Skip to main content

तैत्तिरीयोपनिषद्

Taittirīyopaniṣad

Taittiriyopanishad

तैत्तिरीयोपनिषद् तीन वल्लियों में विस्तृत है। शिक्षावल्ली वर्ण, स्वर और मात्रा जैसे शिक्षा-अंगों से आरम्भ होकर संहिता-उपासना और व्याहृतियों (भूर् भुवः सुवः) की उपासना सिखाती है, और भारतीय शिक्षा के सबसे प्रसिद्ध दीक्षान्त-उपदेश पर समाप्त होती है: वेद पढ़ाकर आचार्य शिष्य को कहते हैं—सत्य बोलो, धर्म का आचरण करो, स्वाध्याय में प्रमाद न करो, और मातृदेवो भव, पितृदेवो भव, आचार्यदेवो भव, अतिथिदेवो भव। आनन्दवल्ली (ब्रह्मानन्दवल्ली) ब्रह्म को 'सत्यं ज्ञानमनन्तं' कहकर पंचकोश—अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय और आनन्दमय—का उपदेश देती है, और वाणी-मन से परे उस ब्रह्म की ओर संकेत करती है जहाँ से 'यतो वाचो निवर्तन्ते'। यह आनन्द की मीमांसा करके 'रसो वै सः' की घोषणा करती है। भृगुवल्ली में भृगु अपने पिता वरुण से तप द्वारा क्रमशः अन्न, प्राण, मन, विज्ञान और अन्ततः आनन्द को ब्रह्म रूप में जानते हैं—कि सभी प्राणी ब्रह्म से उत्पन्न होते हैं, ब्रह्म से जीते हैं और ब्रह्म में लीन होते हैं—और 'अहमन्नम्, अहमन्नादः' के आनन्द-गान पर उपनिषद् पूर्ण होती है।

शांतिपाठ (तैत्तिरीय, कृष्ण यजुर्वेद)

ॐ शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । ऋतं वदिष्यामि । सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु । अवतु माम् । अवतु वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।।

oṃ śaṃ no mitraḥ śaṃ varuṇaḥ | śaṃ no bhavatvaryamā | śaṃ na indro bṛhaspatiḥ | śaṃ no viṣṇururukramaḥ | namo brahmaṇe | namaste vāyo | tvameva pratyakṣaṃ brahmāsi | tvāmeva pratyakṣaṃ brahma vadiṣyāmi | ṛtaṃ vadiṣyāmi | satyaṃ vadiṣyāmi | tanmāmavatu | tadvaktāramavatu | avatu mām | avatu vaktāram | oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||

मित्र हमारे लिए कल्याणकारी हों, वरुण कल्याणकारी हों। अर्यमा हमारे लिए कल्याणकारी हों। इन्द्र और बृहस्पति कल्याणकारी हों। विशाल पग वाले विष्णु हमारे लिए कल्याणकारी हों। ब्रह्म को नमस्कार। हे वायु, आपको नमस्कार। आप ही प्रत्यक्ष ब्रह्म हैं। मैं आपको ही प्रत्यक्ष ब्रह्म कहूँगा। मैं ऋत कहूँगा, सत्य कहूँगा। वह मेरी रक्षा करे, वह वक्ता की रक्षा करे। मेरी रक्षा करे, वक्ता की रक्षा करे। ॐ शान्ति शान्ति शान्ति।

शिक्षावल्ली, अनुवाक १

मंत्र 1

ॐ शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । ऋतं वदिष्यामि । सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तद्वक्तारमवतु । अवतु माम् । अवतु वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।। १ ।।

oṃ śaṃ no mitraḥ śaṃ varuṇaḥ | śaṃ no bhavatvaryamā | śaṃ na indro bṛhaspatiḥ | śaṃ no viṣṇururukramaḥ | namo brahmaṇe | namaste vāyo | tvameva pratyakṣaṃ brahmāsi | tvāmeva pratyakṣaṃ brahma vadiṣyāmi | ṛtaṃ vadiṣyāmi | satyaṃ vadiṣyāmi | tanmāmavatu | tadvaktāramavatu | avatu mām | avatu vaktāram | oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ || 1 ||

मित्र हमारे लिए कल्याणकारी हों, वरुण कल्याणकारी हों। अर्यमा कल्याणकारी हों। इन्द्र और बृहस्पति कल्याणकारी हों। विशाल पग वाले विष्णु कल्याणकारी हों। ब्रह्म को नमस्कार। हे वायु, आपको नमस्कार। आप ही प्रत्यक्ष ब्रह्म हैं। मैं आपको ही प्रत्यक्ष ब्रह्म कहूँगा। मैं ऋत कहूँगा, सत्य कहूँगा। वह मेरी और वक्ता की रक्षा करे। मेरी रक्षा करे, वक्ता की रक्षा करे। ॐ शान्ति शान्ति शान्ति।

मंत्र 2

ॐ शीक्षां व्याख्यास्यामः । वर्णः स्वरः । मात्रा बलम् । साम सन्तानः । इत्युक्तः शीक्षाध्यायः ।। २ ।।

oṃ śīkṣāṃ vyākhyāsyāmaḥ | varṇaḥ svaraḥ | mātrā balam | sāma santānaḥ | ityuktaḥ śīkṣādhyāyaḥ || 2 ||

अब हम शिक्षा (उच्चारण-शास्त्र) की व्याख्या करेंगे: वर्ण, स्वर, मात्रा, बल, साम (समता) और सन्तान (सन्धि-क्रम)। यह शिक्षा-अध्याय कहा गया।

मंत्र 3

सह नौ यशः । सह नौ ब्रह्मवर्चसम् । अथातः संहिताया उपनिषदं व्याख्यास्यामः । पञ्चस्वधिकरणेषु । अधिलोकमधिज्यौतिषमधिविद्यमधिप्रजमध्यात्मम् । ता महासंहिता इत्याचक्षते । अथाधिलोकम् । पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । आकाशः सन्धिः । वायुः सन्धानम् । इत्यधिलोकम् । अथाधिज्यौतिषम् । अग्निः पूर्वरूपम् । आदित्य उत्तररूपम् । आपः सन्धिः । वैद्युतः सन्धानम् । इत्यधिज्यौतिषम् । अथाधिविद्यम् । आचार्यः पूर्वरूपम् । अन्तेवास्युत्तररूपम् । विद्या सन्धिः । प्रवचनं सन्धानम् । इत्यधिविद्यम् । अथाधिप्रजम् । माता पूर्वरूपम् । पितोत्तररूपम् । प्रजा सन्धिः । प्रजननं सन्धानम् । इत्यधिप्रजम् । अथाध्यात्मम् । अधरा हनुः पूर्वरूपम् । उत्तरा हनुरुत्तररूपम् । वाक्सन्धिः । जिह्वा सन्धानम् । इत्यध्यात्मम् । इतीमा महासंहिताः । य एवमेता महासंहिता व्याख्याता वेद । सन्धीयते प्रजया पशुभिः । ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन सुवर्ग्येण लोकेन ।। ३ ।।

saha nau yaśaḥ | saha nau brahmavarcasam | athātaḥ saṃhitāyā upaniṣadaṃ vyākhyāsyāmaḥ | pañcasvadhikaraṇeṣu | adhilokamadhijyautiṣamadhividyamadhiprajamadhyātmam | tā mahāsaṃhitā ityācakṣate | athādhilokam | pṛthivī pūrvarūpam | dyauruttararūpam | ākāśaḥ sandhiḥ | vāyuḥ sandhānam | ityadhilokam | athādhijyautiṣam | agniḥ pūrvarūpam | āditya uttararūpam | āpaḥ sandhiḥ | vaidyutaḥ sandhānam | ityadhijyautiṣam | athādhividyam | ācāryaḥ pūrvarūpam | antevāsyuttararūpam | vidyā sandhiḥ | pravacanaṃ sandhānam | ityadhividyam | athādhiprajam | mātā pūrvarūpam | pitottararūpam | prajā sandhiḥ | prajananaṃ sandhānam | ityadhiprajam | athādhyātmam | adharā hanuḥ pūrvarūpam | uttarā hanuruttararūpam | vāksandhiḥ | jihvā sandhānam | ityadhyātmam | itīmā mahāsaṃhitāḥ | ya evametā mahāsaṃhitā vyākhyātā veda | sandhīyate prajayā paśubhiḥ | brahmavarcasenānnādyena suvargyeṇa lokena || 3 ||

हम दोनों को साथ यश मिले, हम दोनों को साथ ब्रह्मतेज मिले। अब हम संहिता (संयोग) की उपनिषद् की व्याख्या करते हैं, पाँच अधिकरणों में: अधिलोक, अधिज्यौतिष, अधिविद्य, अधिप्रज और अध्यात्म। इन्हें महासंहिता कहते हैं। अधिलोक में: पृथ्वी पूर्वरूप, द्युलोक उत्तररूप, आकाश सन्धि, वायु सन्धान। अधिज्यौतिष में: अग्नि पूर्वरूप, आदित्य उत्तररूप, जल सन्धि, विद्युत सन्धान। अधिविद्य में: आचार्य पूर्वरूप, शिष्य उत्तररूप, विद्या सन्धि, प्रवचन सन्धान। अधिप्रज में: माता पूर्वरूप, पिता उत्तररूप, सन्तान सन्धि, प्रजनन सन्धान। अध्यात्म में: नीचे का जबड़ा पूर्वरूप, ऊपर का जबड़ा उत्तररूप, वाणी सन्धि, जिह्वा सन्धान। ये महासंहिताएँ हैं। जो इन्हें इस प्रकार व्याख्यात जानता है, वह सन्तान, पशु, ब्रह्मतेज, अन्न और स्वर्गलोक से युक्त होता है।

मंत्र 4

यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः । छन्दोभ्योऽध्यमृतात्सम्बभूव । स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम् । ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधया पिहितः । श्रुतं मे गोपाय । आवहन्ती वितन्वाना । कुर्वाणाऽचीरमात्मनः । वासांसि मम गावश्च । अन्नपाने च सर्वदा । ततो मे श्रियमावह । लोमशां पशुभिः सह स्वाहा । आ मा यन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । वि मा यन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । प्र मा यन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । दमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । यशो जनेऽसानि स्वाहा । श्रेयान्वस्यसोऽसानि स्वाहा । तं त्वा भग प्रविशानि स्वाहा । स मा भग प्रविश स्वाहा । तस्मिन्सहस्रशाखे नि भगाहं त्वयि मृजे स्वाहा । यथाऽऽपः प्रवता यन्ति । यथा मासा अहर्जरम् । एवं मां ब्रह्मचारिणः । धातरायन्तु सर्वतः स्वाहा । प्रतिवेशोऽसि प्र मा भाहि प्र मा पद्यस्व ।। ४ ।।

yaśchandasāmṛṣabho viśvarūpaḥ | chandobhyo'dhyamṛtātsambabhūva | sa mendro medhayā spṛṇotu | amṛtasya deva dhāraṇo bhūyāsam | śarīraṃ me vicarṣaṇam | jihvā me madhumattamā | karṇābhyāṃ bhūri viśruvam | brahmaṇaḥ kośo'si medhayā pihitaḥ | śrutaṃ me gopāya | āvahantī vitanvānā | kurvāṇā'cīramātmanaḥ | vāsāṃsi mama gāvaśca | annapāne ca sarvadā | tato me śriyamāvaha | lomaśāṃ paśubhiḥ saha svāhā | ā mā yantu brahmacāriṇaḥ svāhā | vi mā yantu brahmacāriṇaḥ svāhā | pra mā yantu brahmacāriṇaḥ svāhā | damāyantu brahmacāriṇaḥ svāhā | śamāyantu brahmacāriṇaḥ svāhā | yaśo jane'sāni svāhā | śreyānvasyaso'sāni svāhā | taṃ tvā bhaga praviśāni svāhā | sa mā bhaga praviśa svāhā | tasminsahasraśākhe ni bhagāhaṃ tvayi mṛje svāhā | yathā''paḥ pravatā yanti | yathā māsā aharjaram | evaṃ māṃ brahmacāriṇaḥ | dhātarāyantu sarvataḥ svāhā | prativeśo'si pra mā bhāhi pra mā padyasva || 4 ||

जो छन्दों का ऋषभ (श्रेष्ठ), विश्वरूप और छन्दों से उत्पन्न अमृतस्वरूप ओंकार है, वह इन्द्र मुझे मेधा से पुष्ट करे। हे देव, मैं अमृत का धारण करने वाला बनूँ। मेरा शरीर समर्थ हो, जिह्वा मधुर हो, कानों से मैं बहुत सुनूँ। तुम ब्रह्म के कोश हो, मेधा से ढके हुए; मेरे सुने हुए ज्ञान की रक्षा करो। लक्ष्मी मुझ पर वस्त्र, गौएँ, अन्न-पान सदा लाए और फैलाए; उससे मुझे रोमश (सम्पन्न) श्री पशुओं सहित प्राप्त हो, स्वाहा। ब्रह्मचारी मेरे पास आएँ, स्वाहा; विविध दिशाओं से आएँ, स्वाहा; भली-भाँति आएँ, स्वाहा; संयमी होकर आएँ, स्वाहा; शान्त होकर आएँ, स्वाहा। मैं लोक में यशस्वी होऊँ, स्वाहा; धनवानों में श्रेष्ठ होऊँ, स्वाहा। हे भग (ब्रह्म), मैं तुझमें प्रवेश करूँ, स्वाहा; हे भग, तू मुझमें प्रवेश कर, स्वाहा। उस सहस्रशाखा वाले तुझमें, हे भग, मैं अपने को शुद्ध करूँ, स्वाहा। जैसे जल ढलान की ओर बहता है, जैसे महीने वर्ष की ओर जाते हैं, वैसे ही, हे धाता, ब्रह्मचारी सब ओर से मेरे पास आएँ, स्वाहा। तू आश्रय है; मुझ पर प्रकाशित हो, मुझे प्राप्त हो।

मंत्र 5

भूर्भुवः सुवरिति वा एतास्तिस्रो व्याहृतयः । तासामु ह स्मैतां चतुर्थीम् । माहाचमस्यः प्रवेदयते । मह इति । तद्ब्रह्म । स आत्मा । अङ्गान्यन्या देवताः । भूरिति वा अयं लोकः । भुव इत्यन्तरिक्षम् । सुवरित्यसौ लोकः । मह इत्यादित्यः । आदित्येन वाव सर्वे लोका महीयन्ते । भूरिति वा अग्निः । भुव इति वायुः । सुवरित्यादित्यः । मह इति चन्द्रमाः । चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतींषि महीयन्ते । भूरिति वा ऋचः । भुव इति सामानि । सुवरिति यजूंषि । मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदा महीयन्ते । भूरिति वै प्राणः । भुव इत्यपानः । सुवरिति व्यानः । मह इत्यन्नम् । अन्नेन वाव सर्वे प्राणा महीयन्ते । ता वा एताश्चतस्रश्चतुर्धा । चतस्रश्चतस्रो व्याहृतयः । ता यो वेद । स वेद ब्रह्म । सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति ।। ५ ।।

bhūrbhuvaḥ suvariti vā etāstisro vyāhṛtayaḥ | tāsāmu ha smaitāṃ caturthīm | māhācamasyaḥ pravedayate | maha iti | tadbrahma | sa ātmā | aṅgānyanyā devatāḥ | bhūriti vā ayaṃ lokaḥ | bhuva ityantarikṣam | suvarityasau lokaḥ | maha ityādityaḥ | ādityena vāva sarve lokā mahīyante | bhūriti vā agniḥ | bhuva iti vāyuḥ | suvarityādityaḥ | maha iti candramāḥ | candramasā vāva sarvāṇi jyotīṃṣi mahīyante | bhūriti vā ṛcaḥ | bhuva iti sāmāni | suvariti yajūṃṣi | maha iti brahma | brahmaṇā vāva sarve vedā mahīyante | bhūriti vai prāṇaḥ | bhuva ityapānaḥ | suvariti vyānaḥ | maha ityannam | annena vāva sarve prāṇā mahīyante | tā vā etāścatasraścaturdhā | catasraścatasro vyāhṛtayaḥ | tā yo veda | sa veda brahma | sarve'smai devā balimāvahanti || 5 ||

भूः, भुवः, सुवः: ये तीन व्याहृतियाँ हैं। इनकी एक चौथी 'महः' को माहाचमस्य ऋषि ने बताया। वह ब्रह्म है, वह आत्मा है; अन्य देवता उसके अंग हैं। भूः यह लोक है, भुवः अन्तरिक्ष, सुवः वह (द्यु) लोक, महः आदित्य; आदित्य से सब लोक महिमान्वित होते हैं। भूः अग्नि, भुवः वायु, सुवः आदित्य, महः चन्द्रमा; चन्द्रमा से सब ज्योतियाँ महिमान्वित होती हैं। भूः ऋचाएँ, भुवः सामवेद, सुवः यजुर्वेद, महः ब्रह्म; ब्रह्म से सब वेद महिमान्वित होते हैं। भूः प्राण, भुवः अपान, सुवः व्यान, महः अन्न; अन्न से सब प्राण महिमान्वित होते हैं। ये चार व्याहृतियाँ प्रत्येक चार प्रकार से (सोलह) हैं। जो इन्हें जानता है, वह ब्रह्म को जानता है; सब देवता उसके लिए भेंट लाते हैं।

मंत्र 6

स य एषोऽन्तर्हृदय आकाशः । तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः । अमृतो हिरण्मयः । अन्तरेण तालुके । य एष स्तन इवावलम्बते । सेन्द्रयोनिः । यत्रासौ केशान्तो विवर्तते । व्यपोह्य शीर्षकपाले । भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति । भुव इति वायौ । सुवरित्यादित्ये । मह इति ब्रह्मणि । आप्नोति स्वाराज्यम् । आप्नोति मनसस्पतिम् । वाक्पतिश्चक्षुष्पतिः । श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः । एतत्ततो भवति । आकाशशरीरं ब्रह्म । सत्यात्म प्राणारामं मन आनन्दम् । शान्तिसमृद्धममृतम् । इति प्राचीनयोग्योपास्स्व ।। ६ ।।

sa ya eṣo'ntarhṛdaya ākāśaḥ | tasminnayaṃ puruṣo manomayaḥ | amṛto hiraṇmayaḥ | antareṇa tāluke | ya eṣa stana ivāvalambate | sendrayoniḥ | yatrāsau keśānto vivartate | vyapohya śīrṣakapāle | bhūrityagnau pratitiṣṭhati | bhuva iti vāyau | suvarityāditye | maha iti brahmaṇi | āpnoti svārājyam | āpnoti manasaspatim | vākpatiścakṣuṣpatiḥ | śrotrapatirvijñānapatiḥ | etattato bhavati | ākāśaśarīraṃ brahma | satyātma prāṇārāmaṃ mana ānandam | śāntisamṛddhamamṛtam | iti prācīnayogyopāssva || 6 ||

हृदय के भीतर जो यह आकाश है, उसमें यह मनोमय, अमृत, हिरण्मय पुरुष स्थित है। दोनों तालुओं के बीच जो स्तन के समान लटकता है, वह इन्द्र का योनि-स्थान है; जहाँ केशों का अन्त बालों को अलग करके सिर के कपाल तक जाता है। भूः कहकर अग्नि में प्रतिष्ठित होता है, भुवः कहकर वायु में, सुवः कहकर आदित्य में, महः कहकर ब्रह्म में। वह स्वराज्य प्राप्त करता है, मन का स्वामी प्राप्त करता है; वाणी, चक्षु, श्रोत्र और विज्ञान का पति बनता है। और वह यह बनता है: आकाश जिसका शरीर है ऐसा ब्रह्म, सत्य जिसका आत्मा है, प्राण जिसका आनन्द है, मन जिसका सुख है, शान्ति से समृद्ध, अमृत। हे प्राचीनयोग्य, इस प्रकार उपासना करो।

मंत्र 7

पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः । अग्निर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि । आप ओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा । इत्यधिभूतम् । अथाध्यात्मम् । प्राणो व्यानोऽपान उदानः समानः । चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक्त्वक् । चर्म मांसं स्नावास्थि मज्जा । एतदधिविधाय ऋषिरवोचत् । पाङ्क्तं वा इदं सर्वम् । पाङ्क्तेनैव पाङ्क्तं स्पृणोतीति ।। ७ ।।

pṛthivyantarikṣaṃ dyaurdiśo'vāntaradiśāḥ | agnirvāyurādityaścandramā nakṣatrāṇi | āpa oṣadhayo vanaspataya ākāśa ātmā | ityadhibhūtam | athādhyātmam | prāṇo vyāno'pāna udānaḥ samānaḥ | cakṣuḥ śrotraṃ mano vāktvak | carma māṃsaṃ snāvāsthi majjā | etadadhividhāya ṛṣiravocat | pāṅktaṃ vā idaṃ sarvam | pāṅktenaiva pāṅktaṃ spṛṇotīti || 7 ||

पृथ्वी, अन्तरिक्ष, द्युलोक, दिशाएँ और अवान्तर दिशाएँ; अग्नि, वायु, आदित्य, चन्द्रमा, नक्षत्र; जल, ओषधियाँ, वनस्पतियाँ, आकाश और आत्मा: यह अधिभूत है। अब अध्यात्म: प्राण, व्यान, अपान, उदान, समान; चक्षु, श्रोत्र, मन, वाणी, त्वचा; चर्म, मांस, स्नायु, अस्थि, मज्जा। इसे इस प्रकार विभाजित करके ऋषि ने कहा: यह सब पाँच-पाँच वाला (पाङ्क्त) है; पाङ्क्त से ही पाङ्क्त की पूर्ति होती है।

मंत्र 8

ॐ इति ब्रह्म । ॐ इतीदं सर्वम् । ॐ इत्येतदनुकृतिर्ह स्म वा अप्यो श्रावयेत्याश्रावयन्ति । ॐ इति सामानि गायन्ति । ॐ शोमिति शस्त्राणि शंसन्ति । ॐ इत्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति । ॐ इति ब्रह्मा प्रसौति । ॐ इत्यग्निहोत्रमनुजानाति । ॐ इति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपाप्नवानीति । ब्रह्मैवोपाप्नोति ।। ८ ।।

oṃ iti brahma | oṃ itīdaṃ sarvam | oṃ ityetadanukṛtirha sma vā apyo śrāvayetyāśrāvayanti | oṃ iti sāmāni gāyanti | oṃ śomiti śastrāṇi śaṃsanti | oṃ ityadhvaryuḥ pratigaraṃ pratigṛṇāti | oṃ iti brahmā prasauti | oṃ ityagnihotramanujānāti | oṃ iti brāhmaṇaḥ pravakṣyannāha brahmopāpnavānīti | brahmaivopāpnoti || 8 ||

ॐ ही ब्रह्म है; ॐ ही यह सब है। ॐ ही यह अनुसरण है: 'सुनाओ' कहने पर लोग 'ॐ' कहकर सुनाते हैं। ॐ कहकर सामगान गाते हैं; 'ॐ शोम्' कहकर शस्त्र (स्तुतियाँ) पढ़ते हैं। ॐ कहकर अध्वर्यु प्रतिगर बोलता है; ॐ कहकर ब्रह्मा अनुमति देता है; ॐ कहकर अग्निहोत्र की स्वीकृति देते हैं। ॐ कहकर ब्राह्मण पढ़ने से पहले कहता है 'मैं ब्रह्म को प्राप्त करूँ'; वह ब्रह्म को ही प्राप्त करता है।

मंत्र 9

ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च । तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च । दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्नयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च । अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । मानुषं च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यमिति सत्यवचा राथीतरः । तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः । स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्यः । तद्धि तपस्तद्धि तपः ।। ९ ।।

ṛtaṃ ca svādhyāyapravacane ca | satyaṃ ca svādhyāyapravacane ca | tapaśca svādhyāyapravacane ca | damaśca svādhyāyapravacane ca | śamaśca svādhyāyapravacane ca | agnayaśca svādhyāyapravacane ca | agnihotraṃ ca svādhyāyapravacane ca | atithayaśca svādhyāyapravacane ca | mānuṣaṃ ca svādhyāyapravacane ca | prajā ca svādhyāyapravacane ca | prajanaśca svādhyāyapravacane ca | prajātiśca svādhyāyapravacane ca | satyamiti satyavacā rāthītaraḥ | tapa iti taponityaḥ pauruśiṣṭiḥ | svādhyāyapravacane eveti nāko maudgalyaḥ | taddhi tapastaddhi tapaḥ || 9 ||

ऋत (यथार्थ आचरण) तथा स्वाध्याय और प्रवचन; सत्य तथा स्वाध्याय-प्रवचन; तप तथा स्वाध्याय-प्रवचन; दम (इन्द्रिय-संयम) तथा स्वाध्याय-प्रवचन; शम (मन-शान्ति) तथा स्वाध्याय-प्रवचन; अग्नियाँ तथा स्वाध्याय-प्रवचन; अग्निहोत्र तथा स्वाध्याय-प्रवचन; अतिथि-सत्कार तथा स्वाध्याय-प्रवचन; मानवीय कर्तव्य तथा स्वाध्याय-प्रवचन; सन्तान, प्रजनन और प्रजाति तथा स्वाध्याय-प्रवचन: ये सब पालनीय हैं। सत्यवचा राथीतर कहते हैं 'सत्य ही', तपोनित्य पौरुशिष्टि कहते हैं 'तप ही', नाक मौद्गल्य कहते हैं 'स्वाध्याय और प्रवचन ही'—क्योंकि वही तप है, वही तप है।

मंत्र 10

अहं वृक्षस्य रेरिवा । कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव । ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीव स्वमृतमस्मि । द्रविणं सवर्चसम् । सुमेधा अमृतोक्षितः । इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम् ।। १० ।।

ahaṃ vṛkṣasya rerivā | kīrtiḥ pṛṣṭhaṃ gireriva | ūrdhvapavitro vājinīva svamṛtamasmi | draviṇaṃ savarcasam | sumedhā amṛtokṣitaḥ | iti triśaṅkorvedānuvacanam || 10 ||

मैं संसार-वृक्ष का प्रेरक हूँ। मेरी कीर्ति पर्वत के शिखर के समान उन्नत है। मैं ऊर्ध्व-पवित्र, सूर्य के तेज के समान शुद्ध, स्वयं अमृतस्वरूप हूँ। मैं तेजस्वी धन हूँ, सुमेधा और अमृत से सिंचित हूँ। यह त्रिशङ्कु का वेदानुवचन (आत्मानुभव) है।

मंत्र 11

वेदमनूच्याचार्योऽन्तेवासिनमनुशास्ति । सत्यं वद । धर्मं चर । स्वाध्यायान्मा प्रमदः । आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः । सत्यान्न प्रमदितव्यम् । धर्मान्न प्रमदितव्यम् । कुशलान्न प्रमदितव्यम् । भूत्यै न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् । देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् । मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव । यान्यनवद्यानि कर्माणि । तानि सेवितव्यानि । नो इतराणि । यान्यस्माकं सुचरितानि । तानि त्वयोपास्यानि । नो इतराणि । ये के चास्मच्छ्रेयांसो ब्राह्मणाः । तेषां त्वयाऽऽसनेन प्रश्वसितव्यम् । श्रद्धया देयम् । अश्रद्धयाऽदेयम् । श्रिया देयम् । ह्रिया देयम् । भिया देयम् । संविदा देयम् । अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् । ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र वर्तेरन् । तथा तत्र वर्तेथाः । अथाभ्याख्यातेषु । ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तेषु वर्तेरन् । तथा तेषु वर्तेथाः । एष आदेशः । एष उपदेशः । एषा वेदोपनिषत् । एतदनुशासनम् । एवमुपासितव्यम् । एवमु चैतदुपास्यम् ।। ११ ।।

vedamanūcyācāryo'ntevāsinamanuśāsti | satyaṃ vada | dharmaṃ cara | svādhyāyānmā pramadaḥ | ācāryāya priyaṃ dhanamāhṛtya prajātantuṃ mā vyavacchetsīḥ | satyānna pramaditavyam | dharmānna pramaditavyam | kuśalānna pramaditavyam | bhūtyai na pramaditavyam | svādhyāyapravacanābhyāṃ na pramaditavyam | devapitṛkāryābhyāṃ na pramaditavyam | mātṛdevo bhava | pitṛdevo bhava | ācāryadevo bhava | atithidevo bhava | yānyanavadyāni karmāṇi | tāni sevitavyāni | no itarāṇi | yānyasmākaṃ sucaritāni | tāni tvayopāsyāni | no itarāṇi | ye ke cāsmacchreyāṃso brāhmaṇāḥ | teṣāṃ tvayā''sanena praśvasitavyam | śraddhayā deyam | aśraddhayā'deyam | śriyā deyam | hriyā deyam | bhiyā deyam | saṃvidā deyam | atha yadi te karmavicikitsā vā vṛttavicikitsā vā syāt | ye tatra brāhmaṇāḥ saṃmarśinaḥ | yuktā āyuktāḥ | alūkṣā dharmakāmāḥ syuḥ | yathā te tatra varteran | tathā tatra vartethāḥ | athābhyākhyāteṣu | ye tatra brāhmaṇāḥ saṃmarśinaḥ | yuktā āyuktāḥ | alūkṣā dharmakāmāḥ syuḥ | yathā te teṣu varteran | tathā teṣu vartethāḥ | eṣa ādeśaḥ | eṣa upadeśaḥ | eṣā vedopaniṣat | etadanuśāsanam | evamupāsitavyam | evamu caitadupāsyam || 11 ||

वेद पढ़ाकर आचार्य शिष्य को अनुशासन देता है: सत्य बोलो। धर्म का आचरण करो। स्वाध्याय में प्रमाद मत करो। आचार्य को प्रिय धन (दक्षिणा) देकर सन्तान-परम्परा का विच्छेद मत करो। सत्य से प्रमाद न करना। धर्म से प्रमाद न करना। कुशल (कल्याण) से प्रमाद न करना। ऐश्वर्य से प्रमाद न करना। स्वाध्याय और प्रवचन से प्रमाद न करना। देव और पितृ कार्यों से प्रमाद न करना। माता को देव मानो, पिता को देव मानो, आचार्य को देव मानो, अतिथि को देव मानो। जो निर्दोष कर्म हैं, वे ही करने योग्य हैं, अन्य नहीं। हमारे जो सदाचरण हैं, उन्हीं का अनुसरण करना, अन्य का नहीं। हमसे जो श्रेष्ठ ब्राह्मण हों, उन्हें बैठने के लिए आसन देकर उनका आदर करना। श्रद्धा से देना, अश्रद्धा से न देना। सम्पत्ति के अनुसार देना, विनम्रता से देना, भय (सम्मान) से देना, सहृदयता से देना। यदि तुम्हें कर्म या आचरण में सन्देह हो, तो वहाँ जो विचारशील, सुयोग्य, कोमल-हृदय और धर्म-प्रेमी ब्राह्मण हों, जैसे वे व्यवहार करें वैसे तुम भी करना। जिन पर दोषारोपण हुआ हो, उनके विषय में भी वैसे ही करना। यह आदेश है, यह उपदेश है, यह वेद का रहस्य (उपनिषद्) है, यह अनुशासन है। इसी प्रकार उपासना करनी चाहिए, इसी प्रकार इसका आचरण करना चाहिए।

मंत्र 12

शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् । ऋतमवादिषम् । सत्यमवादिषम् । तन्मामावीत् । तद्वक्तारमावीत् । आवीन्माम् । आवीद्वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।। १२ ।।

śaṃ no mitraḥ śaṃ varuṇaḥ | śaṃ no bhavatvaryamā | śaṃ na indro bṛhaspatiḥ | śaṃ no viṣṇururukramaḥ | namo brahmaṇe | namaste vāyo | tvameva pratyakṣaṃ brahmāsi | tvāmeva pratyakṣaṃ brahmāvādiṣam | ṛtamavādiṣam | satyamavādiṣam | tanmāmāvīt | tadvaktāramāvīt | āvīnmām | āvīdvaktāram | oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ || 12 ||

मित्र हमारे लिए कल्याणकारी हों, वरुण कल्याणकारी हों। अर्यमा कल्याणकारी हों। इन्द्र और बृहस्पति कल्याणकारी हों। विशाल पग वाले विष्णु कल्याणकारी हों। ब्रह्म को नमस्कार। हे वायु, आपको नमस्कार। आप ही प्रत्यक्ष ब्रह्म हैं। मैंने आपको ही प्रत्यक्ष ब्रह्म कहा। मैंने ऋत कहा, मैंने सत्य कहा। उसने मेरी रक्षा की, उसने वक्ता की रक्षा की। मेरी रक्षा की, वक्ता की रक्षा की। ॐ शान्ति शान्ति शान्ति।

आनन्दवल्ली, अनुवाक १

मंत्र 1

ॐ ब्रह्मविदाप्नोति परम् । तदेषाऽभ्युक्ता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह । ब्रह्मणा विपश्चितेति । तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नात्पुरुषः । स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा । इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ।। १ ।।

oṃ brahmavidāpnoti param | tadeṣā'bhyuktā | satyaṃ jñānamanantaṃ brahma | yo veda nihitaṃ guhāyāṃ parame vyoman | so'śnute sarvānkāmānsaha | brahmaṇā vipaściteti | tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ | ākāśādvāyuḥ | vāyoragniḥ | agnerāpaḥ | adbhyaḥ pṛthivī | pṛthivyā oṣadhayaḥ | oṣadhībhyo'nnam | annātpuruṣaḥ | sa vā eṣa puruṣo'nnarasamayaḥ | tasyedameva śiraḥ | ayaṃ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | ayamuttaraḥ pakṣaḥ | ayamātmā | idaṃ pucchaṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati || 1 ||

ॐ। ब्रह्म को जानने वाला परम को प्राप्त करता है। इसी विषय में यह कहा गया है: ब्रह्म सत्य है, ज्ञान है, अनन्त है। जो इसे हृदय-गुहा में, परम आकाश में निहित जानता है, वह ब्रह्म के साथ, उस सर्वज्ञ के साथ, सभी कामनाओं को एक साथ भोगता है। उस आत्मा से आकाश उत्पन्न हुआ, आकाश से वायु, वायु से अग्नि, अग्नि से जल, जल से पृथ्वी, पृथ्वी से ओषधियाँ, ओषधियों से अन्न, अन्न से पुरुष। वह यह पुरुष अन्न-रसमय है। इसका यही सिर है, यह दक्षिण पक्ष, यह उत्तर पक्ष, यह आत्मा (मध्य भाग), और यह पुच्छ (आधार) प्रतिष्ठा है। इसी पर यह श्लोक भी है।

मंत्र 2

अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काश्च पृथिवीं श्रिताः । अथो अन्नेनैव जीवन्ति । अथैनदपि यन्त्यन्ततः । अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात्सर्वौषधमुच्यते । सर्वं वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते । अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात्सर्वौषधमुच्यते । अन्नाद्भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते । अद्यतेऽत्ति च भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति । तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्राण एव शिरः । व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ।। २ ।।

annādvai prajāḥ prajāyante | yāḥ kāśca pṛthivīṃ śritāḥ | atho annenaiva jīvanti | athainadapi yantyantataḥ | annaṃ hi bhūtānāṃ jyeṣṭham | tasmātsarvauṣadhamucyate | sarvaṃ vai te'nnamāpnuvanti | ye'nnaṃ brahmopāsate | annaṃ hi bhūtānāṃ jyeṣṭham | tasmātsarvauṣadhamucyate | annādbhūtāni jāyante | jātānyannena vardhante | adyate'tti ca bhūtāni | tasmādannaṃ taducyata iti | tasmādvā etasmādannarasamayāt | anyo'ntara ātmā prāṇamayaḥ | tenaiṣa pūrṇaḥ | sa vā eṣa puruṣavidha eva | tasya puruṣavidhatām | anvayaṃ puruṣavidhaḥ | tasya prāṇa eva śiraḥ | vyāno dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | apāna uttaraḥ pakṣaḥ | ākāśa ātmā | pṛthivī pucchaṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati || 2 ||

अन्न से ही प्रजाएँ उत्पन्न होती हैं, जो भी पृथ्वी पर आश्रित हैं; फिर वे अन्न से ही जीती हैं, और अन्त में अन्न में ही लौट जाती हैं। अन्न भूतों में सबसे प्रधान है, इसलिए इसे सर्वौषध कहते हैं। जो अन्न को ब्रह्म रूप में उपासते हैं, वे सब अन्न प्राप्त करते हैं। अन्न से भूत उत्पन्न होते हैं, उत्पन्न होकर अन्न से बढ़ते हैं; यह भूतों द्वारा खाया जाता है और भूतों को खाता भी है, इसलिए इसे अन्न कहते हैं। उस अन्न-रसमय से भिन्न, उसके भीतर एक और आत्मा है: प्राणमय। उससे यह (अन्नमय) परिपूर्ण है। वह भी पुरुष के आकार का ही है; अन्नमय के आकार के अनुरूप यह भी पुरुषाकार है। इसका प्राण ही सिर है, व्यान दक्षिण पक्ष, अपान उत्तर पक्ष, आकाश आत्मा, पृथ्वी पुच्छ-प्रतिष्ठा। इसी पर यह श्लोक भी है।

मंत्र 3

प्राणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात्सर्वायुषमुच्यते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति । ये प्राणं ब्रह्मोपासते । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात्सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्मात्प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा । अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ।। ३ ।।

prāṇaṃ devā anu prāṇanti | manuṣyāḥ paśavaśca ye | prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ | tasmātsarvāyuṣamucyate | sarvameva ta āyuryanti | ye prāṇaṃ brahmopāsate | prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ | tasmātsarvāyuṣamucyata iti | tasyaiṣa eva śārīra ātmā | yaḥ pūrvasya | tasmādvā etasmātprāṇamayāt | anyo'ntara ātmā manomayaḥ | tenaiṣa pūrṇaḥ | sa vā eṣa puruṣavidha eva | tasya puruṣavidhatām | anvayaṃ puruṣavidhaḥ | tasya yajureva śiraḥ | ṛgdakṣiṇaḥ pakṣaḥ | sāmottaraḥ pakṣaḥ | ādeśa ātmā | atharvāṅgirasaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati || 3 ||

प्राण के अनुसार देवता श्वास लेते हैं, और मनुष्य तथा पशु भी। प्राण ही भूतों की आयु है, इसलिए इसे सर्वायुष कहते हैं। जो प्राण को ब्रह्म रूप में उपासते हैं, वे पूर्ण आयु को प्राप्त करते हैं; क्योंकि प्राण भूतों की आयु है, इसलिए सर्वायुष कहा जाता है। पूर्ववर्ती (अन्नमय) की यही शारीरिक आत्मा है। उस प्राणमय से भिन्न, उसके भीतर एक और आत्मा है: मनोमय। उससे यह परिपूर्ण है। वह भी पुरुषाकार है। इसका यजुर्वेद ही सिर है, ऋग्वेद दक्षिण पक्ष, सामवेद उत्तर पक्ष, आदेश (ब्राह्मण-भाग) आत्मा, अथर्वाङ्गिरस पुच्छ-प्रतिष्ठा। इसी पर यह श्लोक भी है।

मंत्र 4

यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा । महः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ।। ४ ।।

yato vāco nivartante | aprāpya manasā saha | ānandaṃ brahmaṇo vidvān | na bibheti kadācaneti | tasyaiṣa eva śārīra ātmā | yaḥ pūrvasya | tasmādvā etasmānmanomayāt | anyo'ntara ātmā vijñānamayaḥ | tenaiṣa pūrṇaḥ | sa vā eṣa puruṣavidha eva | tasya puruṣavidhatām | anvayaṃ puruṣavidhaḥ | tasya śraddhaiva śiraḥ | ṛtaṃ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | satyamuttaraḥ pakṣaḥ | yoga ātmā | mahaḥ pucchaṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati || 4 ||

जहाँ से वाणी मन सहित लौट आती है, उसे प्राप्त न कर पाकर—ब्रह्म के उस आनन्द को जानने वाला किसी से कभी नहीं डरता। पूर्ववर्ती (प्राणमय) की यही शारीरिक आत्मा है। उस मनोमय से भिन्न, उसके भीतर एक और आत्मा है: विज्ञानमय। उससे यह परिपूर्ण है। वह भी पुरुषाकार है। इसकी श्रद्धा ही सिर है, ऋत दक्षिण पक्ष, सत्य उत्तर पक्ष, योग आत्मा, महः (महत्तत्त्व) पुच्छ-प्रतिष्ठा। इसी पर यह श्लोक भी है।

मंत्र 5

विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद । तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति । शरीरे पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्समश्नुत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ।। ५ ।।

vijñānaṃ yajñaṃ tanute | karmāṇi tanute'pi ca | vijñānaṃ devāḥ sarve | brahma jyeṣṭhamupāsate | vijñānaṃ brahma cedveda | tasmāccenna pramādyati | śarīre pāpmano hitvā | sarvānkāmānsamaśnuta iti | tasyaiṣa eva śārīra ātmā | yaḥ pūrvasya | tasmādvā etasmādvijñānamayāt | anyo'ntara ātmā''nandamayaḥ | tenaiṣa pūrṇaḥ | sa vā eṣa puruṣavidha eva | tasya puruṣavidhatām | anvayaṃ puruṣavidhaḥ | tasya priyameva śiraḥ | modo dakṣiṇaḥ pakṣaḥ | pramoda uttaraḥ pakṣaḥ | ānanda ātmā | brahma pucchaṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati || 5 ||

विज्ञान यज्ञ का विस्तार करता है और कर्मों का भी। सब देवता विज्ञान (ज्ञान) को ही ज्येष्ठ ब्रह्म रूप में उपासते हैं। यदि कोई विज्ञान को ब्रह्म जानता है और उससे प्रमाद नहीं करता, तो शरीर में स्थित पापों को त्यागकर सभी कामनाओं को प्राप्त करता है। पूर्ववर्ती (मनोमय) की यही शारीरिक आत्मा है। उस विज्ञानमय से भिन्न, उसके भीतर एक और आत्मा है: आनन्दमय। उससे यह परिपूर्ण है। वह भी पुरुषाकार है। इसका प्रिय ही सिर है, मोद दक्षिण पक्ष, प्रमोद उत्तर पक्ष, आनन्द आत्मा, ब्रह्म पुच्छ-प्रतिष्ठा। इसी पर यह श्लोक भी है।

मंत्र 6

असन्नेव स भवति । असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । अथातोऽनुप्रश्नाः । उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्य कश्चन गच्छती । आहो विद्वानमुं लोकं प्रेत्य कश्चित्समश्नुता उ । सोऽकामयत । बहु स्यां प्रजायेयेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इदं सर्वमसृजत । यदिदं किञ्च । तत्सृष्ट्वा । तदेवानुप्राविशत् । तदनुप्रविश्य । सच्च त्यच्चाभवत् । निरुक्तं चानिरुक्तं च । निलयनं चानिलयनं च । विज्ञानं चाविज्ञानं च । सत्यं चानृतं च सत्यमभवत् । यदिदं किञ्च । तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष श्लोको भवति ।। ६ ।।

asanneva sa bhavati | asadbrahmeti veda cet | asti brahmeti cedveda | santamenaṃ tato viduriti | tasyaiṣa eva śārīra ātmā | yaḥ pūrvasya | athāto'nupraśnāḥ | utāvidvānamuṃ lokaṃ pretya kaścana gacchatī | āho vidvānamuṃ lokaṃ pretya kaścitsamaśnutā u | so'kāmayata | bahu syāṃ prajāyeyeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā | idaṃ sarvamasṛjata | yadidaṃ kiñca | tatsṛṣṭvā | tadevānuprāviśat | tadanupraviśya | sacca tyaccābhavat | niruktaṃ cāniruktaṃ ca | nilayanaṃ cānilayanaṃ ca | vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca | satyaṃ cānṛtaṃ ca satyamabhavat | yadidaṃ kiñca | tatsatyamityācakṣate | tadapyeṣa śloko bhavati || 6 ||

जो 'ब्रह्म असत् है' ऐसा जानता है, वह स्वयं असत् (अभावरूप) ही हो जाता है। जो 'ब्रह्म है' ऐसा जानता है, उसे लोग सत्तावान जानते हैं। पूर्ववर्ती (विज्ञानमय) की यही शारीरिक आत्मा है। अब ये अनुप्रश्न हैं: क्या अज्ञानी मरकर उस लोक को जाता है? अथवा क्या ज्ञानी मरकर उस लोक को प्राप्त करता है? उसने (आत्मा ने) कामना की: 'मैं बहुत हो जाऊँ, उत्पन्न हो जाऊँ।' उसने तप किया; तप करके यह सब सृजा जो कुछ भी है। सृजकर उसी में प्रवेश कर गया। प्रवेश करके वह सत् और त्यत् (मूर्त-अमूर्त), निरुक्त और अनिरुक्त, आश्रययुक्त और आश्रयरहित, विज्ञान और अविज्ञान, सत्य और अनृत—सब कुछ बन गया; जो कुछ भी है वह सत्य ही हुआ। इसीलिए उसे सत्य कहते हैं। इसी पर यह श्लोक भी है।

मंत्र 7

असद्वा इदमग्र आसीत् । ततो वै सदजायत । तदात्मानं स्वयमकुरुत । तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति । यद्वै तत्सुकृतम् । रसो वै सः । रसं ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् । एष ह्येवानन्दयाति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । तत्त्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्य । तदप्येष श्लोको भवति ।। ७ ।।

asadvā idamagra āsīt | tato vai sadajāyata | tadātmānaṃ svayamakuruta | tasmāttatsukṛtamucyata iti | yadvai tatsukṛtam | raso vai saḥ | rasaṃ hyevāyaṃ labdhvā''nandī bhavati | ko hyevānyātkaḥ prāṇyāt | yadeṣa ākāśa ānando na syāt | eṣa hyevānandayāti | yadā hyevaiṣa etasminnadṛśye'nātmye'nirukte'nilayane'bhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindate | atha so'bhayaṃ gato bhavati | yadā hyevaiṣa etasminnudaramantaraṃ kurute | atha tasya bhayaṃ bhavati | tattveva bhayaṃ viduṣo'manvānasya | tadapyeṣa śloko bhavati || 7 ||

आरम्भ में यह असत् (अव्यक्त) ही था; उससे सत् (व्यक्त) उत्पन्न हुआ। उसने स्वयं ही अपने को रचा, इसलिए उसे सुकृत (स्वयंकृत) कहते हैं। जो वह सुकृत है, वही रस (आनन्द-सार) है। इस रस को पाकर ही यह जीव आनन्दी होता है। यदि यह आकाशवत् आत्मा आनन्दरूप न होता, तो कौन जीवित रहता, कौन श्वास लेता? यही तो आनन्द देता है। जब यह जीव इस अदृश्य, अशरीर, अनिरुक्त, अनाश्रय (ब्रह्म) में निर्भय प्रतिष्ठा पा लेता है, तब वह अभय को प्राप्त हो जाता है। किन्तु जब यह उसमें थोड़ा-सा भी भेद (अन्तर) कर लेता है, तब उसे भय होता है। वह भय तो उस विद्वान को ही होता है जो (एकत्व का) मनन नहीं करता। इसी पर यह श्लोक भी है।

मंत्र 8

भीषाऽस्माद्वातः पवते । भीषोदेति सूर्यः । भीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । सैषाऽऽनन्दस्य मीमांसा भवति । युवा स्यात्साधुयुवाऽध्यायकः । आशिष्ठो दृढिष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुष आनन्दः । ते ये शतं मानुषा आनन्दाः । स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः । स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितॄणां चिरलोकलोकानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं पितॄणां चिरलोकलोकानामानन्दाः । स एक आजानजानां देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः । स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः । ये कर्मणा देवानपियन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः । स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्यानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमिन्द्रस्यानन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः । स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतं मनोमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति । तदप्येष श्लोको भवति ।। ८ ।।

bhīṣā'smādvātaḥ pavate | bhīṣodeti sūryaḥ | bhīṣā'smādagniścendraśca | mṛtyurdhāvati pañcama iti | saiṣā''nandasya mīmāṃsā bhavati | yuvā syātsādhuyuvā'dhyāyakaḥ | āśiṣṭho dṛḍhiṣṭho baliṣṭhaḥ | tasyeyaṃ pṛthivī sarvā vittasya pūrṇā syāt | sa eko mānuṣa ānandaḥ | te ye śataṃ mānuṣā ānandāḥ | sa eko manuṣyagandharvāṇāmānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ manuṣyagandharvāṇāmānandāḥ | sa eko devagandharvāṇāmānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ devagandharvāṇāmānandāḥ | sa ekaḥ pitṝṇāṃ ciralokalokānāmānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ pitṝṇāṃ ciralokalokānāmānandāḥ | sa eka ājānajānāṃ devānāmānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śatamājānajānāṃ devānāmānandāḥ | sa ekaḥ karmadevānāṃ devānāmānandaḥ | ye karmaṇā devānapiyanti | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ karmadevānāṃ devānāmānandāḥ | sa eko devānāmānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ devānāmānandāḥ | sa eka indrasyānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śatamindrasyānandāḥ | sa eko bṛhaspaterānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ bṛhaspaterānandāḥ | sa ekaḥ prajāpaterānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śataṃ prajāpaterānandāḥ | sa eko brahmaṇa ānandaḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | sa yaścāyaṃ puruṣe | yaścāsāvāditye | sa ekaḥ | sa ya evaṃvit | asmāllokātpretya | etamannamayamātmānamupasaṃkrāmati | etaṃ prāṇamayamātmānamupasaṃkrāmati | etaṃ manomayamātmānamupasaṃkrāmati | etaṃ vijñānamayamātmānamupasaṃkrāmati | etamānandamayamātmānamupasaṃkrāmati | tadapyeṣa śloko bhavati || 8 ||

इसके भय से वायु बहता है, भय से सूर्य उदित होता है, भय से अग्नि और इन्द्र तथा पाँचवाँ मृत्यु दौड़ता है। अब यह आनन्द की मीमांसा है: कोई युवा हो, सदाचारी, विद्या-सम्पन्न, अत्यन्त आशावान, दृढ़ और बलवान; उसके अधीन यह सारी पृथ्वी धन से पूर्ण हो—यह एक 'मानुष आनन्द' है। ऐसे सौ मानुष आनन्द मिलकर मनुष्य-गन्धर्वों का एक आनन्द होता है—और उस श्रोत्रिय का भी जो कामनाओं से अहत नहीं है। ऐसे सौ मनुष्य-गन्धर्व आनन्द मिलकर देव-गन्धर्वों का एक आनन्द; उसके सौ मिलकर चिरलोकवासी पितरों का एक आनन्द; उसके सौ मिलकर आजानज देवों का एक आनन्द; उसके सौ मिलकर कर्मदेवों का एक आनन्द; उसके सौ मिलकर देवों का एक आनन्द; उसके सौ मिलकर इन्द्र का एक आनन्द; उसके सौ मिलकर बृहस्पति का एक आनन्द; उसके सौ मिलकर प्रजापति का एक आनन्द; उसके सौ मिलकर ब्रह्म का एक आनन्द—और उस श्रोत्रिय का भी जो कामनाओं से अहत नहीं है। जो यह पुरुष में है और जो वह आदित्य में है, वे एक ही हैं। जो ऐसा जानता है, वह इस लोक से जाकर इस अन्नमय आत्मा में, फिर प्राणमय में, फिर मनोमय में, फिर विज्ञानमय में, फिर आनन्दमय आत्मा में क्रमशः प्रवेश करता है। इसी पर यह श्लोक भी है।

मंत्र 9

यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कुतश्चनेति । एतं ह वाव न तपति । किमहं साधु नाकरवम् । किमहं पापमकरवमिति । स य एवं विद्वानेते आत्मानं स्पृणुते । उभे ह्येवैष एते आत्मानं स्पृणुते । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ।। ९ ।।

yato vāco nivartante | aprāpya manasā saha | ānandaṃ brahmaṇo vidvān | na bibheti kutaścaneti | etaṃ ha vāva na tapati | kimahaṃ sādhu nākaravam | kimahaṃ pāpamakaravamiti | sa ya evaṃ vidvānete ātmānaṃ spṛṇute | ubhe hyevaiṣa ete ātmānaṃ spṛṇute | ya evaṃ veda | ityupaniṣat || 9 ||

जहाँ से वाणी मन सहित लौट आती है, उसे प्राप्त न कर पाकर—ब्रह्म के उस आनन्द को जानने वाला किसी से भी नहीं डरता। उसे यह चिन्ता नहीं सताती कि 'मैंने शुभ कर्म क्यों नहीं किया, मैंने पाप क्यों किया।' जो ऐसा जानता है, वह इन दोनों (शुभ-अशुभ की चिन्ता) से अपने को उबार लेता है; वह इन दोनों को आत्मबल देकर पार कर जाता है। जो ऐसा जानता है—यह उपनिषद् है।

भृगुवल्ली, अनुवाक १

मंत्र 1

ॐ भृगुर्वै वारुणिः । वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तस्मा एतत्प्रोवाच । अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति । तं होवाच । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद्ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ।। १ ।।

oṃ bhṛgurvai vāruṇiḥ | varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti | tasmā etatprovāca | annaṃ prāṇaṃ cakṣuḥ śrotraṃ mano vācamiti | taṃ hovāca | yato vā imāni bhūtāni jāyante | yena jātāni jīvanti | yatprayantyabhisaṃviśanti | tadvijijñāsasva | tadbrahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā || 1 ||

ॐ। वरुण के पुत्र भृगु अपने पिता वरुण के पास गए: 'भगवन्, मुझे ब्रह्म का उपदेश दीजिए।' वरुण ने उन्हें यह बताया: अन्न, प्राण, चक्षु, श्रोत्र, मन और वाणी—(ये ब्रह्म को जानने के द्वार हैं)। फिर उन्होंने कहा: जिससे ये सब भूत उत्पन्न होते हैं, जिससे उत्पन्न होकर जीते हैं, और जिसमें जाकर लीन हो जाते हैं—उसे जानने की इच्छा करो; वही ब्रह्म है। तब भृगु ने तप किया। तप करके—

मंत्र 2

अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् । अन्नाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । अन्नेन जातानि जीवन्ति । अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तं होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ।। २ ।।

annaṃ brahmeti vyajānāt | annāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante | annena jātāni jīvanti | annaṃ prayantyabhisaṃviśantīti | tadvijñāya | punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti | taṃ hovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo brahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā || 2 ||

उन्होंने जाना कि अन्न ही ब्रह्म है। क्योंकि ये सब भूत अन्न से ही उत्पन्न होते हैं, अन्न से ही जीते हैं, और अन्त में अन्न में ही लौट जाते हैं। यह जानकर वे फिर पिता वरुण के पास गए: 'भगवन्, मुझे ब्रह्म का उपदेश दीजिए।' वरुण ने कहा: तप से ब्रह्म को जानने की इच्छा करो; तप ही ब्रह्म है। तब भृगु ने तप किया। तप करके—

मंत्र 3

प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात् । प्राणाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । प्राणेन जातानि जीवन्ति । प्राणं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तं होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ।। ३ ।।

prāṇo brahmeti vyajānāt | prāṇāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante | prāṇena jātāni jīvanti | prāṇaṃ prayantyabhisaṃviśantīti | tadvijñāya | punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti | taṃ hovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo brahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā || 3 ||

उन्होंने जाना कि प्राण ही ब्रह्म है। क्योंकि ये सब भूत प्राण से ही उत्पन्न होते हैं, प्राण से ही जीते हैं, और अन्त में प्राण में ही लौट जाते हैं। यह जानकर वे फिर पिता वरुण के पास गए: 'भगवन्, मुझे ब्रह्म का उपदेश दीजिए।' वरुण ने कहा: तप से ब्रह्म को जानने की इच्छा करो; तप ही ब्रह्म है। तब भृगु ने तप किया। तप करके—

मंत्र 4

मनो ब्रह्मेति व्यजानात् । मनसो ह्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । मनसा जातानि जीवन्ति । मनः प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तं होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ।। ४ ।।

mano brahmeti vyajānāt | manaso hyeva khalvimāni bhūtāni jāyante | manasā jātāni jīvanti | manaḥ prayantyabhisaṃviśantīti | tadvijñāya | punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti | taṃ hovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo brahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā || 4 ||

उन्होंने जाना कि मन ही ब्रह्म है। क्योंकि ये सब भूत मन से ही उत्पन्न होते हैं, मन से ही जीते हैं, और अन्त में मन में ही लौट जाते हैं। यह जानकर वे फिर पिता वरुण के पास गए: 'भगवन्, मुझे ब्रह्म का उपदेश दीजिए।' वरुण ने कहा: तप से ब्रह्म को जानने की इच्छा करो; तप ही ब्रह्म है। तब भृगु ने तप किया। तप करके—

मंत्र 5

विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् । विज्ञानाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । विज्ञानेन जातानि जीवन्ति । विज्ञानं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तं होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ।। ५ ।।

vijñānaṃ brahmeti vyajānāt | vijñānāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante | vijñānena jātāni jīvanti | vijñānaṃ prayantyabhisaṃviśantīti | tadvijñāya | punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti | taṃ hovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo brahmeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā || 5 ||

उन्होंने जाना कि विज्ञान ही ब्रह्म है। क्योंकि ये सब भूत विज्ञान से ही उत्पन्न होते हैं, विज्ञान से ही जीते हैं, और अन्त में विज्ञान में ही लौट जाते हैं। यह जानकर वे फिर पिता वरुण के पास गए: 'भगवन्, मुझे ब्रह्म का उपदेश दीजिए।' वरुण ने कहा: तप से ब्रह्म को जानने की इच्छा करो; तप ही ब्रह्म है। तब भृगु ने तप किया। तप करके—

मंत्र 6

आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । आनन्दाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । आनन्देन जातानि जीवन्ति । आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । सैषा भार्गवी वारुणी विद्या । परमे व्योमन्प्रतिष्ठिता । स य एवं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महान्कीर्त्या ।। ६ ।।

ānando brahmeti vyajānāt | ānandāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante | ānandena jātāni jīvanti | ānandaṃ prayantyabhisaṃviśantīti | saiṣā bhārgavī vāruṇī vidyā | parame vyomanpratiṣṭhitā | sa ya evaṃ veda pratitiṣṭhati | annavānannādo bhavati | mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena | mahānkīrtyā || 6 ||

उन्होंने जाना कि आनन्द ही ब्रह्म है। क्योंकि ये सब भूत आनन्द से ही उत्पन्न होते हैं, आनन्द से ही जीते हैं, और अन्त में आनन्द में ही लौट जाते हैं। यह भृगु की, वरुण से प्राप्त, विद्या है, जो परम आकाश (हृदय-गुहा) में प्रतिष्ठित है। जो ऐसा जानता है, वह प्रतिष्ठित होता है, अन्नवान और अन्न का भोक्ता बनता है, सन्तान, पशु और ब्रह्मतेज से महान होता है, और कीर्ति से महान होता है।

मंत्र 7

अन्नं न निन्द्यात् । तद्व्रतम् । प्राणो वा अन्नम् । शरीरमन्नादम् । प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् । शरीरे प्राणः प्रतिष्ठितः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महान्कीर्त्या ।। ७ ।।

annaṃ na nindyāt | tadvratam | prāṇo vā annam | śarīramannādam | prāṇe śarīraṃ pratiṣṭhitam | śarīre prāṇaḥ pratiṣṭhitaḥ | tadetadannamanne pratiṣṭhitam | sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati | annavānannādo bhavati | mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena | mahānkīrtyā || 7 ||

अन्न की निन्दा न करे—यह व्रत है। प्राण अन्न है, शरीर अन्न का भोक्ता है। प्राण में शरीर प्रतिष्ठित है, शरीर में प्राण प्रतिष्ठित है। इस प्रकार यह अन्न अन्न में प्रतिष्ठित है। जो इस अन्न को अन्न में प्रतिष्ठित जानता है, वह प्रतिष्ठित होता है, अन्नवान और अन्न का भोक्ता बनता है, सन्तान, पशु और ब्रह्मतेज से महान होता है, और कीर्ति से महान होता है।

मंत्र 8

अन्नं न परिचक्षीत । तद्व्रतम् । आपो वा अन्नम् । ज्योतिरन्नादम् । अप्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितम् । ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महान्कीर्त्या ।। ८ ।।

annaṃ na paricakṣīta | tadvratam | āpo vā annam | jyotirannādam | apsu jyotiḥ pratiṣṭhitam | jyotiṣyāpaḥ pratiṣṭhitāḥ | tadetadannamanne pratiṣṭhitam | sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati | annavānannādo bhavati | mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena | mahānkīrtyā || 8 ||

अन्न का तिरस्कार न करे—यह व्रत है। जल अन्न है, ज्योति अन्न का भोक्ता है। जल में ज्योति प्रतिष्ठित है, ज्योति में जल प्रतिष्ठित है। इस प्रकार यह अन्न अन्न में प्रतिष्ठित है। जो इस अन्न को अन्न में प्रतिष्ठित जानता है, वह प्रतिष्ठित होता है, अन्नवान और अन्न का भोक्ता बनता है, सन्तान, पशु और ब्रह्मतेज से महान होता है, और कीर्ति से महान होता है।

मंत्र 9

अन्नं बहु कुर्वीत । तद्व्रतम् । पृथिवी वा अन्नम् । आकाशोऽन्नादः । पृथिव्यामाकाशः प्रतिष्ठितः । आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महान्कीर्त्या ।। ९ ।।

annaṃ bahu kurvīta | tadvratam | pṛthivī vā annam | ākāśo'nnādaḥ | pṛthivyāmākāśaḥ pratiṣṭhitaḥ | ākāśe pṛthivī pratiṣṭhitā | tadetadannamanne pratiṣṭhitam | sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati | annavānannādo bhavati | mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena | mahānkīrtyā || 9 ||

अन्न को बहुत करे (उसका उत्पादन बढ़ाए)—यह व्रत है। पृथ्वी अन्न है, आकाश अन्न का भोक्ता है। पृथ्वी में आकाश प्रतिष्ठित है, आकाश में पृथ्वी प्रतिष्ठित है। इस प्रकार यह अन्न अन्न में प्रतिष्ठित है। जो इस अन्न को अन्न में प्रतिष्ठित जानता है, वह प्रतिष्ठित होता है, अन्नवान और अन्न का भोक्ता बनता है, सन्तान, पशु और ब्रह्मतेज से महान होता है, और कीर्ति से महान होता है।

मंत्र 10

न कञ्चन वसतौ प्रत्याचक्षीत । तद्व्रतम् । तस्माद्यया कया च विधया बह्वन्नं प्राप्नुयात् । अराध्यस्मा अन्नमित्याचक्षते । एतद्वै मुखतोऽन्नं राद्धम् । मुखतोऽस्मा अन्नं राध्यते । एतद्वै मध्यतोऽन्नं राद्धम् । मध्यतोऽस्मा अन्नं राध्यते । एतद्वा अन्ततोऽन्नं राद्धम् । अन्ततोऽस्मा अन्नं राध्यते । य एवं वेद । क्षेम इति वाचि । योगक्षेम इति प्राणापानयोः । कर्मेति हस्तयोः । गतिरिति पादयोः । विमुक्तिरिति पायौ । इति मानुषीः समाज्ञाः । अथ दैवीः । तृप्तिरिति वृष्टौ । बलमिति विद्युति । यश इति पशुषु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृतमानन्द इत्युपस्थे । सर्वमित्याकाशे । तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत । प्रतिष्ठावान्भवति । तन्मह इत्युपासीत । महान्भवति । तन्मन इत्युपासीत । मानवान्भवति । तन्नम इत्युपासीत । नम्यन्तेऽस्मै कामाः । तद्ब्रह्मेत्युपासीत । ब्रह्मवान्भवति । तद्ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीत । पर्येणं म्रियन्ते द्विषन्तः सपत्नाः । परि येऽप्रिया भ्रातृव्याः । स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः । स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं मनोमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य । इमांल्लोकान्कामान्नी कामरूप्यनुसंचरन् । एतत्साम गायन्नास्ते । हा ३ वु हा ३ वु हा ३ वु । अहमन्नमहमन्नमहमन्नम् । अहमन्नादो ३ ऽहमन्नादो ३ ऽहमन्नादः । अहं श्लोककृदहं श्लोककृदहं श्लोककृत् । अहमस्मि प्रथमजा ऋता ३ स्य । पूर्वं देवेभ्योऽमृतस्य ना ३ भायि । यो मा ददाति स इदेव मा ३ वाः । अहमन्नमन्नमदन्तमा ३ द्मि । अहं विश्वं भुवनमभ्यभवा ३ म् । सुवर्न ज्योतीः । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ।। १० ।।

na kañcana vasatau pratyācakṣīta | tadvratam | tasmādyayā kayā ca vidhayā bahvannaṃ prāpnuyāt | arādhyasmā annamityācakṣate | etadvai mukhato'nnaṃ rāddham | mukhato'smā annaṃ rādhyate | etadvai madhyato'nnaṃ rāddham | madhyato'smā annaṃ rādhyate | etadvā antato'nnaṃ rāddham | antato'smā annaṃ rādhyate | ya evaṃ veda | kṣema iti vāci | yogakṣema iti prāṇāpānayoḥ | karmeti hastayoḥ | gatiriti pādayoḥ | vimuktiriti pāyau | iti mānuṣīḥ samājñāḥ | atha daivīḥ | tṛptiriti vṛṣṭau | balamiti vidyuti | yaśa iti paśuṣu | jyotiriti nakṣatreṣu | prajātiramṛtamānanda ityupasthe | sarvamityākāśe | tatpratiṣṭhetyupāsīta | pratiṣṭhāvānbhavati | tanmaha ityupāsīta | mahānbhavati | tanmana ityupāsīta | mānavānbhavati | tannama ityupāsīta | namyante'smai kāmāḥ | tadbrahmetyupāsīta | brahmavānbhavati | tadbrahmaṇaḥ parimara ityupāsīta | paryeṇaṃ mriyante dviṣantaḥ sapatnāḥ | pari ye'priyā bhrātṛvyāḥ | sa yaścāyaṃ puruṣe | yaścāsāvāditye | sa ekaḥ | sa ya evaṃvit | asmāllokātpretya | etamannamayamātmānamupasaṃkramya | etaṃ prāṇamayamātmānamupasaṃkramya | etaṃ manomayamātmānamupasaṃkramya | etaṃ vijñānamayamātmānamupasaṃkramya | etamānandamayamātmānamupasaṃkramya | imāṃllokānkāmānnī kāmarūpyanusaṃcaran | etatsāma gāyannāste | hā 3 vu hā 3 vu hā 3 vu | ahamannamahamannamahamannam | ahamannādo 3 'hamannādo 3 'hamannādaḥ | ahaṃ ślokakṛdahaṃ ślokakṛdahaṃ ślokakṛt | ahamasmi prathamajā ṛtā 3 sya | pūrvaṃ devebhyo'mṛtasya nā 3 bhāyi | yo mā dadāti sa ideva mā 3 vāḥ | ahamannamannamadantamā 3 dmi | ahaṃ viśvaṃ bhuvanamabhyabhavā 3 m | suvarna jyotīḥ | ya evaṃ veda | ityupaniṣat || 10 ||

आवास में आए किसी को (अन्न से) वंचित न करे—यह व्रत है। इसलिए किसी भी उपाय से बहुत अन्न प्राप्त करे। जो कहता है 'इसके लिए अन्न तैयार है' (उसका स्वागत करता है), उसे मुख (आदर) से अन्न मिलता है; जो मध्यम रीति से देता है उसे मध्यम रूप से; जो अन्त में (उपेक्षा से) देता है उसे वैसे ही मिलता है—जो ऐसा जानता है। वाणी में क्षेम, प्राण-अपान में योगक्षेम, हाथों में कर्म, पैरों में गति, गुदा में विमुक्ति: ये मानवीय उपासनाएँ हैं। अब दैवी: वृष्टि में तृप्ति, विद्युत में बल, पशुओं में यश, नक्षत्रों में ज्योति, उपस्थ में प्रजनन-अमृत-आनन्द, आकाश में सर्वत्व। उसे 'प्रतिष्ठा' मानकर उपासे तो प्रतिष्ठावान होता है; 'महः' मानकर उपासे तो महान होता है; 'मन' मानकर उपासे तो मननशील होता है; 'नमः' मानकर उपासे तो उसके लिए कामनाएँ नत होती हैं; 'ब्रह्म' मानकर उपासे तो ब्रह्मवान होता है; 'ब्रह्म का परिमर' मानकर उपासे तो उसके द्वेषी शत्रु और अप्रिय प्रतिद्वन्द्वी उसके चारों ओर मर जाते हैं। जो यह पुरुष में है और जो वह आदित्य में है, वे एक ही हैं। जो ऐसा जानता है, वह इस लोक से जाकर इस अन्नमय आत्मा में, फिर प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय और आनन्दमय आत्मा में क्रमशः प्रवेश करके, इन लोकों में इच्छानुसार भोजन और रूप धारण करते हुए विचरता है, और यह साम गाता हुआ रहता है: हा ३ वु, हा ३ वु, हा ३ वु! मैं अन्न हूँ, मैं अन्न हूँ, मैं अन्न हूँ। मैं अन्न का भोक्ता हूँ, मैं अन्न का भोक्ता हूँ, मैं अन्न का भोक्ता हूँ। मैं श्लोक रचने वाला हूँ, मैं श्लोक रचने वाला हूँ, मैं श्लोक रचने वाला हूँ। मैं ऋत का प्रथमज हूँ, देवताओं से भी पूर्व, अमृत का केन्द्र हूँ। जो मुझे देता है, वही मुझे बचाता है। मैं अन्न को खाने वाले को भी खा जाता हूँ। मैंने समस्त विश्व-भुवन को अभिभूत कर लिया। मैं सूर्य के समान ज्योतिर्मय हूँ। जो ऐसा जानता है—यह उपनिषद् है।