkaḥ śaryātiḥ śarabhaḥ śuciḥ
आर्ष्टिषेण, दिलीप और महात्मा उशीनर; औशीनरि, पुण्डरीक, शर्याति, शरभ और शुचि;
श्लोक 15 (2.8.15)
अङ्गोऽरिष्टश्च वेनश्च दुष्यन्तः सृञ्जयो जयः । भाङ्गासुरिः सुनीथश्च निषधोऽथ वहीनरः ॥
aṅgo'riṣṭaśca venaśca duṣyantaḥ sṛñjayo jayaḥ | bhāṅgāsuriḥ sunīthaśca niṣadho'tha vahīnaraḥ
अंग, अरिष्ट, वेन, दुष्यन्त, सृंजय और जय; भांगासुरि, सुनीथ, निषध और वहीनर;
श्लोक 16 (2.8.16)
करन्धमो बाह्लिकश्च सुद्युम्नो बलवान्मधुः । ऐलो मरुत्तश्च तथा बलवान्पृथिवीपतिः ॥
karandhamo bāhlikaśca sudyumno balavānmadhuḥ | ailo maruttaśca tathā balavānpṛthivīpatiḥ
करन्धम, बाह्लिक, सुद्युम्न और बलवान् मधु; ऐल, और बलशाली भूपति मरुत्त;
श्लोक 17 (2.8.17)
कपोतरोमा तृणकः सहदेवार्जुनौ तथा । व्यश्वः साश्वः कृशाश्वश्च शशबिन्दुश्च पार्थिवः ॥
kapotaromā tṛṇakaḥ sahadevārjunau tathā | vyaśvaḥ sāśvaḥ kṛśāśvaśca śaśabinduśca pārthivaḥ
कपोतरोमा, तृणक, सहदेव और अर्जुन; व्यश्व, साश्व, कृशाश्व और राजा शशबिन्दु;
श्लोक 18 (2.8.18)
रामो दाशरथिश्चैव लक्ष्मणोऽथ प्रतर्दनः । अलर्कः कक्षसेनश्च गयो गौराश्व एव च ॥
rāmo dāśarathiścaiva lakṣmaṇo'tha pratardanaḥ | alarkaḥ kakṣasenaśca gayo gaurāśva eva ca
दशरथनन्दन राम, लक्ष्मण और प्रतर्दन; अलर्क, कक्षसेन, गय और गौराश्व;
श्लोक 19 (2.8.19)
जामदग्न्यश्च रामश्च नाभागसगरौ तथा । भूरिद्युम्नो महाश्वश्च पृथ्वश्वो जनकस्तथा ॥
jāmadagnyaśca rāmaśca nābhāgasagarau tathā | bhūridyumno mahāśvaśca pṛthvaśvo janakastathā
जमदग्निनन्दन राम, नाभाग और सगर; भूरिद्युम्न, महाश्व, पृथ्वश्व और जनक;
श्लोक 20 (2.8.20)
राजा वैन्यो वारिसेनः पुरिजिज्जनमेजयः । ब्रह्मदत्तस्त्रिगर्तिश्च राजोपरिचरस्तथा ॥
rājā vainyo vārisenaḥ purijijjanamejayaḥ | brahmadattastrigartiśca rājoparicarastathā
राजा वैन्य, वारिसेन, पुरिजित् और जनमेजय; ब्रह्मदत्त, त्रिगर्ति और राजा उपरिचर;
श्लोक 21 (2.8.21)
इन्द्रद्युम्नो भीमजानुर्गौरपृष्ठोऽनघो लयः । पद्मोऽथ मुचुकुन्दश्च भूरिद्युम्नः प्रसेनजित् ॥
indradyumno bhīmajānurgaurapṛṣṭho'nagho layaḥ | padmo'tha mucukundaśca bhūridyumnaḥ prasenajit
इन्द्रद्युम्न, भीमजानु, गौरपृष्ठ, अनघ और लय; पद्म, मुचुकुन्द, भूरिद्युम्न और प्रसेनजित्;
श्लोक 22 (2.8.22)
अरिष्टनेमिः सुद्युम्नः पृथुलाश्वोऽष्टकस्तथा । शतं मत्स्या नृपतयः शतं नीपाः शतं हयाः ॥
ariṣṭanemiḥ sudyumnaḥ pṛthulāśvo'ṣṭakastathā | śataṃ matsyā nṛpatayaḥ śataṃ nīpāḥ śataṃ hayāḥ
अरिष्टनेमि, सुद्युम्न, पृथुलाश्व और अष्टक; मत्स्यों के सौ राजा, सौ नीप और सौ हय;
श्लोक 23 (2.8.23)
धृतराष्ट्राश्चैकशतमशीतिर्जनमेजयाः । शतं च ब्रह्मदत्तानां वीरिणामीरिणां शतम् ॥
dhṛtarāṣṭrāścaikaśatamaśītirjanamejayāḥ | śataṃ ca brahmadattānāṃ vīriṇāmīriṇāṃ śatam
एक सौ एक धृतराष्ट्र और अस्सी जनमेजय; सौ ब्रह्मदत्त, और वीरी तथा ईरी नाम के सौ राजा;
श्लोक 24 (2.8.24)
भीष्माणां द्वे शतेऽप्यत्र भीमानां तु तथा शतम् । शतं च प्रतिविन्ध्यानां शतं नागाः शतं हयाः ॥
bhīṣmāṇāṃ dve śate'pyatra bhīmānāṃ tu tathā śatam | śataṃ ca prativindhyānāṃ śataṃ nāgāḥ śataṃ hayāḥ
यहाँ दो सौ भीष्म और सौ भीम भी हैं; सौ प्रतिविन्ध्य, सौ नाग और सौ हय;
श्लोक 25 (2.8.25)
पलाशानां शतं ज्ञेयं शतं काशकुशादयः । शान्तनुश्चैव राजेन्द्र पाण्डुश्चैव पिता तव ॥
palāśānāṃ śataṃ jñeyaṃ śataṃ kāśakuśādayaḥ | śāntanuścaiva rājendra pāṇḍuścaiva pitā tava
सौ पलाश जानो, और काश, कुश आदि नामों वाले सौ राजा; हे राजेन्द्र, शान्तनु और तुम्हारे पिता पाण्डु भी;
श्लोक 26 (2.8.26)
उशद्गवः शतरथो देवराजो जयद्रथः । वृषदर्भश्च राजर्षिर्बुद्धिमान्सहमन्त्रिभिः ॥
uśadgavaḥ śataratho devarājo jayadrathaḥ | vṛṣadarbhaśca rājarṣirbuddhimānsahamantribhiḥ
उशद्गव, शतरथ, देवराज और जयद्रथ, तथा मन्त्रियों सहित बुद्धिमान राजर्षि वृषदर्भ;
श्लोक 27 (2.8.27)
अथापरे सहस्राणि ये गताः शशबिन्दवः । इष्ट्वाऽश्वमेधैर्बहुभिर्महद्भिर्भूरिदक्षिणैः ॥
athāpare sahasrāṇi ye gatāḥ śaśabindavaḥ | iṣṭvā'śvamedhairbahubhirmahadbhirbhūridakṣiṇaiḥ
और दूसरे हज़ारों शशबिन्दु, जो प्रचुर दक्षिणा वाले बहुत-से बड़े-बड़े अश्वमेध यज्ञ करके वहाँ पहुँचे हैं।
श्लोक 28 (2.8.28)
एते राजर्षयः पुण्याः कीर्तिमन्तो बहुश्रुताः । तस्यां सभायां राजेन्द्र वैवस्वतमुपासते ॥
ete rājarṣayaḥ puṇyāḥ kīrtimanto bahuśrutāḥ | tasyāṃ sabhāyāṃ rājendra vaivasvatamupāsate
हे राजेन्द्र, ये पुण्यात्मा, यशस्वी और बहुश्रुत राजर्षि उस सभा में विवस्वान्-पुत्र यम की उपासना करते हैं।
श्लोक 29 (2.8.29)
अगस्त्योऽथ मतङ्गश्च कालो मृत्युस्तथैव च । यज्वानश्चैव सिद्धाश्च ये च योगशरीरिणः ॥
agastyo'tha mataṅgaśca kālo mṛtyustathaiva ca | yajvānaścaiva siddhāśca ye ca yogaśarīriṇaḥ
अगस्त्य और मतंग, काल और मृत्यु; यज्ञ करने वाले, सिद्ध, और योगमय शरीर वाले;
श्लोक 30 (2.8.30)
अग्निष्वात्ताश्च पितरः फेनपाश्चोष्मपाश्च ये । सुधावन्तो बर्हिषदो मूर्तिमन्तस्तथाऽपरे ॥
agniṣvāttāśca pitaraḥ phenapāścoṣmapāśca ye | sudhāvanto barhiṣado mūrtimantastathā'pare
अग्निष्वात्त नामक पितर, फेनप और ऊष्मप, सुधावान् और बर्हिषद्, तथा अन्य मूर्तिमान् पितर;
श्लोक 31 (2.8.31)
कालचक्रं च साक्षाच्च भगवान्हव्यवाहनः । नरा दुष्कृतकर्माणो दक्षिणायनमृत्यवः ॥
kālacakraṃ ca sākṣācca bhagavānhavyavāhanaḥ | narā duṣkṛtakarmāṇo dakṣiṇāyanamṛtyavaḥ
साक्षात् कालचक्र और भगवान् हव्यवाहन अग्नि; दुष्कर्म करने वाले मनुष्य और दक्षिणायन में मरने वाले लोग;
श्लोक 32 (2.8.32)
कालस्य नयने युक्ता यमस्य पुरुषाश्च ये । तस्यां शिंशपपालाशास्तथा काशकुशादयः ॥
kālasya nayane yuktā yamasya puruṣāśca ye | tasyāṃ śiṃśapapālāśāstathā kāśakuśādayaḥ
प्राणियों को काल के पास ले जाने के लिए नियुक्त यम के दूत; और उस सभा में शिंशपा और पलाश के वृक्ष तथा काश, कुश आदि घास भी
श्लोक 33 (2.8.33)
उपासते धर्मराजं मूर्तिमन्तो जनाधिप । एते चान्ये च बहवः पितृराजसभासदः । न शक्याः परिसङ्ख्यातुं नामभिः कर्मभिस्तथा ॥
upāsate dharmarājaṃ mūrtimanto janādhipa | ete cānye ca bahavaḥ pitṛrājasabhāsadaḥ | na śakyāḥ parisaṅkhyātuṃ nāmabhiḥ karmabhistathā
हे जनेश्वर, मूर्तिमान् होकर धर्मराज यम की उपासना करते हैं। ये तथा अन्य बहुत-से पितृराज की सभा के सदस्य हैं, जिनकी नामों और कर्मों से गिनती नहीं की जा सकती।
श्लोक 34 (2.8.34)
असम्बाधा हि सा पार्थ रम्या कामगमा सभा । दीर्घकालं तपस्तप्त्वा निर्मिता विश्वकर्मणा ॥
asambādhā hi sā pārtha ramyā kāmagamā sabhā | dīrghakālaṃ tapastaptvā nirmitā viśvakarmaṇā
हे पार्थ, वह सभा खुली-खुली, रमणीय और इच्छानुसार चलने वाली है। विश्वकर्मा ने दीर्घकाल तक तप करके उसका निर्माण किया था।
श्लोक 35 (2.8.35)
ज्वलन्ती भासमाना च तेजसा स्वेन भारत । तामुग्रतपसो यान्ति सुव्रताः सत्यवादिनः ॥
jvalantī bhāsamānā ca tejasā svena bhārata | tāmugratapaso yānti suvratāḥ satyavādinaḥ
हे भारत, वह अपने ही तेज से प्रज्वलित और प्रकाशमान रहती है। उग्र तप करने वाले, उत्तम व्रतधारी और सत्यवादी लोग वहाँ जाते हैं —
श्लोक 36 (2.8.36)
शान्ताः सन्यासिनः शुद्धाः पूताः पुण्येन कर्मणा । सर्वे भास्वरदेहाश्च सर्वे च विरजोम्बराः ॥
śāntāḥ sanyāsinaḥ śuddhāḥ pūtāḥ puṇyena karmaṇā | sarve bhāsvaradehāśca sarve ca virajombarāḥ
शान्त, संन्यासी, शुद्ध और पुण्यकर्मों से पवित्र हुए लोग; सबके शरीर दीप्तिमान हैं और सब निर्मल वस्त्र धारण किए हुए हैं,
श्लोक 37 (2.8.37)
चित्राङ्गदाश्चित्रमाल्याः सर्वे ज्वलितकुण्डलाः । सुकृतैः कर्मभिः पुण्यैः पारिबर्हैश्च भूषिताः ॥
citrāṅgadāścitramālyāḥ sarve jvalitakuṇḍalāḥ | sukṛtaiḥ karmabhiḥ puṇyaiḥ pāribarhaiśca bhūṣitāḥ
विचित्र बाजूबन्द और रंग-बिरंगी मालाएँ पहने, सब चमकते कुण्डलों वाले; वे अपने सुकृतों, पुण्य कर्मों और उत्तम साज-सज्जा से विभूषित हैं।
श्लोक 38 (2.8.38)
गन्धर्वाश्च महात्मानः सङ्घशश्चाप्सरोगणाः । वादित्रं नृत्तगीतं च हास्यं लास्यं च सर्वशः ॥
gandharvāśca mahātmānaḥ saṅghaśaścāpsarogaṇāḥ | vāditraṃ nṛttagītaṃ ca hāsyaṃ lāsyaṃ ca sarvaśaḥ
वहाँ महात्मा गन्धर्व और झुंड-के-झुंड अप्सराएँ भी हैं; सब ओर वाद्य, नृत्य, गीत, हास्य और लास्य होता रहता है।
श्लोक 39 (2.8.39)
पुण्याश्च गन्धाः शब्दाश्च तस्यां पार्थ समन्ततः । दिव्यानि चैव माल्यानि उपतिष्ठन्ति नित्यशः ॥
puṇyāśca gandhāḥ śabdāśca tasyāṃ pārtha samantataḥ | divyāni caiva mālyāni upatiṣṭhanti nityaśaḥ
हे पार्थ, उस सभा में चारों ओर पवित्र सुगन्ध और पवित्र ध्वनियाँ हैं, और दिव्य मालाएँ सदा उपस्थित रहती हैं।
श्लोक 40 (2.8.40)
शतं शतसहस्राणि धर्मिणां तं प्रजेश्वरम् । उपासते महात्मानं रूपयुक्ता मनस्विनः ॥
śataṃ śatasahasrāṇi dharmiṇāṃ taṃ prajeśvaram | upāsate mahātmānaṃ rūpayuktā manasvinaḥ
सौ लाख धर्मात्मा, रूपवान् और मनस्वी जन उस महात्मा प्रजापालक की उपासना करते हैं।
श्लोक 41 (2.8.41)
ईदृशी सा सभा राजन्पितृराज्ञो महात्मनः । वरुणस्यापि वक्ष्यामि सभां पुष्करमालिनीम् ॥
īdṛśī sā sabhā rājanpitṛrājño mahātmanaḥ | varuṇasyāpi vakṣyāmi sabhāṃ puṣkaramālinīm
हे राजन्, महात्मा पितृराज यम की सभा ऐसी है। अब मैं वरुण की कमल-मालाओं से सुशोभित सभा का भी वर्णन करूँगा।"