Skip to main content

पूर्वखण्ड — आचारकाण्ड · अध्याय 164

कुष्ठ रोग का निदान

अध्याय 163अध्याय-सूचीअध्याय 165

श्लोक 1 (garuda.1.164.1)

श्रीगरुडमहापुराणम् १६४ धन्वन्तरिरुवाच । मिथ्याहारविहारेण विशेषेण विरोधिना । साधुनिन्दावधाद्युद्धहरणाद्यैश्च सेवितैः

śrīgaruḍamahāpurāṇam 164 dhanvantariruvāca mithyāhāravihāreṇa viśeṣeṇa virodhinā sādhunindāvadhādyuddhaharaṇādyaiśca sevitaiḥ

धन्वन्तरि ने कहा — मिथ्या आहार-विहार से, विशेषतः परस्पर विरोधी भोजन से, तथा सज्जनों की निन्दा, वध, युद्ध, अपहरण आदि पापपूर्ण कर्मों के सेवन से,

श्लोक 2 (garuda.1.164.2)

पाप्मभिः कर्मभिः सद्यः प्राक्तनैः प्रेरितामलाः । शिराः प्रपद्य तैर्युक्तास्त्वग्वसारक्तमामिषम्

pāpmabhiḥ karmabhiḥ sadyaḥ prāktanaiḥ preritāmalāḥ śirāḥ prapadya tairyuktāstvagvasāraktamāmiṣam

तथा पूर्वजन्म के पापकर्मों से प्रेरित होकर मल तुरन्त शिराओं में प्रवेश कर, उनसे युक्त होकर त्वचा, वसा, रक्त और मांस को —

श्लोक 3 (garuda.1.164.3)

दूषयन्ति च संशोष्य निश्चरन्तस्ततो बहिः । त्वचः कुर्वान्ति वैवर्ण्यं शिष्टाः कुष्ठमुशन्तितम्

dūṣayanti ca saṁśoṣya niścarantastato bahiḥ tvacaḥ kurvānti vaivarṇyaṁ śiṣṭāḥ kuṣṭhamuśantitam

दूषित करते हैं और सुखाकर बाहर की ओर निकलते हुए त्वचा में विवर्णता उत्पन्न करते हैं; विद्वान जन इसी को कुष्ठ कहते हैं।

श्लोक 4 (garuda.1.164.4)

कालेनोपेक्षितं यत्स्यात्सर्वं कोष्ठानि तद्वपुः । प्रपद्य धातून्बाह्यान्तः सर्वान्संक्लेद्य चावहेत्

kālenopekṣitaṁ yatsyātsarvaṁ koṣṭhāni tadvapuḥ prapadya dhātūnbāhyāntaḥ sarvānsaṁkledya cāvahet

काल पाकर उपेक्षा किए जाने पर वह सम्पूर्ण शरीर के कोष्ठ (आन्तरिक अंगों) में प्रवेश कर, बाहर-भीतर सभी धातुओं को ग्रस्तकर उन सबको गलित कर देता है।

श्लोक 5 (garuda.1.164.5)

सस्वेदक्लेदसङ्कोचान्कृमीन् सूक्ष्मांश्चदारुणान् । लोमत्वक्स्नायुधमनीराक्रामति यथाक्रमम्

sasvedakledasaṅkocānkṛmīn sūkṣmāṁścadāruṇān lomatvaksnāyudhamanīrākrāmati yathākramam

पसीने और गीलेपन से सिकुड़े हुए, अत्यन्त सूक्ष्म और भयंकर कृमियों को उत्पन्न कर देता है, जो क्रमशः रोम, त्वचा, स्नायु और धमनियों में फैल जाते हैं।

श्लोक 6 (garuda.1.164.6)

भस्माच्छादितवत्कुर्याद्बाह्यं कुष्ठमुदाहृतम् । कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथग्द्वन्द्वैः समागतैः

bhasmācchāditavatkuryādbāhyaṁ kuṣṭhamudāhṛtam kuṣṭhāni saptadhā doṣaiḥ pṛthagdvandvaiḥ samāgataiḥ

यह बाह्य कुष्ठ शरीर को मानो भस्म से ढका हुआ बना देता है। कुष्ठ रोग पृथक्-पृथक् दोषों से तथा परस्पर मिले हुए द्वंद्व-दोषों से — इस प्रकार सात प्रकार का होता है।

श्लोक 7 (garuda.1.164.7)

सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशोऽधिकस्ततः । वातेन कुष्ठं कापालं पित्तेनौदुम्बरं कफात्

sarveṣvapi tridoṣeṣu vyapadeśo'dhikastataḥ vātena kuṣṭhaṁ kāpālaṁ pittenaudumbaraṁ kaphāt

त्रिदोष के मिश्रण में भी जिस दोष की अधिकता होती है, उसी के अनुसार नाम रखा जाता है। वात से 'कापाल' कुष्ठ होता है, पित्त से 'औदुम्बर', कफ से —

श्लोक 8 (garuda.1.164.8)

मण्डलाख्यं विचर्चो च ऋष्याख्यं वातपित्तजम् । चर्मैककुष्ठं किटिमं सिध्मालसविपादिकाः

maṇḍalākhyaṁ vicarco ca ṛṣyākhyaṁ vātapittajam carmaikakuṣṭhaṁ kiṭimaṁ sidhmālasavipādikāḥ

— 'मण्डल' नामक कुष्ठ होता है, तथा विचर्चिका भी। वात-पित्त से 'ऋष्यजिह्व' कुष्ठ, 'चर्म' नामक एककुष्ठ, किटिम, सिध्म, अलस और विपादिका —

श्लोक 9 (garuda.1.164.9)

वातश्लेष्मोद्भवाः श्लेष्मपित्ताद्दद्रूशतारुषी । पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा

vātaśleṣmodbhavāḥ śleṣmapittāddadrūśatāruṣī puṇḍarīkaṁ savisphoṭaṁ pāmā carmadalaṁ tathā

— वात-कफ से उत्पन्न होते हैं। कफ-पित्त से दद्रु, चतुरस्र (शतारुषी), पुण्डरीक विस्फोट-सहित, पामा और चर्मदल —

श्लोक 10 (garuda.1.164.10)

सर्वेभ्यः काकणं पूर्वत्रिकं दद्रु सकाकणम् । पुण्डरीकर्यजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु

sarvebhyaḥ kākaṇaṁ pūrvatrikaṁ dadru sakākaṇam puṇḍarīkaryajihve ca mahākuṣṭhāni sapta tu

— और सभी दोषों के मिलने से 'काकण' उत्पन्न होता है। पहले बताए तीन (कापाल, औदुम्बर, मण्डल), दद्रु, काकण, पुण्डरीक और ऋष्यजिह्व — ये सात महाकुष्ठ हैं।

श्लोक 11 (garuda.1.164.11)

अतिश्लक्ष्णखरस्पर्शस्वेदास्वेदविवर्णताः । दाहः कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोचोन्नतिस्तमः

atiślakṣṇakharasparśasvedāsvedavivarṇatāḥ dāhaḥ kaṇḍūstvaci svāpastodaḥ koconnatistamaḥ

अत्यन्त चिकना या खुरदरा स्पर्श, पसीना आना या न आना, वर्ण-विकृति, जलन, खुजली, त्वचा में सुन्नपन, चुभन, उभार और अंधकार-सी छाया —

श्लोक 12 (garuda.1.164.12)

व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः । रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्तेऽल्पेऽतिकोपनम्

vraṇānāmadhikaṁ śūlaṁ śīghrotpattiścirasthitiḥ rūḍhānāmapi rūkṣatvaṁ nimitte'lpe'tikopanam

घावों में अत्यधिक पीड़ा, शीघ्र उत्पन्न होकर चिरकाल तक टिके रहना; भर चुके घावों में भी रूखापन, तथा मामूली कारण से भी अत्यधिक कुपित हो जाना —

श्लोक 13 (garuda.1.164.13)

रोमहर्षोऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम् । कृष्णारुणकपालाभं यद्रूक्षं परुषं तनु

romaharṣo'sṛjaḥ kārṣṇyaṁ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam kṛṣṇāruṇakapālābhaṁ yadrūkṣaṁ paruṣaṁ tanu

रोमांच और रक्त का काला पड़ना — ये कुष्ठ के सामान्य आरम्भिक लक्षण हैं। जो कुष्ठ काले-लाल भाजन (मिट्टी के बर्तन के टुकड़े) के समान वर्ण का, रूखा, कठोर और पतला होता है,

श्लोक 14 (garuda.1.164.14)

विस्तृताकृतिपर्यस्तन्दूषितैर्लोमभिश्चितम् । कापालं तोदबहुलं तत्कुष्ठं विषमं स्मृतम्

vistṛtākṛtiparyastandūṣitairlomabhiścitam kāpālaṁ todabahulaṁ tatkuṣṭhaṁ viṣamaṁ smṛtam

फैली हुई अनियमित आकृति और दूषित रोमों से युक्त, तथा अत्यधिक चुभन वाला होता है — उसे विषम (असमान) कापाल कुष्ठ कहा गया है।

श्लोक 15 (garuda.1.164.15)

उदुम्बरफलाभासं कुष्ठमौदुम्बरं वदेत् । वर्तुलं बहुलकेत्युक्तं दाहरुजाधिकम्

udumbaraphalābhāsaṁ kuṣṭhamaudumbaraṁ vadet vartulaṁ bahulaketyuktaṁ dāharujādhikam

गूलर के फल जैसे वर्ण वाला कुष्ठ औदुम्बर कहलाता है। वह गोल तथा बड़े-बड़े चकत्तों में होता है, और इसमें जलन-पीड़ा अधिक रहती है।

श्लोक 16 (garuda.1.164.16)

असंच्छन्नमदरणं कृमिवत्स्यादुदुम्बरम् । स्थिरं सत्यानं गुरु स्निग्धं श्वेतरक्तं मलान्वितम्

asaṁcchannamadaraṇaṁ kṛmivatsyādudumbaram sthiraṁ satyānaṁ guru snigdhaṁ śvetaraktaṁ malānvitam

यह ढका हुआ नहीं होता, फटता नहीं और कृमि के समान दिखता है — यही औदुम्बर है। स्थिर, अपने स्थान पर टिका हुआ, भारी, स्निग्ध, श्वेत-लाल वर्ण का तथा स्रावयुक्त —

श्लोक 17 (garuda.1.164.17)

अन्योन्यसक्तपुच्छूनबहुकण्डूस्नुतिकृमि । श्लक्ष्णपीताभासंयुक्तं मण्डलं परिकीर्तितम्

anyonyasaktapucchūnabahukaṇḍūsnutikṛmi ślakṣṇapītābhāsaṁyuktaṁ maṇḍalaṁ parikīrtitam

— परस्पर सटे हुए, उभरे हुए, अत्यधिक खुजली और स्राव करने वाले कीटाणुओं से युक्त, चिकने-पीले वर्ण का — इसे मण्डल कुष्ठ कहा गया है।

श्लोक 18 (garuda.1.164.18)

सकण्डूपिटिका श्यावा सक्लेदा च विचर्चिका । परुषन्तत्ररक्तान्तमन्तः श्यामं समुन्नतम्

sakaṇḍūpiṭikā śyāvā sakledā ca vicarcikā paruṣantatraraktāntamantaḥ śyāmaṁ samunnatam

खुजली और फुंसियों से युक्त, धुँधले वर्ण की और गीलेपन से युक्त विचर्चिका होती है, जिसमें खुरदरापन, लाल किनारे और भीतर से काली उभरी हुई फुंसियाँ होती हैं।

श्लोक 19 (garuda.1.164.19)

ऋष्यजिह्वाकृतिप्रोक्तं ऋष्यजिह्वं बहुक्रिमि । हस्तिचर्मखरस्पर्शं चर्माख्यं कुष्ठमुच्यते

ṛṣyajihvākṛtiproktaṁ ṛṣyajihvaṁ bahukrimi hasticarmakharasparśaṁ carmākhyaṁ kuṣṭhamucyate

हिरण की जीभ के समान आकृति वाला ऋष्यजिह्व कुष्ठ बहुत कृमियों से युक्त होता है। हाथी की चमड़ी-जैसे खुरदरे स्पर्श वाला कुष्ठ 'चर्म' कहलाता है।

श्लोक 20 (garuda.1.164.20)

अस्वेदञ्चमत्स्यशल्कसन्निभं किटिमं पुनः । रूक्षाग्निवर्णं दुः स्पर्शं कण्डूमत्परुषासितम्

asvedañcamatsyaśalkasannibhaṁ kiṭimaṁ punaḥ rūkṣāgnivarṇaṁ duḥ sparśaṁ kaṇḍūmatparuṣāsitam

पसीना न आने वाला और मछली के शल्क जैसा दिखने वाला किटिम कुष्ठ होता है, जो रूखा, अग्नि-वर्ण, स्पर्श में असह्य, खुजलीयुक्त, खुरदरा और काला होता है।

श्लोक 21 (garuda.1.164.21)

अन्ता रूक्षं बहिः स्निग्धमन्तर्घृष्टं रजः किरेत् । श्लक्ष्णस्पर्शं तनु स्निग्धं स्वच्छमस्वेदपुष्पवत्

antā rūkṣaṁ bahiḥ snigdhamantarghṛṣṭaṁ rajaḥ kiret ślakṣṇasparśaṁ tanu snigdhaṁ svacchamasvedapuṣpavat

यह भीतर से रूखा और बाहर से चिकना होता है; अन्दर रगड़ने पर धूल-सा झड़ता है। चिकने स्पर्श वाला, पतला, स्निग्ध, स्वच्छ, बिना पसीने के फूल-जैसे शल्कों वाला —

श्लोक 22 (garuda.1.164.22)

प्रायेण चोर्ध्वकार्श्यञ्च कुण्डैः कण्डूपरैश्चितम् । रक्तैरलंशुका पाणिपादे कुर्याद्विपादिका

prāyeṇa cordhvakārśyañca kuṇḍaiḥ kaṇḍūparaiścitam raktairalaṁśukā pāṇipāde kuryādvipādikā

— प्रायः ऊपर की ओर पतला होकर, खुजलीयुक्त गोल चकत्तों से भरा होता है; और हाथ-पैरों में लाल वस्त्र-जैसे चिह्नों के साथ प्रकट होने पर विपादिका कहलाता है।

श्लोक 23 (garuda.1.164.23)

तीव्रार्तिं गाढकण्डूञ्च सरागपिडिकाचितम् । दीर्घप्रतानदूर्वावदतसीकुसुमच्छवि

tīvrārtiṁ gāḍhakaṇḍūñca sarāgapiḍikācitam dīrghapratānadūrvāvadatasīkusumacchavi

इसमें तीव्र पीड़ा, गहरी खुजली, लाल फुंसियाँ, लम्बा फैलाव, तथा दूब घास या अलसी के फूल के समान वर्ण होता है।

श्लोक 24 (garuda.1.164.24)

उच्छूनमण्डलो दद्रुः कण्डूमानिति कथ्यते । स्थूलमूलं सदाहार्ति रक्तस्त्रावं बहुव्रणम्

ucchūnamaṇḍalo dadruḥ kaṇḍūmāniti kathyate sthūlamūlaṁ sadāhārti raktastrāvaṁ bahuvraṇam

उभरे हुए, गोलाकार, खुजलीयुक्त चकत्तों वाला कुष्ठ दद्रु कहलाता है। स्थूल जड़ वाला, जलन-पीड़ा से युक्त, रक्त-स्राव वाला, अनेक घावों से युक्त —

श्लोक 25 (garuda.1.164.25)

सादहकक्लेदरुजं प्रायशः सर्वजन्म च । रक्ताक्तमण्डलं पाण्डु कण्डूदाहरुजान्वितम्

sādahakakledarujaṁ prāyaśaḥ sarvajanma ca raktāktamaṇḍalaṁ pāṇḍu kaṇḍūdāharujānvitam

जलन, गीलेपन और पीड़ा से युक्त, प्रायः जन्म से ही विद्यमान, रक्त-मिश्रित पर पाण्डु वर्ण के चकत्तों वाला, खुजली-जलन-पीड़ा से युक्त —

श्लोक 26 (garuda.1.164.26)

सोत्सेधमाचितं रक्तैः कञ्जपर्णमिवाम्बुभिः । पुण्डरीकं भवेत्तद्धि चितं स्फोटैः सितारुणैः

sotsedhamācitaṁ raktaiḥ kañjaparṇamivāmbubhiḥ puṇḍarīkaṁ bhavettaddhi citaṁ sphoṭaiḥ sitāruṇaiḥ

उभरा हुआ, जल में कमल-पत्र के समान रक्त से भरा हुआ, श्वेत-लाल फुंसियों से भरा — यह पुण्डरीक कुष्ठ है।

श्लोक 27 (garuda.1.164.27)

विस्फोटपिटिका पामा कण्डूक्लेदरुजान्विताः । सूक्ष्मा श्यामारुणा रूक्षा प्रायः स्फिक्पाणिकूर्परे

visphoṭapiṭikā pāmā kaṇḍūkledarujānvitāḥ sūkṣmā śyāmāruṇā rūkṣā prāyaḥ sphikpāṇikūrpare

विस्फोट और फुंसियों से युक्त पामा में खुजली, गीलापन और पीड़ा होती है; यह सूक्ष्म, धुँधले-लाल वर्ण की, रूखी होती है और प्रायः नितम्ब, हाथ व कोहनी पर होती है।

श्लोक 28 (garuda.1.164.28)

सस्फोटसंस्पर्शसहं कण्डूरक्तातिदाहवत् । रक्तदलं चर्मदलं काकणं तीव्रदाहरुक्

sasphoṭasaṁsparśasahaṁ kaṇḍūraktātidāhavat raktadalaṁ carmadalaṁ kākaṇaṁ tīvradāharuk

फुंसियों से युक्त, स्पर्श सहने योग्य, खुजली-रक्त-अत्यधिक जलन से युक्त 'चर्मदल' कहलाता है, और तीव्र जलन-पीड़ा वाला 'काकण' रोग होता है।

श्लोक 29 (garuda.1.164.29)

पूर्वरक्तञ्च कृष्णञ्च काकणं त्रिफलोपमम् । कृष्णलिङ्गैर्युतैः सर्वैः स्वस्वकारणतो भवेत्

pūrvaraktañca kṛṣṇañca kākaṇaṁ triphalopamam kṛṣṇaliṅgairyutaiḥ sarvaiḥ svasvakāraṇato bhavet

पहले रक्त-वर्ण, फिर काला हो जाने वाला काकण त्रिफला के समान होता है, और ये सब अपने-अपने कारण के अनुसार अपने-अपने काले लक्षणों सहित उत्पन्न होते हैं।

श्लोक 30 (garuda.1.164.30)

दोषभेदाय विहितैरादिशेल्लिङ्गकर्मभिः । कुष्ठस्वदोषानुगतं सर्वदोषगतं त्यजेत्

doṣabhedāya vihitairādiśelliṅgakarmabhiḥ kuṣṭhasvadoṣānugataṁ sarvadoṣagataṁ tyajet

इन्हीं बताए गए लक्षणों और प्रक्रियाओं से दोष-भेद जानकर निदान करना चाहिए। जो कुष्ठ अपने ही दोष तक सीमित हो, उसका उपचार करे; जो सर्वदोषगत हो, उसे असाध्य समझकर त्याग दे।

श्लोक 31 (garuda.1.164.31)

कुष्ठोक्तं यच्च यच्चास्थिमज्जाशुक्रसमाश्रयम् । कृच्छ्रं मेदोमतञ्चैव याप्यं स्नाप्वास्थिमांसगम्

kuṣṭhoktaṁ yacca yaccāsthimajjāśukrasamāśrayam kṛcchraṁ medomatañcaiva yāpyaṁ snāpvāsthimāṁsagam

जो कुष्ठ अस्थि, मज्जा और शुक्र तक पहुँच चुका हो, वह 'कृच्छ्र' (कठिन साध्य) है; मेद तक पहुँचा हुआ भी 'याप्य' (केवल शमन योग्य) है; स्नायु, अस्थि और मांस तक पहुँचा हुआ —

श्लोक 32 (garuda.1.164.32)

अकृच्छ्रं कफवातोत्थं त्वग्गतं त्वमलञ्च यत् । तत्र त्वचि स्थिते कष्ठे काये वैवर्ण्यरूक्षाता

akṛcchraṁ kaphavātotthaṁ tvaggataṁ tvamalañca yat tatra tvaci sthite kaṣṭhe kāye vaivarṇyarūkṣātā

— यदि वह कफ-वात से उत्पन्न, केवल त्वचा तक सीमित और निर्मल हो, तो कठिन नहीं है। जब कुष्ठ केवल त्वचा में स्थित हो, तब शरीर में विवर्णता और रूखापन,

श्लोक 33 (garuda.1.164.33)

स्वेदतापश्वयथवः शोणिते पिशिते पुनः । पाणिपादाश्रिताः स्फोटाः क्लेशात्सन्धिषु चाधिकम्

svedatāpaśvayathavaḥ śoṇite piśite punaḥ pāṇipādāśritāḥ sphoṭāḥ kleśātsandhiṣu cādhikam

पसीना, ताप और सूजन होती है; रक्त-मांस तक पहुँचने पर हाथ-पैरों में फुंसियाँ हो जाती हैं, और सन्धियों में विशेष कष्ट होता है।

श्लोक 34 (garuda.1.164.34)

दोषस्याभीक्ष्णयोगेन दलनं स्याच्च मेदसि । नातिसंज्ञास्ति मज्जास्थिनेत्रवेगस्वरक्ष्यः

doṣasyābhīkṣṇayogena dalanaṁ syācca medasi nātisaṁjñāsti majjāsthinetravegasvarakṣyaḥ

दोष के बार-बार संयोग से मेद (चर्बी) में विदारण हो जाता है — यह कोई मामूली स्थिति नहीं है; मज्जा, अस्थि, दृष्टि-शक्ति और स्वर की विशेष रूप से रक्षा करनी चाहिए।

श्लोक 35 (garuda.1.164.35)

क्षते च क्रिमिभिः शुक्रे स्वदारापत्यबाधनम् । यथापूर्वाणि सर्वाणि स्वलिङ्गानि मृगादिषु

kṣate ca krimibhiḥ śukre svadārāpatyabādhanam yathāpūrvāṇi sarvāṇi svaliṅgāni mṛgādiṣu

घाव में कृमि उत्पन्न होने पर तथा शुक्र तक पहुँचने पर यह अपनी पत्नी और सन्तान को भी संक्रमित कर सकता है। पशु-पक्षियों में भी इसी क्रम से अपने-अपने लक्षण प्रकट होते हैं।

श्लोक 36 (garuda.1.164.36)

कष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं दारुणं भवेत् । निर्दिष्टमपरिस्त्रावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम्

kaṣṭhaikasambhavaṁ śvitraṁ kilāsaṁ dāruṇaṁ bhavet nirdiṣṭamaparistrāvi tridhātūdbhavasaṁśrayam

कुष्ठ के अतिरिक्त श्वित्र अथवा किलास नामक एक और भयंकर रोग बताया गया है, जो स्राव-रहित होता है और त्वचा, रक्त, मांस — इन तीनों धातुओं के दूषित होने से उत्पन्न होता है।

श्लोक 37 (garuda.1.164.37)

वाताद्रूक्षारुणं पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत् । सदाहं रोमविध्वंसि कफाच्छ्वेतं घन गुरु

vātādrūkṣāruṇaṁ pittāttāmraṁ kamalapatravat sadāhaṁ romavidhvaṁsi kaphācchvetaṁ ghana guru

वात से यह रूखा-अरुण वर्ण का, पित्त से कमल-पत्र के समान ताम्र वर्ण का, जलनयुक्त और रोम गिराने वाला, तथा कफ से श्वेत, घना और भारी होता है।

श्लोक 38 (garuda.1.164.38)

सकण्डूरं क्रमाद्रक्तमांसमेदः सु चादिशेत् । वर्णेनैवेदृगुभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम्

sakaṇḍūraṁ kramādraktamāṁsamedaḥ su cādiśet varṇenaivedṛgubhayaṁ kṛcchraṁ taccottarottaram

रक्त, मांस और मेद के क्रम से इसमें खुजली भी होती जाती है — यह केवल वर्ण से ही पहचाना जाता है; आगे के दोनों प्रकार क्रमशः अधिकाधिक कठिन साध्य होते जाते हैं।

श्लोक 39 (garuda.1.164.39)

अशुक्लरोमबहुलमसंश्लिष्टं मिथो नवम् । अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यमतोऽन्यथा

aśuklaromabahulamasaṁśliṣṭaṁ mitho navam anagnidagdhajaṁ sādhyaṁ śvitraṁ varjyamato'nyathā

जिसमें रोम श्वेत न हों, जो सघन हो पर अन्य चकत्तों से जुड़ा न हो, नया हो, और अग्नि से जले हुए जैसा प्रतीत न हो — ऐसा श्वित्र साध्य है; इससे विपरीत को त्याज्य (असाध्य) समझे।

श्लोक 40 (garuda.1.164.40)

गुह्यपाणितलौष्ठेषु जातमप्यचिरन्तरम् । वर्जनीयं विशेषेण किलासं सिद्धिमिच्छिता

guhyapāṇitalauṣṭheṣu jātamapyacirantaram varjanīyaṁ viśeṣeṇa kilāsaṁ siddhimicchitā

गुह्य अंग, हथेली और होंठों पर उत्पन्न किलास को, चाहे वह अभी हाल का ही क्यों न हो, सफलता चाहने वाले वैद्य को विशेष रूप से त्याज्य (असाध्य) समझना चाहिए।

श्लोक 41 (garuda.1.164.41)

स्पर्शैकाहारसंगादिसेवनात्प्रायशो गदाः । एकशय्यासनाच्चैव वस्त्रमाल्यानुलेपनात्

sparśaikāhārasaṁgādisevanātprāyaśo gadāḥ ekaśayyāsanāccaiva vastramālyānulepanāt

स्पर्श से, एक साथ भोजन करने आदि के सम्पर्क से, तथा एक ही शय्या, आसन, वस्त्र, माला और अनुलेपन के साझा उपयोग से — इस प्रकार प्रायः ये रोग [एक से दूसरे में] फैलते हैं।

अध्याय 163अध्याय-सूचीअध्याय 165