अष्टम स्कन्ध · अध्याय 7
गंगा का अवतरण और वर्षों का वर्णन
श्लोक 1 (devibhagavatam.8.7.1)
श्रीनारायण उवाच । गिरी मेरुं च पूर्वेण द्वौ चाष्टादशयोजनैः । सहस्रैरायतौ चोदग्द्विसहस्रं पृथूच्चकौ
śrīnārāyaṇa uvāca | girī meruṁ ca pūrveṇa dvau cāṣṭādaśayojanaiḥ | sahasrairāyatau codagdvisahasraṁ pṛthūccakau
श्रीनारायण ने कहा — मेरु के पूर्व में दो पर्वत हैं, अठारह हजार योजन विस्तृत तथा दो हजार योजन ऊँचे-चौड़े —
श्लोक 2 (devibhagavatam.8.7.2)
जठरो देवकूटश्च तावेतौ गिरिवर्यकौ । मेरोः पश्चिमतोऽद्री द्वौ पवमानस्तथापरः
jaṭharo devakūṭaśca tāvetau girivaryakau | meroḥ paścimato'drī dvau pavamānastathāparaḥ
जठर और देवकूट — ये दोनों श्रेष्ठ पर्वत हैं। मेरु के पश्चिम में दो पर्वत हैं, पवमान तथा दूसरा,
श्लोक 3 (devibhagavatam.8.7.3)
पारियात्रश्च तौ तावद्विख्यातौ तुङ्गविस्तरौ । मेरोर्दक्षिणतः ख्यातौ कैलासकरवीरकौ
pāriyātraśca tau tāvadvikhyātau tuṅgavistarau | merordakṣiṇataḥ khyātau kailāsakaravīrakau
पारियात्र — ये दोनों ऊँचे और विस्तृत होने के कारण विख्यात हैं। मेरु के दक्षिण में कैलास और करवीरक विख्यात हैं,
श्लोक 4 (devibhagavatam.8.7.4)
प्रागायतौ पूर्ववृत्तौ महापर्वतराजकौ । एवं चोत्तरतो मेरोस्त्रिशृङ्गमकरौ गिरी
prāgāyatau pūrvavṛttau mahāparvatarājakau | evaṁ cottarato merostriśṛṅgamakarau girī
पूर्व-पश्चिम में फैले, गोल आकार वाले महान् गिरिराज। इसी प्रकार मेरु के उत्तर में त्रिशृंग और मकर नामक दो पर्वत हैं।
श्लोक 5 (devibhagavatam.8.7.5)
एतैश्चाद्रिवरैरष्टसङ्ख्यैः परिवृतो गिरिः । सुमेरुः काञ्चनगिरिः परिभ्राजन् रविर्यथा
etaiścādrivarairaṣṭasaṅkhyaiḥ parivṛto giriḥ | sumeruḥ kāñcanagiriḥ paribhrājan raviryathā
इन आठ श्रेष्ठ पर्वतों से घिरा हुआ सुमेरु, स्वर्णगिरि, सूर्य के समान चमकता है।
श्लोक 6 (devibhagavatam.8.7.6)
मेरोर्मूर्धनि धातुर्हि पुरी पङ्कजजन्मनः । मध्यतश्चोपक्लृप्तेयं दशसाहस्रयोजनैः
merormūrdhani dhāturhi purī paṅkajajanmanaḥ | madhyataścopaklṛpteyaṁ daśasāhasrayojanaiḥ
मेरु के शिखर पर कमल से उत्पन्न ब्रह्मा की धातु नामक पुरी है; मध्य में स्थित यह दस हजार योजन विस्तार वाली,
श्लोक 7 (devibhagavatam.8.7.7)
समानचतुरस्रां च शातकौम्भमयीं पुरीम् । वर्णयन्ति महात्मानः परावरविदो बुधाः
samānacaturasrāṁ ca śātakaumbhamayīṁ purīm | varṇayanti mahātmānaḥ parāvaravido budhāḥ
समान चतुष्कोण, सुवर्णमयी पुरी है — इस प्रकार परम बुद्धिमान, भूत-भविष्य के ज्ञाता महात्मा उसका वर्णन करते हैं।
श्लोक 8 (devibhagavatam.8.7.8)
तां पुरीमनुलोकानामष्टानामीशिषां पराः । पुर्यः प्रख्यातसौवर्णरूपास्ताश्च यथादिशम्
tāṁ purīmanulokānāmaṣṭānāmīśiṣāṁ parāḥ | puryaḥ prakhyātasauvarṇarūpāstāśca yathādiśam
उस पुरी के चारों ओर आठ लोकपालों की अपनी-अपनी दिशा में विख्यात सुवर्णरूप पुरियाँ हैं,
श्लोक 9 (devibhagavatam.8.7.9)
यथारूपं सार्धनेत्रसहस्रप्रमिताः कृताः । मेरोर्नव पुराणि स्युर्मनोवत्यमरावती
yathārūpaṁ sārdhanetrasahasrapramitāḥ kṛtāḥ | merornava purāṇi syurmanovatyamarāvatī
जो उसी (ब्रह्मपुरी) के रूप के अनुसार, ढाई हजार योजन के प्रमाण में बनायी गयी हैं। मेरु की नौ पुरियाँ हैं — मनोवती, अमरावती,
श्लोक 10 (devibhagavatam.8.7.10)
तेजोवती संयमनी तथा कृष्णाङ्गनापरा । श्रद्धावती गन्धवती तथा चान्या महोदया
tejovatī saṁyamanī tathā kṛṣṇāṅganāparā | śraddhāvatī gandhavatī tathā cānyā mahodayā
तेजोवती, संयमनी, तथा दूसरी कृष्णांगना, श्रद्धावती, गन्धवती, तथा दूसरी महोदया,
श्लोक 11 (devibhagavatam.8.7.11)
यशोवती च ब्रह्मेन्द्रवह्न्यादीनां यथाक्रमम् । तत्रैव यज्ञलिङ्गस्य विष्णोर्भगवतो विभोः
yaśovatī ca brahmendravahnyādīnāṁ yathākramam | tatraiva yajñaliṅgasya viṣṇorbhagavato vibhoḥ
और यशोवती — क्रमशः ब्रह्मा, इन्द्र, अग्नि आदि की। वहीं यज्ञलिंग भगवान् विष्णु के,
श्लोक 12 (devibhagavatam.8.7.12)
वामपादाङ्गुष्ठनखनिर्भिन्नस्य च नारद । अण्डोर्ध्वभागरन्ध्रस्य मध्यात्संविशती दिवः
vāmapādāṅguṣṭhanakhanirbhinnasya ca nārada | aṇḍordhvabhāgarandhrasya madhyātsaṁviśatī divaḥ
हे नारद! जिनके बाएँ पैर के अंगूठे के नख से छिद्रित, ब्रह्माण्ड के ऊपरी भाग के छिद्र के मध्य से आकाश से प्रवेश करती हुई,
श्लोक 13 (devibhagavatam.8.7.13)
मूर्धन्यवततारेयं गङ्गा संविशती विभो । लोकानामखिलानां च पापहारिजलाकुला
mūrdhanyavatatāreyaṁ gaṅgā saṁviśatī vibho | lokānāmakhilānāṁ ca pāpahārijalākulā
हे विभो! सिर पर फैलती हुई प्रविष्ट होती है यह गंगा — सब लोकों के पाप को हरने वाले जल से भरी हुई।
श्लोक 14 (devibhagavatam.8.7.14)
इयं च साक्षाद्भगवत्पदी लोकेषु विश्रुता । कालेन महता सा तु युगसाहस्रकेण तु
iyaṁ ca sākṣādbhagavatpadī lokeṣu viśrutā | kālena mahatā sā tu yugasāhasrakeṇa tu
यह साक्षात् भगवान् के चरणों का जल लोकों में विख्यात है। बहुत बड़े काल के बाद, सहस्र युगों के बाद,
श्लोक 15 (devibhagavatam.8.7.15)
दिवो मूर्धानमागत्य देवी देवनदीश्वरी । यत्तद्विष्णुपदं नाम स्थानं त्रैलोक्यविश्रुतम्
divo mūrdhānamāgatya devī devanadīśvarī | yattadviṣṇupadaṁ nāma sthānaṁ trailokyaviśrutam
आकाश के शिखर पर पहुँचकर देवनदी की स्वामिनी वह देवी उस विष्णुपद नामक, त्रिलोकविख्यात स्थान में आती हैं,
श्लोक 16 (devibhagavatam.8.7.16)
औत्तानपादिर्यत्रास्ते ध्रुवः परमपावनः । भगवत्पादयुगलं पद्मकोशरजो दधत्
auttānapādiryatrāste dhruvaḥ paramapāvanaḥ | bhagavatpādayugalaṁ padmakośarajo dadhat
जहाँ परम पावन उत्तानपाद-पुत्र ध्रुव, भगवान् के चरण-युगल के कमल-कोश की रज को धारण किये हुए, विराजते हैं।
श्लोक 17 (devibhagavatam.8.7.17)
अद्याप्यास्ते स राजर्षिः पदवीमचलां श्रितः । तत्र सप्तर्षयस्तस्य प्रभावज्ञा महाशयाः
adyāpyāste sa rājarṣiḥ padavīmacalāṁ śritaḥ | tatra saptarṣayastasya prabhāvajñā mahāśayāḥ
वे राजर्षि आज भी अचल पद का आश्रय लेकर विराजमान हैं; वहाँ सब लोकों के हित की कामना करने वाले, उनके प्रभाव को जानने वाले महामना सप्तर्षि,
श्लोक 18 (devibhagavatam.8.7.18)
प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति सर्वलोकहितेप्सवः । आत्यन्तिकी सिद्धिरियं तपतां सिद्धिदायिनी
pradakṣiṇaṁ prakramanti sarvalokahitepsavaḥ | ātyantikī siddhiriyaṁ tapatāṁ siddhidāyinī
उनकी प्रदक्षिणा करते हैं; यह तपस्वियों को सिद्धि देने वाली अन्तिम सिद्धि है।
श्लोक 19 (devibhagavatam.8.7.19)
आद्रियन्ते च शिरसा जटाजूटोषितेन च । ततो विष्णुपदाद्देवी नैकसाहस्रकोटिभिः
ādriyante ca śirasā jaṭājūṭoṣitena ca | tato viṣṇupadāddevī naikasāhasrakoṭibhiḥ
जटाजूट सहित सिर से भी उनका आदर करते हैं। फिर विष्णुपद से वह देवी अनेक सहस्र करोड़ों,
श्लोक 20 (devibhagavatam.8.7.20)
विमानैराकुले देवयानेऽवतरती च सा । चन्द्रमण्डलमाप्लाव्य पतन्ती ब्रह्यसद्यनि
vimānairākule devayāne'vataratī ca sā | candramaṇḍalamāplāvya patantī brahyasadyani
विमानों से भरे देवमार्ग से नीचे उतरती हुई, चन्द्रमण्डल को आप्लावित करके ब्रह्मसदन पर गिरती है।
श्लोक 21 (devibhagavatam.8.7.21)
चतुर्धा भिद्यमाना सा ब्रह्मलोके च नारद । चतुर्भिर्नामभिर्देवी चतुर्दिशमभिसृता
caturdhā bhidyamānā sā brahmaloke ca nārada | caturbhirnāmabhirdevī caturdiśamabhisṛtā
हे नारद! वहाँ ब्रह्मलोक में चार भागों में विभक्त होकर वह देवी चार नामों से चारों दिशाओं में प्रवाहित हुईं।
श्लोक 22 (devibhagavatam.8.7.22)
सरितां च नदीनां च पतिमेवान्वपद्यत । सीता चालकनन्दा च चतुर्भद्रेति नामभिः
saritāṁ ca nadīnāṁ ca patimevānvapadyata | sītā cālakanandā ca caturbhadreti nāmabhiḥ
वे नदियों और नदों की स्वामिनी बन गयीं; सीता, अलकनन्दा, तथा 'चतुर्भद्रा' इन नामों से —
श्लोक 23 (devibhagavatam.8.7.23)
सीता च ब्रह्मसदनाच्छिखरेभ्यः क्षमाभृताम् । केसराभिधनाम्ना च प्रस्रवन्ती च स्वर्णदी
sītā ca brahmasadanācchikharebhyaḥ kṣamābhṛtām | kesarābhidhanāmnā ca prasravantī ca svarṇadī
सीता, ब्रह्मसदन से पर्वत-शिखरों से केसर नामक नाम से तथा स्वर्णनदी के रूप में बहती हुई,
श्लोक 24 (devibhagavatam.8.7.24)
गन्धमादनमूर्ध्नीह पतिता पापहारिणी । अन्तरेण तु भद्राश्ववर्षं प्राच्यां समागता
gandhamādanamūrdhnīha patitā pāpahāriṇī | antareṇa tu bhadrāśvavarṣaṁ prācyāṁ samāgatā
यहाँ गन्धमादन के शिखर पर गिरकर, पापहारिणी, भद्राश्ववर्ष के मध्य से होकर पूर्व दिशा में पहुँचीं,
श्लोक 25 (devibhagavatam.8.7.25)
क्षारोदधिं गता सा तु द्युनदी देवपूजिता । ततो माल्यवतः शृङ्गाद् द्वितीया परिनिर्गता
kṣārodadhiṁ gatā sā tu dyunadī devapūjitā | tato mālyavataḥ śṛṅgād dvitīyā parinirgatā
और देवों से पूजित वह दिव्य नदी क्षारसमुद्र में जा मिलीं। फिर दूसरी धारा मल्यवान् के शिखर से पूरी तरह निकली,
श्लोक 26 (devibhagavatam.8.7.26)
ततो वेगवती भूत्वा केतुमालं समागता । चक्षुर्नाम्नी देवनदी प्रतीच्यां दिश्युपागता
tato vegavatī bhūtvā ketumālaṁ samāgatā | cakṣurnāmnī devanadī pratīcyāṁ diśyupāgatā
फिर वेगवती होकर केतुमाल में पहुँचीं; चक्षु नामक वह देवनदी पश्चिम दिशा में पहुँचीं,
श्लोक 27 (devibhagavatam.8.7.27)
सरितां पतिमाविष्टा सा गङ्गा देववन्दिता । ततस्तृतीया धारा तु नाम्ना ख्याता च नारद
saritāṁ patimāviṣṭā sā gaṅgā devavanditā | tatastṛtīyā dhārā tu nāmnā khyātā ca nārada
और नदियों की स्वामिनी बनकर, देवों द्वारा वन्दित वह गंगा (सागर में) प्रविष्ट हुईं। फिर तीसरी धारा, हे नारद! जो नाम से विख्यात है,
श्लोक 28 (devibhagavatam.8.7.28)
पुण्या चालकनन्दा वै दक्षिणेनाब्जभूपदात् । वनानि गिरिकूटानि समतिक्रम्य चागता
puṇyā cālakanandā vai dakṣiṇenābjabhūpadāt | vanāni girikūṭāni samatikramya cāgatā
वह पवित्र अलकनन्दा, कमल से उत्पन्न ब्रह्मा के सदन के दक्षिण से, वनों और पर्वत-शिखरों को पार करके आयीं,
श्लोक 29 (devibhagavatam.8.7.29)
हेमकूटं गिरिवरं प्राप्तातोऽपीह निर्गता । अतिवेगवती भूत्वा भारतं चागतापरा
hemakūṭaṁ girivaraṁ prāptāto'pīha nirgatā | ativegavatī bhūtvā bhārataṁ cāgatāparā
श्रेष्ठ हेमकूट पर्वत को प्राप्त कर, वहाँ से भी आगे निकलकर, अत्यन्त वेगवती होकर भारत(वर्ष) में आयीं,
श्लोक 30 (devibhagavatam.8.7.30)
दक्षिणं जलधिं प्राप्ता तृतीया सा सरिद्वरा । यस्याः स्नानाय सरतां मनुजानां पदे पदे
dakṣiṇaṁ jaladhiṁ prāptā tṛtīyā sā saridvarā | yasyāḥ snānāya saratāṁ manujānāṁ pade pade
और दक्षिण समुद्र को प्राप्त हुईं — वह श्रेष्ठ तीसरी नदी; जिसमें स्नान करने वाले मनुष्यों को पग-पग पर,
श्लोक 31 (devibhagavatam.8.7.31)
राजसूयाश्वमेधादि फलं तु न हि दुर्लभम् । ततश्चतुर्थी धारा तु भृङ्गवत्पर्वतात्पुनः
rājasūyāśvamedhādi phalaṁ tu na hi durlabham | tataścaturthī dhārā tu bhṛṅgavatparvatātpunaḥ
राजसूय, अश्वमेध आदि का फल दुर्लभ नहीं है। फिर चौथी धारा भृंगवत् पर्वत से पुनः,
श्लोक 32 (devibhagavatam.8.7.32)
भद्राभिधा संस्रवन्ती कुरून्सन्तर्प्य चोत्तरान् । समुद्रं समनुप्राप्ता गङ्गा त्रैलोक्यपावनी
bhadrābhidhā saṁsravantī kurūnsantarpya cottarān | samudraṁ samanuprāptā gaṅgā trailokyapāvanī
भद्रा नाम से प्रवाहित होकर उत्तर कुरुओं को तृप्त करके समुद्र में जा मिलीं — त्रिलोकपावनी गंगा।
श्लोक 33 (devibhagavatam.8.7.33)
अन्ये नदाश्च नद्यश्च वर्षे वर्षेऽपि सन्ति हि । बहुशो मेरुमन्दारप्रसूताश्चैव नारद
anye nadāśca nadyaśca varṣe varṣe'pi santi hi | bahuśo merumandāraprasūtāścaiva nārada
हे नारद! प्रत्येक वर्ष में अन्य भी बहुत-से नद और नदियाँ हैं, जो मेरु-मन्दार से उत्पन्न होते हैं।
श्लोक 34 (devibhagavatam.8.7.34)
तत्रापि भारतं वर्षं कर्मक्षेत्रमुशन्ति हि । अन्यानि चाष्टवर्षाणि भौमस्वर्गप्रदानि च
tatrāpi bhārataṁ varṣaṁ karmakṣetramuśanti hi | anyāni cāṣṭavarṣāṇi bhaumasvargapradāni ca
वहाँ भी भारतवर्ष को कर्मक्षेत्र कहते हैं; और अन्य आठ वर्ष भौम-स्वर्ग-प्रदायक हैं,
श्लोक 35 (devibhagavatam.8.7.35)
स्वर्गिणां पुण्यशेषस्य भोगस्थानानि नारद । पुरुषाणां चायुतायुर्वज्राङ्गा देवसन्निभाः
svargiṇāṁ puṇyaśeṣasya bhogasthānāni nārada | puruṣāṇāṁ cāyutāyurvajrāṅgā devasannibhāḥ
हे नारद! स्वर्गवासियों के शेष पुण्य के भोग-स्थान। वहाँ के पुरुष दस हजार वर्ष की आयु वाले, वज्र के समान अंगों वाले, देवतुल्य,
श्लोक 36 (devibhagavatam.8.7.36)
पुरुषा नागसाहस्रैर्दशभिः परिकल्पिताः । महासौरतसन्तुष्टाः कलत्राढ्याः सुखान्विताः
puruṣā nāgasāhasrairdaśabhiḥ parikalpitāḥ | mahāsauratasantuṣṭāḥ kalatrāḍhyāḥ sukhānvitāḥ
दस हजार हाथियों के बराबर बल वाले, महान् सुरत-सुख से सन्तुष्ट, स्त्रियों से समृद्ध, सुख से युक्त पुरुष हैं।
श्लोक 37 (devibhagavatam.8.7.37)
एकवर्षोनके चायुष्याप्तगर्भाः स्त्रियोऽपि हि । त्रेतायुगसमः कालो वर्तते सर्वदैव हि
ekavarṣonake cāyuṣyāptagarbhāḥ striyo'pi hi | tretāyugasamaḥ kālo vartate sarvadaiva hi
एक वर्ष कम आयु में ही स्त्रियाँ भी गर्भ धारण कर लेती हैं; वहाँ सदैव त्रेतायुग के समान काल रहता है।