Skip to main content

आदि पर्व · अध्याय 57

यज्ञाग्नि में भस्म हुए नाग

शौनक यज्ञाग्नि में गिरे नागों के नाम पूछते हैं। सौति बताते हैं कि वे अनगिनत थे, पर कुल-क्रम से प्रमुख नागों के नाम गिनाते हैं — वासुकि, तक्षक, ऐरावत, कौरव्य और धृतराष्ट्र के कुलों में जन्मे नाग। अन्त में वे उन असंख्य अन्य नागों का वर्णन करते हैं जिनके दो, पाँच, सात, दस या सौ सिर थे, जो पर्वतों जैसे विशाल और विष से भरे थे, और जो सब उस महायज्ञ में भस्म हो गए।

अध्याय 56अध्याय-सूचीअध्याय 58

शौनक उवाच

श्लोक 1 (1.57.1)

ये सर्पाः सर्पसत्रेऽस्मिन्पतिता हव्यवाहने । तेषां नामानि सर्वेषां श्रोतुमिच्छामि सूतज ॥

ye sarpāḥ sarpasatre'sminpatitā havyavāhane | teṣāṃ nāmāni sarveṣāṃ śrotumicchāmi sūtaja

हे सूतपुत्र, इस सर्पसत्र में जो नाग अग्नि में गिरे, उन सबके नाम मैं सुनना चाहता हूँ।

सौतिरुवाच

श्लोक 2 (1.57.2)

सहस्राणि बहून्यस्मिन्प्रयुतान्यर्बुदानि च । न शक्यं परिसंख्यातुं बहुत्वाद्द्विजसत्तम ॥

sahasrāṇi bahūnyasminprayutānyarbudāni ca | na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ bahutvāddvijasattama

हे द्विजश्रेष्ठ, उसमें अनेक सहस्र, लाखों और करोड़ों नाग गिरे; वे इतने अधिक थे कि उनकी गिनती नहीं की जा सकती।

श्लोक 3 (1.57.3)

यथास्मृति तु नामानि पन्नगानां निबोध मे । उच्यमानानि मुख्यानां हुतानां जातवेदसि ॥

yathāsmṛti tu nāmāni pannagānāṃ nibodha me | ucyamānāni mukhyānāṃ hutānāṃ jātavedasi

फिर भी, अग्नि में होमे गए प्रमुख नागों के नाम, जैसे मुझे स्मरण हैं, मुझसे सुनिए।

श्लोक 4 (1.57.4)

वासुकेः कुलजातांस्तु प्राधान्येन निबोध मे । नीलरक्तान्सितान्घोरान्महाकायान्विषोल्बणान् ॥

vāsukeḥ kulajātāṃstu prādhānyena nibodha me | nīlaraktānsitānghorānmahākāyānviṣolbaṇān

पहले वासुकि के कुल में जन्मे प्रमुख नागों के विषय में सुनिए — नीले, लाल और श्वेत, भयंकर, विशालकाय और प्रचण्ड विष वाले,

श्लोक 5 (1.57.5)

अवशान्मातृवाग्दण्डपीडितान्कृपणान्हूतान् । कोटिशो मानसः पूर्णः शलः पालो हलीमकः ॥

avaśānmātṛvāgdaṇḍapīḍitānkṛpaṇānhūtān | koṭiśo mānasaḥ pūrṇaḥ śalaḥ pālo halīmakaḥ

माता के शापरूपी दण्ड से पीड़ित, विवश और दीन, जिनकी आहुति दी गई: कोटिश, मानस, पूर्ण, शल, पाल, हलीमक,

श्लोक 6 (1.57.6)

पिच्छलः कौणपश्चक्रः कालवेगः प्रकालनः । हिरण्यबाहुः शरणः कक्षकः कालदन्तकः ॥

picchalaḥ kauṇapaścakraḥ kālavegaḥ prakālanaḥ | hiraṇyabāhuḥ śaraṇaḥ kakṣakaḥ kāladantakaḥ

पिच्छल, कौणप, चक्र, कालवेग, प्रकालन, हिरण्यबाहु, शरण, कक्षक और कालदन्तक।

श्लोक 7 (1.57.7)

एते वासुकिजा नागाः प्रविष्टा हव्यवाहने । अन्ये च बहवो विप्र तथा वै कुलसंभवाः । प्रदीप्ताग्नौ हुताःसर्वे घोररूपा महाबलाः ॥

ete vāsukijā nāgāḥ praviṣṭā havyavāhane | anye ca bahavo vipra tathā vai kulasaṃbhavāḥ | pradīptāgnau hutāḥsarve ghorarūpā mahābalāḥ

वासुकि के कुल में जन्मे ये नाग अग्नि में प्रविष्ट हुए। हे विप्र, उसी कुल में उत्पन्न और भी बहुत-से भयंकर रूप वाले, महाबली नाग प्रज्वलित अग्नि में होम दिए गए।

श्लोक 8 (1.57.8)

तक्षकस्य कुले जातान्प्रवक्ष्यामि निबोध तान् । पुच्छाण्डको मण्डलकः पिण्डसेक्ता रभेणकः ॥

takṣakasya kule jātānpravakṣyāmi nibodha tān | pucchāṇḍako maṇḍalakaḥ piṇḍasektā rabheṇakaḥ

अब मैं तक्षक के कुल में जन्मे नागों के नाम बताता हूँ, उन्हें सुनिए — पुच्छाण्डक, मण्डलक, पिण्डसेक्ता, रभेणक,

श्लोक 9 (1.57.9)

उच्छिखः शरभो भङ्गो बिल्वतेजा विरोहणः । शिली शलकरो मूकः सुकुमारः प्रवेपनः ॥

ucchikhaḥ śarabho bhaṅgo bilvatejā virohaṇaḥ | śilī śalakaro mūkaḥ sukumāraḥ pravepanaḥ

उच्छिख, शरभ, भङ्ग, बिल्वतेजा, विरोहण, शिली, शलकर, मूक, सुकुमार, प्रवेपन,

श्लोक 10 (1.57.10)

मुद्गरः शिशुरोमा च सुरोमा च महाहनुः । एते तक्षकजा नागाः प्रविष्टा हव्यवाहनम् ॥

mudgaraḥ śiśuromā ca suromā ca mahāhanuḥ | ete takṣakajā nāgāḥ praviṣṭā havyavāhanam

मुद्गर, शिशुरोमा, सुरोमा और महाहनु। तक्षक के कुल में जन्मे ये नाग अग्नि में प्रविष्ट हुए।

श्लोक 11 (1.57.11)

पारावतः पारियात्रः पाण्डरो हरिणः कृशः । विहङ्गः शरभो मोदः प्रमोदः संहतापनः ॥

pārāvataḥ pāriyātraḥ pāṇḍaro hariṇaḥ kṛśaḥ | vihaṅgaḥ śarabho modaḥ pramodaḥ saṃhatāpanaḥ

पारावत, पारियात्र, पाण्डर, हरिण, कृश, विहङ्ग, शरभ, मोद, प्रमोद और संहतापन —

श्लोक 12 (1.57.12)

ऐरावतकुलादेते प्रविष्टा हव्यवाहनम् । कौरव्यकुलजान्नागाञ्शृणु मे त्वं द्विजोत्तम ॥

airāvatakulādete praviṣṭā havyavāhanam | kauravyakulajānnāgāñśṛṇu me tvaṃ dvijottama

ऐरावत के कुल के ये नाग अग्नि में प्रविष्ट हुए। हे द्विजोत्तम, अब कौरव्य के कुल में जन्मे नागों के नाम मुझसे सुनिए —

श्लोक 13 (1.57.13)

एरकः कुण्डलो वेणी वेणीस्कन्धः कुमारकः । बाहुकः शृङ्गबेरश्च धूर्तकः प्रातरातकौ ॥

erakaḥ kuṇḍalo veṇī veṇīskandhaḥ kumārakaḥ | bāhukaḥ śṛṅgaberaśca dhūrtakaḥ prātarātakau

एरक, कुण्डल, वेणी, वेणीस्कन्ध, कुमारक, बाहुक, शृङ्गबेर, धूर्तक, तथा प्रातर और आतक।

श्लोक 14 (1.57.14)

कौरव्यकुलजास्त्वेते प्रविष्टा हव्यवाहनम् । धृतराष्ट्रकुले जाताञ्शृणु नागान्यथातथम् ॥

kauravyakulajāstvete praviṣṭā havyavāhanam | dhṛtarāṣṭrakule jātāñśṛṇu nāgānyathātatham

कौरव्य के कुल के ये नाग अग्नि में प्रविष्ट हुए। अब धृतराष्ट्र के कुल में जन्मे नागों के विषय में यथावत् सुनिए,

श्लोक 15 (1.57.15)

कीर्त्यमानान्मया ब्रह्मन्वातवेगान्विषोल्बणान् । शङ्कुकर्णः पिठरकः कुठारमुखसेचकौ ॥

kīrtyamānānmayā brahmanvātavegānviṣolbaṇān | śaṅkukarṇaḥ piṭharakaḥ kuṭhāramukhasecakau

हे ब्रह्मन्, जिनका मैं वर्णन करता हूँ — वे वायु के समान वेगवान् और प्रचण्ड विष वाले थे: शङ्कुकर्ण, पिठरक, कुठारमुख और सेचक,

श्लोक 16 (1.57.16)

पूर्णाङ्गदः पूर्णमुखः प्रहासः शकुनिर्दरिः । अमाहठः कामठकः सुषेणो मानसोऽव्ययः ॥

pūrṇāṅgadaḥ pūrṇamukhaḥ prahāsaḥ śakunirdariḥ | amāhaṭhaḥ kāmaṭhakaḥ suṣeṇo mānaso'vyayaḥ

पूर्णाङ्गद, पूर्णमुख, प्रहास, शकुनि, दरि, अमाहठ, कामठक, सुषेण, मानस, अव्यय,

श्लोक 17 (1.57.17)

अष्टावक्रः कोमलकः श्वसनो मौनवेपगः । भैरवो मुण्डवेदाङ्गः पिशङ्गश्चोदपारकः । ऋषभो वेगवान्नागः पिण्डारकमहाहनू ॥

aṣṭāvakraḥ komalakaḥ śvasano maunavepagaḥ | bhairavo muṇḍavedāṅgaḥ piśaṅgaścodapārakaḥ | ṛṣabho vegavānnāgaḥ piṇḍārakamahāhanū

अष्टावक्र, कोमलक, श्वसन, मौनवेपग, भैरव, मुण्डवेदाङ्ग, पिशङ्ग, उदपारक, ऋषभ, वेगवान् नाग, पिण्डारक और महाहनु,

श्लोक 18 (1.57.18)

रक्ताङ्गः सर्वसारङ्गः समृद्धपटवासकौ । वराहको वीरणकः सुचित्रश्चित्रवेगिकः ॥

raktāṅgaḥ sarvasāraṅgaḥ samṛddhapaṭavāsakau | varāhako vīraṇakaḥ sucitraścitravegikaḥ

रक्ताङ्ग, सर्वसारङ्ग, समृद्ध और पटवासक, वराहक, वीरणक, सुचित्र, चित्रवेगिक,

श्लोक 19 (1.57.19)

पराशरस्तरुणको मणिः स्कन्धस्तथाऽऽरुणिः । इति नागा मया ब्रह्मन्कीर्तिताः कीर्तिवर्धनाः ॥

parāśarastaruṇako maṇiḥ skandhastathā''ruṇiḥ | iti nāgā mayā brahmankīrtitāḥ kīrtivardhanāḥ

पराशर, तरुणक, मणि, स्कन्ध तथा आरुणि। हे ब्रह्मन्, ये कीर्ति बढ़ाने वाले नाग मैंने गिनाए हैं —

श्लोक 20 (1.57.20)

प्राधान्येन बहुत्वात्तु न सर्वे परिकीर्तिताः । एतेषां प्रसवो यश्च प्रसवस्य च सन्ततिः ॥

prādhānyena bahutvāttu na sarve parikīrtitāḥ | eteṣāṃ prasavo yaśca prasavasya ca santatiḥ

केवल प्रमुख नाग; उनकी संख्या इतनी अधिक है कि सबके नाम नहीं लिए गए। इनकी सन्तानें और उन सन्तानों की भी परम्परा,

श्लोक 21 (1.57.21)

न शक्यं परिसंख्यातुं ये दीप्तं पावकं गताः । द्विशीर्षाः पञ्चशीर्षाश्च सप्तशीर्षास्तथाऽपरे । दशशीर्षाः शतशीर्षास्तथान्ये बहुशीर्षकाः ॥

na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ ye dīptaṃ pāvakaṃ gatāḥ | dviśīrṣāḥ pañcaśīrṣāśca saptaśīrṣāstathā'pare | daśaśīrṣāḥ śataśīrṣāstathānye bahuśīrṣakāḥ

जो प्रज्वलित अग्नि में चले गए, गिने नहीं जा सकते। किसी के दो सिर थे, किसी के पाँच, किसी के सात; किसी के दस, किसी के सौ, और किसी के अनेक सिर थे।

श्लोक 22 (1.57.22)

कालानलविषा घोरा हुताः शतसहस्रशः । महाकाया महावेगाः शैलशृङ्गसमुच्छ्रयाः ॥

kālānalaviṣā ghorā hutāḥ śatasahasraśaḥ | mahākāyā mahāvegāḥ śailaśṛṅgasamucchrayāḥ

प्रलयकाल की अग्नि जैसे विष वाले वे भयंकर नाग लाखों की संख्या में होमे गए — विशालकाय, महावेगवान्, पर्वत-शिखरों जितने ऊँचे,

श्लोक 23 (1.57.23)

योजनायामविस्तारा द्वियोजनसमायताः । कामरूपाः कामबला दीप्तानलविषोल्बणाः ॥

yojanāyāmavistārā dviyojanasamāyatāḥ | kāmarūpāḥ kāmabalā dīptānalaviṣolbaṇāḥ

एक योजन लंबे-चौड़े, कोई-कोई दो योजन लंबे, इच्छानुसार रूप और बल धारण करने वाले, प्रज्वलित अग्नि के समान प्रचण्ड विष वाले —

श्लोक 24 (1.57.24)

दग्धास्तत्र महासत्रे ब्रह्मदण्डनिपीडिताः ॥

dagdhāstatra mahāsatre brahmadaṇḍanipīḍitāḥ

वे सब ब्रह्मदण्ड से पीड़ित होकर उस महासत्र में भस्म हो गए।

अध्याय 56अध्याय-सूचीअध्याय 58