Skip to main content

द्वितीयांश · अध्याय 1

सप्त द्वीप और भारतवर्ष की उत्पत्ति

अध्याय-सूचीअध्याय 2

श्लोक 1 (vishnu.2.1.1)

मैत्रेय उवाच । भगवन् सर्वम् आख्यातं ममैतद् अखिलं त्वया । जगतः सर्गसंबन्धि यत् पृष्टोऽसि गुरो मया

maitreya uvāca bhagavan sarvam ākhyātaṁ mamaitad akhilaṁ tvayā jagataḥ sargasaṁbandhi yat pṛṣṭo'si guro mayā

मैत्रेय ने कहा — हे भगवन्! जगत् की सृष्टि से संबंधित जो कुछ मैंने आपसे पूछा था, वह सब आपने मुझे पूर्णरूप से बता दिया है, हे गुरो।

श्लोक 2 (vishnu.2.1.2)

योऽयम् अंशो जगत्सृष्टिसंबन्धो गदितस् त्वया । तत्राहं श्रोतुम् इच्छामि भूयोऽपि मुनिसत्तम

yo'yam aṁśo jagatsṛṣṭisaṁbandho gaditas tvayā tatrāhaṁ śrotum icchāmi bhūyo'pi munisattama

सृष्टि से संबंधित जिस अंश का आपने वर्णन किया, हे मुनिश्रेष्ठ, उसके विषय में मैं पुनः और अधिक सुनना चाहता हूँ।

श्लोक 3 (vishnu.2.1.3)

प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ स्वायम्भुवस्य यौ । तयोर् उत्तानपादस्य ध्रुवः पुत्रस् त्वयोदितः

priyavratottānapādau sutau svāyambhuvasya yau tayor uttānapādasya dhruvaḥ putras tvayoditaḥ

स्वायम्भुव मनु के दो पुत्र प्रियव्रत और उत्तानपाद थे — इनमें से उत्तानपाद के पुत्र ध्रुव का वृत्तान्त आपने मुझे बताया है।

श्लोक 4 (vishnu.2.1.4)

प्रियव्रतस्य नैवोक्ता भवता द्विज संततिः । ताम् अहं श्रोतुम् इच्छामि प्रसन्नो वक्तुम् अर्हसि

priyavratasya naivoktā bhavatā dvija saṁtatiḥ tām ahaṁ śrotum icchāmi prasanno vaktum arhasi

किन्तु हे द्विजश्रेष्ठ, आपने अभी तक प्रियव्रत की संतति का वर्णन नहीं किया; मैं उसे सुनना चाहता हूँ, कृपया प्रसन्न होकर कहिए।

श्लोक 5 (vishnu.2.1.5)

पराशर उवाच । कर्दमस्यात्मजां कन्याम् उपयेमे प्रियव्रतः । सम्राट् कुक्षिश् च तत्कन्ये दशपुत्रास् तथापरे

parāśara uvāca kardamasyātmajāṁ kanyām upayeme priyavrataḥ samrāṭ kukṣiś ca tatkanye daśaputrās tathāpare

पराशर ने कहा — प्रियव्रत ने कर्दम की पुत्री से विवाह किया; उससे सम्राट् और कुक्षि नामक दो तथा दस अन्य पुत्र हुए।

श्लोक 6 (vishnu.2.1.6)

महाप्रज्ञा महावीर्या विनीता दयिताः पितुः । प्रियव्रतसुताः ख्यातास् तेषां नामानि मे शृणु

mahāprajñā mahāvīryā vinītā dayitāḥ pituḥ priyavratasutāḥ khyātās teṣāṁ nāmāni me śṛṇu

वे महाप्राज्ञ, महापराक्रमी, विनम्र तथा पिता के अत्यन्त प्रिय थे — प्रियव्रत के उन विख्यात पुत्रों के नाम मुझसे सुनो।

श्लोक 7 (vishnu.2.1.7)

आग्नीध्रश् चाग्निबाहुश् च वपुष्मान् द्युतिमांस् तथा । मेधा मेधातिथिर् भव्यः सवनः पुत्र एव च

āgnīdhraś cāgnibāhuś ca vapuṣmān dyutimāṁs tathā medhā medhātithir bhavyaḥ savanaḥ putra eva ca

आग्नीध्र, अग्निबाहु, वपुष्मान् तथा द्युतिमान्, मेधा, मेधातिथि, भव्य और सवन नामक पुत्र —

श्लोक 8 (vishnu.2.1.8)

ज्योतिष्मान् दशमस् तेषां सत्यनामा सुतोऽभवत् । प्रियव्रतस्य पुत्राणां प्रख्याता बलवीर्यतः

jyotiṣmān daśamas teṣāṁ satyanāmā suto'bhavat priyavratasya putrāṇāṁ prakhyātā balavīryataḥ

उनमें दसवाँ ज्योतिष्मान् था, जो सत्यनामा नाम से उत्पन्न हुआ — ये सभी प्रियव्रत के बल-पराक्रम में विख्यात पुत्र थे।

श्लोक 9 (vishnu.2.1.9)

मेधाग्निबाहुपुत्रास् तु त्रयो योगपरायणाः । जातिस्मरा महाभागा न राज्याय मनो दधुः

medhāgnibāhuputrās tu trayo yogaparāyaṇāḥ jātismarā mahābhāgā na rājyāya mano dadhuḥ

इनमें मेधा और अग्निबाहु के तीन पुत्र योगपरायण तथा पूर्वजन्म का स्मरण रखने वाले थे, अतः उन्होंने राज्य में मन नहीं लगाया।

श्लोक 10 (vishnu.2.1.10)

निर्ममाः सर्वकालं तु समस्तार्थेषु वै मुने । चक्रुः क्रिया यथान्यायम् अफलाकाङ्क्षिणो हि ते

nirmamāḥ sarvakālaṁ tu samastārtheṣu vai mune cakruḥ kriyā yathānyāyam aphalākāṅkṣiṇo hi te

वे ममत्व-रहित होकर सदा समस्त कार्यों में, हे मुने, फल की इच्छा के बिना यथाविधि कर्म करते रहे।

श्लोक 11 (vishnu.2.1.11)

प्रियव्रतो ददौ तेषां सप्तानां मुनिसत्तम । विभज्य सप्त द्वीपानि मैत्रेय सुमहात्मनाम्

priyavrato dadau teṣāṁ saptānāṁ munisattama vibhajya sapta dvīpāni maitreya sumahātmanām

प्रियव्रत ने, हे मुनिश्रेष्ठ, उन सात महात्मा पुत्रों को सात द्वीपों का विभाजन करके, हे मैत्रेय, प्रदान किया।

श्लोक 12 (vishnu.2.1.12)

जम्बूद्वीपं महाभाग सोऽग्नीध्राय ददौ पिता । मेधातिथेस् तथा प्रादात् प्लक्षद्वीपम् अथापरम्

jambūdvīpaṁ mahābhāga so'gnīdhrāya dadau pitā medhātithes tathā prādāt plakṣadvīpam athāparam

जम्बूद्वीप उस पिता ने आग्नीध्र को दिया, हे महाभाग, तथा मेधातिथि को दूसरा द्वीप, प्लक्षद्वीप, प्रदान किया।

श्लोक 13 (vishnu.2.1.13)

शाल्मले च वपुष्मन्तं नरेन्द्रम् अभिषिक्तवान् । ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवान् प्रभुः

śālmale ca vapuṣmantaṁ narendram abhiṣiktavān jyotiṣmantaṁ kuśadvīpe rājānaṁ kṛtavān prabhuḥ

शाल्मलद्वीप में वपुष्मान् को राजा के पद पर अभिषिक्त किया; कुशद्वीप में ज्योतिष्मान् को राजा बनाया।

श्लोक 14 (vishnu.2.1.14)

द्युतिमन्तं च राजानं क्रौञ्चद्वीपे समादिशत् । शाकद्वीपेश्वरं चापि भव्यं चक्रे प्रियव्रतः

dyutimantaṁ ca rājānaṁ krauñcadvīpe samādiśat śākadvīpeśvaraṁ cāpi bhavyaṁ cakre priyavrataḥ

क्रौञ्चद्वीप में द्युतिमान् को राजा नियुक्त किया; तथा शाकद्वीप का स्वामी प्रियव्रत ने भव्य को बनाया।

श्लोक 15 (vishnu.2.1.15)

पुष्कराधिपतिं चक्रे सवनं चापि स प्रभुः । जम्बूद्वीपेश्वरो यस् तु आग्नीध्रो मुनिसत्तम । तस्य पुत्रा बभूवुस् ते प्रजापतिसमा नव

puṣkarādhipatiṁ cakre savanaṁ cāpi sa prabhuḥ jambūdvīpeśvaro yas tu āgnīdhro munisattama tasya putrā babhūvus te prajāpatisamā nava

उस प्रभु ने सवन को पुष्करद्वीप का अधिपति बनाया। जो आग्नीध्र जम्बूद्वीप का स्वामी था, हे मुनिश्रेष्ठ, उसके पुत्र प्रजापतियों के समान नौ थे।

श्लोक 16 (vishnu.2.1.16)

नाभिः किंपुरुषश् चैव हरिवर्ष इलावृतः । रम्यो हिरण्वान् षष्ठस् तु कुरुर् भद्राश्व एव च । केतुमालस् तथैवान्यः साधुचेष्टो नृपोऽभवत्

nābhiḥ kiṁpuruṣaś caiva harivarṣa ilāvṛtaḥ ramyo hiraṇvān ṣaṣṭhas tu kurur bhadrāśva eva ca ketumālas tathaivānyaḥ sādhuceṣṭo nṛpo'bhavat

नाभि, किम्पुरुष, हरिवर्ष, इलावृत, रम्य, हिरण्वान् — छठा —, कुरु, भद्राश्व, तथा सदाचारी केतुमाल नामक राजा हुआ।

श्लोक 17 (vishnu.2.1.17)

जम्बूद्वीपविभागांस् तु तेषां विप्र निशामय । पित्रा दत्तं हिमाह्वं तु वर्षं नाभेस् तु दक्षिणम्

jambūdvīpavibhāgāṁs tu teṣāṁ vipra niśāmaya pitrā dattaṁ himāhvaṁ tu varṣaṁ nābhes tu dakṣiṇam

हे विप्र, अब उनके जम्बूद्वीप के विभागों को सुनो — मेरु के दक्षिण में नाभि को पिता ने हिमाह्व नामक वर्ष प्रदान किया।

श्लोक 18 (vishnu.2.1.18)

हेमकूटं तथा वर्षं ददौ किंपुरुषाय सः । तृतीयं नैषधं वर्षं हरिवर्षाय दत्तवान्

hemakūṭaṁ tathā varṣaṁ dadau kiṁpuruṣāya saḥ tṛtīyaṁ naiṣadhaṁ varṣaṁ harivarṣāya dattavān

हेमकूट नामक वर्ष उसने किम्पुरुष को दिया; तीसरा वर्ष, नैषध, हरिवर्ष को प्रदान किया।

श्लोक 19 (vishnu.2.1.19)

इलावृताय प्रददौ मेरुर् यत्र तु मध्यमे । नीलाचलाश्रितं वर्षं रम्याय प्रददौ पिता

ilāvṛtāya pradadau merur yatra tu madhyame nīlācalāśritaṁ varṣaṁ ramyāya pradadau pitā

इलावृत को वह वर्ष दिया जहाँ मध्य में मेरु स्थित है; नील पर्वत से युक्त वर्ष पिता ने रम्य को प्रदान किया।

श्लोक 20 (vishnu.2.1.20)

श्वेतं यद् उत्तरं तस्मात् पित्रा दत्तं हिरण्वते

śvetaṁ yad uttaraṁ tasmāt pitrā dattaṁ hiraṇvate

उसके उत्तर में स्थित श्वेत नामक वर्ष पिता ने हिरण्वान् को प्रदान किया।

श्लोक 21 (vishnu.2.1.21)

यद् उत्तरं शृङ्गवतो वर्षं तत् कुरवे ददौ । मेरोः पूर्वेण यद् वर्षं भद्राश्वाय प्रदत्तवान्

yad uttaraṁ śṛṅgavato varṣaṁ tat kurave dadau meroḥ pūrveṇa yad varṣaṁ bhadrāśvāya pradattavān

श्रृंगवान् के उत्तर का वर्ष उसने कुरु को दिया; मेरु के पूर्व में स्थित वर्ष भद्राश्व को प्रदान किया।

श्लोक 22 (vishnu.2.1.22)

गन्धमादनवर्षं तु केतुमालाय दत्तवान् । इत्य् एतानि ददौ तेभ्यः पुत्रेभ्यः स नरेश्वरः

gandhamādanavarṣaṁ tu ketumālāya dattavān ity etāni dadau tebhyaḥ putrebhyaḥ sa nareśvaraḥ

गन्धमादन वर्ष केतुमाल को प्रदान किया; इस प्रकार उस नरेश्वर ने इन सबको अपने पुत्रों को दिया।

श्लोक 23 (vishnu.2.1.23)

वर्षेष्व् एतेषु तान् पुत्रान् अभिषिच्य स भूपतिः । सालग्रामं महापुण्यं मैत्रेय तपसे ययौ

varṣeṣv eteṣu tān putrān abhiṣicya sa bhūpatiḥ sālagrāmaṁ mahāpuṇyaṁ maitreya tapase yayau

उन वर्षों में अपने पुत्रों को अभिषिक्त करके वह भूपति, हे मैत्रेय, परम पुण्यमय शालग्राम में तप के लिए गया।

श्लोक 24 (vishnu.2.1.24)

यानि किंपुरुषादीनि वर्षाण्य् अष्टौ महामुने । तेषां स्वाभाविकी सिद्धिः सुखप्राया ह्य् अयत्नतः

yāni kiṁpuruṣādīni varṣāṇy aṣṭau mahāmune teṣāṁ svābhāvikī siddhiḥ sukhaprāyā hy ayatnataḥ

किम्पुरुष आदि जो आठ वर्ष हैं, हे महामुने, उनमें बिना प्रयास के ही स्वाभाविक सिद्धि और प्रायः सुख प्राप्त होता है।

श्लोक 25 (vishnu.2.1.25)

विपर्ययो न तेष्व् अस्ति जरामृत्युभयं न च । धर्माधर्मौ न तेष्व् आस्तां नोत्तमाधममध्यमाः

viparyayo na teṣv asti jarāmṛtyubhayaṁ na ca dharmādharmau na teṣv āstāṁ nottamādhamamadhyamāḥ

उनमें कोई विपर्यय नहीं होता, न बुढ़ापे और मृत्यु का भय है; उनमें न धर्म है न अधर्म, न उत्तम, न अधम, न मध्यम स्वभाव।

श्लोक 26 (vishnu.2.1.26)

न तेष्व् अस्ति युगावस्था क्षेत्रेष्व् अष्टसु सर्वदा । हिमाह्वयं तु वै वर्षं नाभेर् आसीन् महात्मनः । तस्यर्षभोऽभवत् पुत्रो मेरुदेव्यां महाद्युतिः

na teṣv asti yugāvasthā kṣetreṣv aṣṭasu sarvadā himāhvayaṁ tu vai varṣaṁ nābher āsīn mahātmanaḥ tasyarṣabho'bhavat putro merudevyāṁ mahādyutiḥ

उन आठों क्षेत्रों में युगों की अवस्था कभी नहीं होती। हिमाह्व नामक वर्ष महात्मा नाभि का था; मेरुदेवी से उनका पुत्र महातेजस्वी ऋषभ उत्पन्न हुआ।

श्लोक 27 (vishnu.2.1.27)

ऋषभाद् भरतो जज्ञे ज्येष्ठः पुत्रशतस्य सः । कृत्वा राज्यं स्वधर्मेण तथेष्ट्वा विविधान् मखान्

ṛṣabhād bharato jajñe jyeṣṭhaḥ putraśatasya saḥ kṛtvā rājyaṁ svadharmeṇa tatheṣṭvā vividhān makhān

ऋषभ से सौ पुत्रों में ज्येष्ठ भरत उत्पन्न हुआ। अपने धर्म के अनुसार राज्य करके और विविध यज्ञ करके,

श्लोक 28 (vishnu.2.1.28)

अभिषिच्य सुतं वीरं भरतं पृथिवीपतिः । तपसे स महाभागः पुलहस्याश्रमं ययौ

abhiṣicya sutaṁ vīraṁ bharataṁ pṛthivīpatiḥ tapase sa mahābhāgaḥ pulahasyāśramaṁ yayau

अपने वीर पुत्र भरत को अभिषिक्त करके वह महाभाग्यशाली भूपति तप के लिए पुलह के आश्रम को गया।

श्लोक 29 (vishnu.2.1.29)

वानप्रस्थविधानेन तत्रापि कृतनिश्चयः । तपस् तेपे यथान्यायम् इयाज स महीपतिः

vānaprasthavidhānena tatrāpi kṛtaniścayaḥ tapas tepe yathānyāyam iyāja sa mahīpatiḥ

वानप्रस्थ विधि से वहाँ भी दृढ़ निश्चय करके उस महीपति ने यथाविधि तप किया और यज्ञ किया।

श्लोक 30 (vishnu.2.1.30)

तपसा कर्षितोऽत्यर्थं कृशो धमनिसंततः । नग्नो वीटां मुखे दत्त्वा वीराध्वानं ततो गतः

tapasā karṣito'tyarthaṁ kṛśo dhamanisaṁtataḥ nagno vīṭāṁ mukhe dattvā vīrādhvānaṁ tato gataḥ

तप से अत्यन्त क्षीण, कृश, शिराओं से युक्त शरीर वाला होकर, नग्न, मुख में तिनका लेकर वह वीरों के मार्ग पर चला गया (अर्थात् देह त्याग किया)।

श्लोक 31 (vishnu.2.1.31)

ततश् च भारतं वर्षम् एतल् लोकेषु गीयते । भरताय यतः पित्रा दत्तं प्रातिष्ठता वनम्

tataś ca bhārataṁ varṣam etal lokeṣu gīyate bharatāya yataḥ pitrā dattaṁ prātiṣṭhatā vanam

तभी से यह भूमि लोकों में भारतवर्ष के नाम से गायी जाती है, क्योंकि यह पिता द्वारा भरत को दी गई थी, जो वन में स्थित हुआ।

श्लोक 32 (vishnu.2.1.32)

सुमतिर् भरतस्याभूत् पुत्रः परमधार्मिकः । कृत्वा सम्यग् ददौ तस्मै राज्यम् इष्टमखः पिता

sumatir bharatasyābhūt putraḥ paramadhārmikaḥ kṛtvā samyag dadau tasmai rājyam iṣṭamakhaḥ pitā

भरत का पुत्र सुमति परम धार्मिक था। समुचित रीति से यज्ञ पूर्ण करके पिता ने उसे राज्य प्रदान किया।

श्लोक 33 (vishnu.2.1.33)

पुत्रसंक्रामितश्रीस् तु भरतः स महीपतिः । योगाभ्यासरतः प्राणान् सालग्रामेऽत्यजन् मुने

putrasaṁkrāmitaśrīs tu bharataḥ sa mahīpatiḥ yogābhyāsarataḥ prāṇān sālagrāme'tyajan mune

अपनी राजलक्ष्मी पुत्र को सौंपकर वह भूपति भरत योगाभ्यास में लीन होकर, हे मुने, शालग्राम में अपने प्राण त्याग गया।

श्लोक 34 (vishnu.2.1.34)

अजायत च विप्रोऽसौ योगिनां प्रवरे कुले । मैत्रेय तस्य चरितं कथयिष्यामि ते पुनः

ajāyata ca vipro'sau yogināṁ pravare kule maitreya tasya caritaṁ kathayiṣyāmi te punaḥ

और वह योगियों के श्रेष्ठ कुल में ब्राह्मण रूप में उत्पन्न हुआ; हे मैत्रेय, उसका चरित्र मैं तुम्हें पुनः बताऊँगा।

श्लोक 35 (vishnu.2.1.35)

सुमतेस् तेजसस् तस्माद् इन्द्रद्युम्नो व्यजायत । परमेष्ठी ततस् तस्मात् प्रतिहारस् तदन्वयः

sumates tejasas tasmād indradyumno vyajāyata parameṣṭhī tatas tasmāt pratihāras tadanvayaḥ

सुमति के तेज से इन्द्रद्युम्न उत्पन्न हुआ; उससे परमेष्ठी, और उसके वंश में प्रतिहार हुआ।

श्लोक 36 (vishnu.2.1.36)

प्रतिहर्तेति विख्यात उत्पन्नस् तस्य चात्मजः । भुवस् तस्माद् अथोद्गीथः प्रस्तावस् तत्सुतो विभुः

pratiharteti vikhyāta utpannas tasya cātmajaḥ bhuvas tasmād athodgīthaḥ prastāvas tatsuto vibhuḥ

प्रतिहर्ता नाम से विख्यात उसका पुत्र उत्पन्न हुआ; उससे भुव, फिर उद्गीथ, उसका पुत्र प्रस्ताव, फिर विभु।

श्लोक 37 (vishnu.2.1.37)

पृथुस् ततस् ततो नक्तो नक्तस्यापि गयः सुतः । नरो गयस्य तनयस् तत्पुत्रोऽभूद् विराट् ततः

pṛthus tatas tato nakto naktasyāpi gayaḥ sutaḥ naro gayasya tanayas tatputro'bhūd virāṭ tataḥ

फिर पृथु, फिर नक्त उत्पन्न हुआ; नक्त का पुत्र भी गय हुआ। गय का पुत्र नर था; उसका पुत्र विराट् हुआ।

श्लोक 38 (vishnu.2.1.38)

तस्य पुत्रो महावीर्यो धीमांस् तस्माद् अजायत । महान्तोऽपि ततश् चाभून् मनस्युस् तस्य चात्मजः

tasya putro mahāvīryo dhīmāṁs tasmād ajāyata mahānto'pi tataś cābhūn manasyus tasya cātmajaḥ

उसका (विराट् का) पुत्र महावीर्य था; उससे धीमान् उत्पन्न हुआ। उससे महान्त भी हुआ; और उसका पुत्र मनस्यु था।

श्लोक 39 (vishnu.2.1.39)

त्वष्टा त्वष्टुश् च विरजो रजस् तस्याप्य् अभूत् सुतः । शतजिद् रजसस् तस्य जज्ञे पुत्रशतं मुने

tvaṣṭā tvaṣṭuś ca virajo rajas tasyāpy abhūt sutaḥ śatajid rajasas tasya jajñe putraśataṁ mune

[मनस्यु से] त्वष्टा उत्पन्न हुआ; त्वष्टा का पुत्र विरज था; उसका पुत्र भी रजस् हुआ। उस रजस् से, हे मुने, शतजित् को प्रमुख मानकर सौ पुत्र उत्पन्न हुए।

श्लोक 40 (vishnu.2.1.40)

विष्वग्ज्योतिःप्रधानास् ते यैर् इमा वर्धिताः प्रजाः । तैर् इदं भारतं वर्षं नवभेदम् अलंकृतम्

viṣvagjyotiḥpradhānās te yair imā vardhitāḥ prajāḥ tair idaṁ bhārataṁ varṣaṁ navabhedam alaṁkṛtam

विश्वग्ज्योति को प्रमुख मानने वाले उन्हीं पुत्रों ने इस प्रजा को बढ़ाया; उन्हीं के द्वारा यह भारतवर्ष नौ भागों से अलंकृत हुआ।

श्लोक 41 (vishnu.2.1.41)

तेषां वंशप्रसूतैस् तु भुक्तेयं भारती पुरा । कृतत्रेतादिसर्गेण युगाख्या ह्य् एकसप्ततिः

teṣāṁ vaṁśaprasūtais tu bhukteyaṁ bhāratī purā kṛtatretādisargeṇa yugākhyā hy ekasaptatiḥ

उन्हीं के वंश में उत्पन्न संततियों द्वारा यह भारतभूमि पूर्वकाल में कृत-त्रेता आदि की गणना से इकहत्तर युगों तक भोगी गई।

श्लोक 42 (vishnu.2.1.42)

एष स्वायंभुवः सर्गो येनेदं पूरितं जगत् । वाराहे तु मुने कल्पे पूर्वमन्वन्तराधिपः

eṣa svāyaṁbhuvaḥ sargo yenedaṁ pūritaṁ jagat vārāhe tu mune kalpe pūrvamanvantarādhipaḥ

यह स्वायम्भुव मन्वन्तर की सृष्टि है, जिससे यह जगत् परिपूर्ण हुआ। हे मुने, वाराह कल्प में जो पूर्वकाल का मन्वन्तराधिपति था, उसका वर्णन अब सुनिए।

अध्याय-सूचीअध्याय 2