नवम स्कन्ध · अध्याय 24
भगवान श्रीकृष्ण, परम पुरुषोत्तम
श्लोक 1 (bhagavata.9.24.1)
श्रीशुक उवाच तस्यां विदर्भोऽजनयत् पुत्रौ नाम्ना कुशक्रथौ । तृतीयं रोमपादं च विदर्भकुलनन्दनम् ॥ १ ॥
śrī-śuka uvāca tasyāṁ vidarbho ’janayat putrau nāmnā kuśa-krathau tṛtīyaṁ romapādaṁ ca vidarbha-kula-nandanam
श्री शुकदेव ने कहा — उस कन्या से विदर्भ ने कुश और क्रथ नामक दो पुत्रों को, तथा विदर्भ-कुल के आनन्दवर्धक तीसरे पुत्र रोमपाद को जन्म दिया।
श्लोक 2 (bhagavata.9.24.2)
रोमपादसुतो बभ्रुर्बभ्रोः कृतिरजायत । उशिकस्तत्सुतस्तस्माच्चेदिश्चैद्यादयो नृपाः ॥ २ ॥
romapāda-suto babhrur babhroḥ kṛtir ajāyata uśikas tat-sutas tasmāc cediś caidyādayo nṛpāḥ
रोमपाद के पुत्र बभ्रु हुए; बभ्रु से कृति उत्पन्न हुए; उनके पुत्र उशिक हुए; उनसे चेदि, और चेदि से चैद्य आदि राजा उत्पन्न हुए।
श्लोक 3 (bhagavata.9.24.3)
क्रथस्य कुन्तिः पुत्रोऽभूद्वृष्णिस्तस्याथ निर्वृतिः । ततो दशार्हो नाम्नाभूत् तस्य व्योमः सुतस्ततः ॥ ३ ॥
krathasya kuntiḥ putro ’bhūd vṛṣṇis tasyātha nirvṛtiḥ tato daśārho nāmnābhūt tasya vyomaḥ sutas tataḥ
क्रथ के पुत्र कुन्ति हुए; उनके पुत्र वृष्णि; उनके पुत्र निर्वृति; उनसे दशार्ह नामक पुत्र हुआ; और उनके पुत्र व्योम हुए।
श्लोक 4 (bhagavata.9.24.4)
जीमूतो विकृतिस्तस्य यस्य भीमरथः सुतः । ततो नवरथः पुत्रो जातो दशरथस्ततः ॥ ४ ॥
jīmūto vikṛtis tasya yasya bhīmarathaḥ sutaḥ tato navarathaḥ putro jāto daśarathas tataḥ
उनके पुत्र जीमूत हुए; उनके पुत्र विकृति; उनके पुत्र भीमरथ हुए; उनके पुत्र नवरथ; और उनके पुत्र दशरथ हुए।
श्लोक 5 (bhagavata.9.24.5)
करम्भिः शकुनेः पुत्रो देवरातस्तदात्मजः । देवक्षत्रस्ततस्तस्य मधुः कुरुवशादनुः ॥ ५ ॥
karambhiḥ śakuneḥ putro devarātas tad-ātmajaḥ devakṣatras tatas tasya madhuḥ kuruvaśād anuḥ
दशरथ से शकुनि उत्पन्न हुए; उनके पुत्र करम्भि; उनके पुत्र देवरात; उनके पुत्र देवक्षत्र; उनके पुत्र मधु; और उनके पुत्र कुरुवश हुए, जिनसे अनु उत्पन्न हुए।
श्लोक 6 (bhagavata.9.24.6)
पुरुहोत्रस्त्वनोः पुत्रस्तस्यायुः सात्वतस्ततः । भजमानो भजिर्दिव्यो वृष्णिर्देवावृधोऽन्धकः ॥ ६ ॥
puruhotras tv anoḥ putras tasyāyuḥ sātvatas tataḥ bhajamāno bhajir divyo vṛṣṇir devāvṛdho ’ndhakaḥ
अनु के पुत्र पुरुहोत्र हुए; उनके पुत्र आयु; उनके पुत्र सात्वत हुए। हे पूज्य राजन्! सात्वत के पुत्र भजमान, भजि, दिव्य, वृष्णि, देवावृध, अन्धक —
श्लोक 7 (bhagavata.9.24.7)
सात्वतस्य सुताः सप्त महाभोजश्च मारिष । भजमानस्य निम्लोचिः किङ्कणो धृष्टिरेव च ॥ ७ ॥
sātvatasya sutāḥ sapta mahābhojaś ca māriṣa bhajamānasya nimlociḥ kiṅkaṇo dhṛṣṭir eva ca
— तथा महाभोज, ये कुल सात पुत्र थे, हे मारिष! भजमान के एक पत्नी से पुत्र निम्लोचि, किंकण तथा धृष्टि हुए —
श्लोक 8 (bhagavata.9.24.8)
एकस्यामात्मजाः पत्न्यामन्यस्यां च त्रयः सुताः । शताजिच्च सहस्राजिदयुताजिदिति प्रभो ॥ ८ ॥
ekasyām ātmajāḥ patnyām anyasyāṁ ca trayaḥ sutāḥ śatājic ca sahasrājid ayutājid iti prabho
— और दूसरी पत्नी से तीन पुत्र हुए — शताजित्, सहस्राजित् तथा अयुताजित्, हे प्रभो!
श्लोक 9 (bhagavata.9.24.9)
बभ्रुर्देवावृधसुतस्तयोः श्लोकौ पठन्त्यमू । यथैव शृणुमो दूरात् सम्पश्यामस्तथान्तिकात् ॥ ९ ॥
babhrur devāvṛdha-sutas tayoḥ ślokau paṭhanty amū yathaiva śṛṇumo dūrāt sampaśyāmas tathāntikāt
देवावृध के पुत्र बभ्रु हुए। इन दोनों के विषय में आज भी ये श्लोक गाए जाते हैं — "जैसा हमने दूर से सुना था, वैसा ही अब निकट से देख रहे हैं —"
श्लोक 10 (bhagavata.9.24.10)
बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर्देवावृधः समः । पुरुषाः पञ्चषष्टिश्च षट् सहस्राणि चाष्ट च ॥ १० ॥
babhruḥ śreṣṭho manuṣyāṇāṁ devair devāvṛdhaḥ samaḥ puruṣāḥ pañca-ṣaṣṭiś ca ṣaṭ-sahasrāṇi cāṣṭa ca
— "बभ्रु मनुष्यों में श्रेष्ठ हैं, और देवावृध देवताओं के समान हैं। छह सहस्र पैंसठ तथा आठ और, इतने पुरुष —"
श्लोक 11 (bhagavata.9.24.11)
येऽमृतत्त्वमनुप्राप्ता बभ्रोर्देवावृधादपि । महाभोजोऽतिधर्मात्मा भोजा आसंस्तदन्वये ॥ ११ ॥
ye ’mṛtatvam anuprāptā babhror devāvṛdhād api mahābhojo ’tidharmātmā bhojā āsaṁs tad-anvaye
— "बभ्रु तथा देवावृध के प्रभाव से ही अमृतत्व को प्राप्त हुए।" महाभोज अत्यन्त धर्मात्मा थे, और उन्हीं के वंश में भोज राजा उत्पन्न हुए।
श्लोक 12 (bhagavata.9.24.12)
वृष्णेः सुमित्रः पुत्रोऽभूद् युधाजिच्च परन्तप । शिनिस्तस्यानमित्रश्च निघ्नोऽभूदनमित्रतः ॥ १२ ॥
vṛṣṇeḥ sumitraḥ putro ’bhūd yudhājic ca parantapa śinis tasyānamitraś ca nighno ’bhūd anamitrataḥ
हे परंतप! वृष्णि के पुत्र सुमित्र तथा युधाजित् हुए। युधाजित् से शिनि तथा अनमित्र उत्पन्न हुए, और अनमित्र से निघ्न हुए।
श्लोक 13 (bhagavata.9.24.13)
सत्राजितः प्रसेनश्च निघ्नस्याथासतुः सुतौ । अनमित्रसुतो योऽन्यः शिनिस्तस्य च सत्यकः ॥ १३ ॥
satrājitaḥ prasenaś ca nighnasyāthāsatuḥ sutau anamitra-suto yo ’nyaḥ śinis tasya ca satyakaḥ
निघ्न के दो पुत्र सत्राजित् तथा प्रसेन हुए। अनमित्र के एक अन्य पुत्र भी शिनि नाम से थे, जिनके पुत्र सत्यक हुए।
श्लोक 14 (bhagavata.9.24.14)
युयुधानः सात्यकिर्वै जयस्तस्य कुणिस्ततः । युगन्धरोऽनमित्रस्य वृष्णिः पुत्रोऽपरस्ततः ॥ १४ ॥
yuyudhānaḥ sātyakir vai jayas tasya kuṇis tataḥ yugandharo ’namitrasya vṛṣṇiḥ putro ’paras tataḥ
सत्यक के पुत्र युयुधान हुए, जो सात्यकि भी कहलाए; उनके पुत्र जय; उनके पुत्र कुणि; और उनके पुत्र युगन्धर हुए। अनमित्र का एक अन्य पुत्र भी वृष्णि नाम से था।
श्लोक 15 (bhagavata.9.24.15)
श्वफल्कश्चित्ररथश्च गान्दिन्यां च श्वफल्कतः । अक्रूरप्रमुखा आसन् पुत्रा द्वादश विश्रुताः ॥ १५ ॥
śvaphalkaś citrarathaś ca gāndinyāṁ ca śvaphalkataḥ akrūra-pramukhā āsan putrā dvādaśa viśrutāḥ
उनके पुत्र श्वफल्क तथा चित्ररथ हुए; और अपनी पत्नी गान्दिनी के गर्भ से श्वफल्क ने अक्रूर आदि बारह विख्यात पुत्रों को जन्म दिया —
श्लोक 16 (bhagavata.9.24.16)
आसङ्गः सारमेयश्च मृदुरो मृदुविद् गिरिः । धर्मवृद्धः सुकर्मा च क्षेत्रोपेक्षोऽरिमर्दनः ॥ १६ ॥
āsaṅgaḥ sārameyaś ca mṛduro mṛduvid giriḥ dharmavṛddhaḥ sukarmā ca kṣetropekṣo ’rimardanaḥ
— आसंग, सारमेय, मृदुर, मृदुविद्, गिरि, धर्मवृद्ध, सुकर्मा, क्षेत्रोपेक्ष, अरिमर्दन —
श्लोक 17 (bhagavata.9.24.17)
शत्रुघ्नो गन्धमादश्च प्रतिबाहुश्च द्वादश । तेषां स्वसा सुचाराख्या द्वावक्रूरसुतावपि ॥ १७ ॥
śatrughno gandhamādaś ca pratibāhuś ca dvādaśa teṣāṁ svasā sucārākhyā dvāv akrūra-sutāv api
— शत्रुघ्न, गन्धमाद, तथा प्रतिबाहु — ये बारह हुए; इनकी बहन सुचारा नाम से थीं। अक्रूर के भी दो पुत्र थे।
श्लोक 18 (bhagavata.9.24.18)
देववानुपदेवश्च तथा चित्ररथात्मजाः । पृथुर्विदूरथाद्याश्च बहवो वृष्णिनन्दनाः ॥ १८ ॥
devavān upadevaś ca tathā citrarathātmajāḥ pṛthur vidūrathādyāś ca bahavo vṛṣṇi-nandanāḥ
— देववान् तथा उपदेव। चित्ररथ के भी पृथु और विदूरथ आदि अनेक पुत्र थे, जो सभी वृष्णि-वंश के आनन्दवर्धक थे।
श्लोक 19 (bhagavata.9.24.19)
कुकुरो भजमानश्च शुचिः कम्बलबर्हिषः । कुकुरस्य सुतो वह्निर्विलोमा तनयस्ततः ॥ १९ ॥
kukuro bhajamānaś ca śuciḥ kambalabarhiṣaḥ kukurasya suto vahnir vilomā tanayas tataḥ
अन्धक के पुत्र कुकुर, भजमान, शुचि तथा कम्बलबर्हिष थे। कुकुर के पुत्र वह्नि हुए, जिनके पुत्र विलोमा थे।
श्लोक 20 (bhagavata.9.24.20)
कपोतरोमा तस्यानुः सखा यस्य च तुम्बुरुः । अन्धकाद् दुन्दुभिस्तस्मादविद्योतः पुनर्वसुः ॥ २० ॥
kapotaromā tasyānuḥ sakhā yasya ca tumburuḥ andhakād dundubhis tasmād avidyotaḥ punarvasuḥ
उनके पुत्र कपोतरोमा हुए; उनके पुत्र अनु, जिनके सखा तुम्बुरु थे। अन्धक से दुन्दुभि उत्पन्न हुए; उनसे अविद्योत; और उनसे पुनर्वसु हुए।
श्लोक 21 (bhagavata.9.24.21)
तस्याहुकश्चाहुकी च कन्या चैवाहुकात्मजौ । देवकश्चोग्रसेनश्च चत्वारो देवकात्मजाः ॥ २१ ॥
tasyāhukaś cāhukī ca kanyā caivāhukātmajau devakaś cograsenaś ca catvāro devakātmajāḥ
उनके पुत्र आहुक तथा पुत्री आहुकी हुईं। आहुक के पुत्र देवक तथा उग्रसेन हुए; देवक के चार पुत्र थे —
श्लोक 22 (bhagavata.9.24.22)
देववानुपदेवश्च सुदेवो देववर्धनः । तेषां स्वसारः सप्तासन् धृतदेवादयो नृप ॥ २२ ॥
devavān upadevaś ca sudevo devavardhanaḥ teṣāṁ svasāraḥ saptāsan dhṛtadevādayo nṛpa
— देववान्, उपदेव, सुदेव तथा देववर्धन। हे राजन्! उनकी सात बहनें थीं, जिनमें धृतदेवा प्रमुख थीं —
श्लोक 23 (bhagavata.9.24.23)
शान्तिदेवोपदेवा च श्रीदेवा देवरक्षिता । सहदेवा देवकी च वसुदेव उवाह ताः ॥ २३ ॥
śāntidevopadevā ca śrīdevā devarakṣitā sahadevā devakī ca vasudeva uvāha tāḥ
— शान्तिदेवा, उपदेवा, श्रीदेवा, देवरक्षिता, सहदेवा तथा देवकी। वसुदेव ने इन सभी से विवाह किया।
श्लोक 24 (bhagavata.9.24.24)
कंसः सुनामा न्यग्रोधः कङ्कः शङ्कुः सुहूस्तथा । राष्ट्रपालोऽथ धृष्टिश्च तुष्टिमानौग्रसेनयः ॥ २४ ॥
kaṁsaḥ sunāmā nyagrodhaḥ kaṅkaḥ śaṅkuḥ suhūs tathā rāṣṭrapālo ’tha dhṛṣṭiś ca tuṣṭimān augrasenayaḥ
कंस, सुनामा, न्यग्रोध, कंक, शंकु, सुहू, राष्ट्रपाल, धृष्टि तथा तुष्टिमान् — ये उग्रसेन के पुत्र थे।
श्लोक 25 (bhagavata.9.24.25)
कंसा कंसवती कङ्का शूरभू राष्ट्रपालिका । उग्रसेनदुहितरो वसुदेवानुजस्त्रियः ॥ २५ ॥
kaṁsā kaṁsavatī kaṅkā śūrabhū rāṣṭrapālikā ugrasena-duhitaro vasudevānuja-striyaḥ
कंसा, कंसवती, कंका, शूरभू तथा राष्ट्रपालिका — ये उग्रसेन की पुत्रियाँ थीं; वे वसुदेव के छोटे भाइयों की पत्नियाँ बनीं।
श्लोक 26 (bhagavata.9.24.26)
शूरो विदूरथादासीद् भजमानस्तु तत्सुतः । शिनिस्तस्मात् स्वयंभोजो हृदिकस्तत्सुतो मतः ॥ २६ ॥
śūro vidūrathād āsīd bhajamānas tu tat-sutaḥ śinis tasmāt svayam bhojo hṛdikas tat-suto mataḥ
विदूरथ से शूर उत्पन्न हुए; उनके पुत्र भजमान; उनके पुत्र शिनि; उनके पुत्र स्वयंभोज; और उनके पुत्र हृदिक हुए।
श्लोक 27 (bhagavata.9.24.27)
देवमीढः शतधनुः कृतवर्मेति तत्सुताः । देवमीढस्य शूरस्य मारिषा नाम पत्न्यभूत् ॥ २७ ॥
devamīḍhaḥ śatadhanuḥ kṛtavarmeti tat-sutāḥ devamīḍhasya śūrasya māriṣā nāma patny abhūt
उनके पुत्र देवमीढ, शतधनु तथा कृतवर्मा थे। देवमीढ के पुत्र शूर हुए, जिनकी पत्नी मारिषा नाम से थीं।
श्लोक 28 (bhagavata.9.24.28)
तस्यां स जनयामास दश पुत्रानकल्मषान् । वसुदेवं देवभागं देवश्रवसमानकम् ॥ २८ ॥
tasyāṁ sa janayām āsa daśa putrān akalmaṣān vasudevaṁ devabhāgaṁ devaśravasam ānakam
उनसे उन्होंने दस निष्पाप पुत्रों को जन्म दिया — वसुदेव, देवभाग, देवश्रवा, आनक —
श्लोक 29 (bhagavata.9.24.29)
सृञ्जयं श्यामकं कङ्कं शमीकं वत्सकं वृकम् । देवदुन्दुभयो नेदुरानका यस्य जन्मनि ॥ २९ ॥
sṛñjayaṁ śyāmakaṁ kaṅkaṁ śamīkaṁ vatsakaṁ vṛkam deva-dundubhayo nedur ānakā yasya janmani
— सृञ्जय, श्यामक, कंक, शमीक, वत्सक तथा वृक। जिनके (वसुदेव के) जन्म पर देवताओं के दुन्दुभि बज उठे थे —
श्लोक 30 (bhagavata.9.24.30)
वसुदेवं हरेः स्थानं वदन्त्यानकदुन्दुभिम् । पृथा च श्रुतदेवा च श्रुतकीर्तिः श्रुतश्रवाः ॥ ३० ॥
vasudevaṁ hareḥ sthānaṁ vadanty ānakadundubhim pṛthā ca śrutadevā ca śrutakīrtiḥ śrutaśravāḥ
— इसीलिए वसुदेव को, जो साक्षात् हरि के आगमन का धाम बने, आनकदुन्दुभि भी कहा जाता है। उनकी बहनें थीं — पृथा, श्रुतदेवा, श्रुतकीर्ति, श्रुतश्रवा —
श्लोक 31 (bhagavata.9.24.31)
राजाधिदेवी चैतेषां भगिन्यः पञ्च कन्यकाः । कुन्तेः सख्युः पिता शूरो ह्यपुत्रस्य पृथामदात् ॥ ३१ ॥
rājādhidevī caiteṣāṁ bhaginyaḥ pañca kanyakāḥ kunteḥ sakhyuḥ pitā śūro hy aputrasya pṛthām adāt
— तथा राजाधिदेवी, कुल मिलाकर पाँच बहनें। शूर ने अपने सन्तानहीन मित्र कुन्ति को पृथा को दे दिया —
श्लोक 32 (bhagavata.9.24.32)
साप दुर्वाससो विद्यां देवहूतीं प्रतोषितात् । तस्या वीर्यपरीक्षार्थमाजुहाव रविं शुचिः ॥ ३२ ॥
sāpa durvāsaso vidyāṁ deva-hūtīṁ pratoṣitāt tasyā vīrya-parīkṣārtham ājuhāva raviṁ śuciḥ
— (और वे कुन्ती कहलाईं)। उन्हें प्रसन्न हुए दुर्वासा मुनि से देव-आवाहन की विद्या प्राप्त हुई थी; उसकी शक्ति की परीक्षा हेतु उस पवित्र कन्या ने सूर्यदेव का आवाहन किया।
श्लोक 33 (bhagavata.9.24.33)
तदैवोपागतं देवं वीक्ष्य विस्मितमानसा । प्रत्ययार्थं प्रयुक्ता मे याहि देव क्षमस्व मे ॥ ३३ ॥
tadaivopāgataṁ devaṁ vīkṣya vismita-mānasā pratyayārthaṁ prayuktā me yāhi deva kṣamasva me
देवता को तत्क्षण प्रकट हुआ देखकर वे मन में अत्यन्त विस्मित हुईं, और बोलीं — हे देव! मैंने तो केवल मन्त्र की परीक्षा हेतु आपका आवाहन किया था, आप लौट जाइए और मुझे क्षमा कीजिए।
श्लोक 34 (bhagavata.9.24.34)
अमोघं देवसन्दर्शमादधे त्वयि चात्मजम् । योनिर्यथा न दुष्येत कर्ताहं ते सुमध्यमे ॥ ३४ ॥
amoghaṁ deva-sandarśam ādadhe tvayi cātmajam yonir yathā na duṣyeta kartāhaṁ te sumadhyame
(सूर्यदेव ने कहा —) हे सुमध्यमे! किसी देवता का दर्शन कभी निष्फल नहीं होता; मैं तुझमें एक पुत्र स्थापित करूँगा, और यह भी सुनिश्चित करूँगा कि तेरी कुमारी-योनि कलंकित न हो।
श्लोक 35 (bhagavata.9.24.35)
इति तस्यां स आधाय गर्भं सूर्यो दिवं गतः । सद्यः कुमारः सञ्जज्ञे द्वितीय इव भास्करः ॥ ३५ ॥
iti tasyāṁ sa ādhāya garbhaṁ sūryo divaṁ gataḥ sadyaḥ kumāraḥ sañjajñe dvitīya iva bhāskaraḥ
यह कहकर सूर्यदेव ने उनमें गर्भ स्थापित कर स्वर्गलोक को प्रस्थान किया; तत्काल ही एक बालक का जन्म हुआ, मानो दूसरा सूर्य ही हो।
श्लोक 36 (bhagavata.9.24.36)
तं सात्यजन्नदीतोये कृच्छ्राल्लोकस्य बिभ्यती । प्रपितामहस्तामुवाह पाण्डुर्वै सत्यविक्रमः ॥ ३६ ॥
taṁ sātyajan nadī-toye kṛcchrāl lokasya bibhyatī prapitāmahas tām uvāha pāṇḍur vai satya-vikramaḥ
लोक-निन्दा के भय से, अत्यन्त कष्ट के साथ, उन्होंने उस बालक को नदी के जल में प्रवाहित कर दिया। हे राजन्! तुम्हारे प्रपितामह, सत्यपराक्रमी पाण्डु ने आगे चलकर उन्हीं से विवाह किया।
श्लोक 37 (bhagavata.9.24.37)
श्रुतदेवां तु कारूषो वृद्धशर्मा समग्रहीत् । यस्यामभूद् दन्तवक्र ऋषिशप्तो दितेः सुतः ॥ ३७ ॥
śrutadevāṁ tu kārūṣo vṛddhaśarmā samagrahīt yasyām abhūd dantavakra ṛṣi-śapto diteḥ sutaḥ
श्रुतदेवा का विवाह कारूष-नरेश वृद्धशर्मा से हुआ; उनसे दन्तवक्र उत्पन्न हुए, जो ऋषियों के शाप से पूर्वजन्म में दिति-पुत्र थे।
श्लोक 38 (bhagavata.9.24.38)
कैकेयो धृष्टकेतुश्च श्रुतकीर्तिमविन्दत । सन्तर्दनादयस्तस्यां पञ्चासन्कैकयाः सुताः ॥ ३८ ॥
kaikeyo dhṛṣṭaketuś ca śrutakīrtim avindata santardanādayas tasyāṁ pañcāsan kaikayāḥ sutāḥ
कैकेय-नरेश धृष्टकेतु ने श्रुतकीर्ति से विवाह किया; उनसे संतर्दन आदि पाँच कैकय पुत्र उत्पन्न हुए।
श्लोक 39 (bhagavata.9.24.39)
राजाधिदेव्यामावन्त्यौ जयसेनोऽजनिष्ट ह । दमघोषश्चेदिराजः श्रुतश्रवसमग्रहीत् ॥ ३९ ॥
rājādhidevyām āvantyau jayaseno ’janiṣṭa ha damaghoṣaś cedi-rājaḥ śrutaśravasam agrahīt
राजाधिदेवी से जयसेन ने अवन्ति के दोनों राजकुमारों को जन्म दिया। चेदि-नरेश दमघोष ने श्रुतश्रवा से विवाह किया।
श्लोक 40 (bhagavata.9.24.40)
शिशुपाळः सुतस्तस्याः कथितस्तस्य सम्भवः । देवभागस्य कंसायां चित्रकेतुबृहद्बलौ ॥ ४० ॥
śiśupālaḥ sutas tasyāḥ kathitas tasya sambhavaḥ devabhāgasya kaṁsāyāṁ citraketu-bṛhadbalau
उनके पुत्र शिशुपाल हुए, जिनके जन्म का वृत्तान्त पहले ही कहा जा चुका है। देवभाग के, अपनी पत्नी कंसा से, पुत्र चित्रकेतु तथा बृहद्बल हुए।
श्लोक 41 (bhagavata.9.24.41)
कंसवत्यां देवश्रवसः सुवीर इषुमांस्तथा । बकः कङ्कात् तु कङ्कायां सत्यजित्पुरुजित् तथा ॥ ४१ ॥
kaṁsavatyāṁ devaśravasaḥ suvīra iṣumāṁs tathā bakaḥ kaṅkāt tu kaṅkāyāṁ satyajit purujit tathā
देवश्रवा के, कंसवती से, पुत्र सुवीर तथा इषुमान् हुए। कंक के, अपनी पत्नी कंका से, पुत्र बक, सत्यजित् तथा पुरुजित् हुए।
श्लोक 42 (bhagavata.9.24.42)
सृञ्जयो राष्ट्रपाल्यां च वृषदुर्मर्षणादिकान् । हरिकेशहिरण्याक्षौ शूरभूम्यां च श्यामकः ॥ ४२ ॥
sṛñjayo rāṣṭrapālyāṁ ca vṛṣa-durmarṣaṇādikān harikeśa-hiraṇyākṣau śūrabhūmyāṁ ca śyāmakaḥ
सृञ्जय के, राष्ट्रपालिका से, वृष तथा दुर्मर्षण आदि पुत्र हुए। श्यामक के, शूरभूमि से, हरिकेश तथा हिरण्याक्ष हुए।
श्लोक 43 (bhagavata.9.24.43)
मिश्रकेश्यामप्सरसि वृकादीन् वत्सकस्तथा । तक्षपुष्करशालादीन् दुर्वाक्ष्यां वृक आदधे ॥ ४३ ॥
miśrakeśyām apsarasi vṛkādīn vatsakas tathā takṣa-puṣkara-śālādīn durvākṣyāṁ vṛka ādadhe
वत्सक के, अप्सरा मिश्रकेशी से, वृक आदि पुत्र हुए; और वृक के, अपनी पत्नी दुर्वाक्षी से, तक्ष, पुष्कर, शाल आदि पुत्र हुए।
श्लोक 44 (bhagavata.9.24.44)
सुमित्रार्जुनपालादीन् समीकात्तु सुदामनी । आनकः कर्णिकायां वै ऋतधामाजयावपि ॥ ४४ ॥
sumitrārjunapālādīn samīkāt tu sudāmanī ānakaḥ karṇikāyāṁ vai ṛtadhāmā-jayāv api
समीक से, अपनी पत्नी सुदामनी के गर्भ से, सुमित्र, अर्जुनपाल आदि उत्पन्न हुए। आनक के, अपनी पत्नी कर्णिका से, ऋतधामा तथा जय हुए।
श्लोक 45 (bhagavata.9.24.45)
पौरवी रोहिणी भद्रा मदिरा रोचना इला । देवकीप्रमुखाश्चासन् पत्न्य आनकदुन्दुभेः ॥ ४५ ॥
pauravī rohiṇī bhadrā madirā rocanā ilā devakī-pramukhāś cāsan patnya ānakadundubheḥ
पौरवी, रोहिणी, भद्रा, मदिरा, रोचना, इला, तथा इन सबमें प्रमुख देवकी — ये सभी आनकदुन्दुभि (वसुदेव) की पत्नियाँ थीं।
श्लोक 46 (bhagavata.9.24.46)
बलं गदं सारणं च दुर्मदं विपुलं ध्रुवम् । वसुदेवस्तु रोहिण्यां कृतादीनुदपादयत् ॥ ४६ ॥
balaṁ gadaṁ sāraṇaṁ ca durmadaṁ vipulaṁ dhruvam vasudevas tu rohiṇyāṁ kṛtādīn udapādayat
रोहिणी से वसुदेव ने बल, गद, सारण, दुर्मद, विपुल, ध्रुव, कृत आदि पुत्रों को जन्म दिया।
श्लोक 47 (bhagavata.9.24.47)
सुभद्रो भद्रबाहुश्च दुर्मदो भद्र एव च । पौरव्यास्तनया ह्येते भूताद्या द्वादशाभवन् ॥ ४७ ॥
subhadro bhadrabāhuś ca durmado bhadra eva ca pauravyās tanayā hy ete bhūtādyā dvādaśābhavan
पौरवी से भूत आदि बारह पुत्र उत्पन्न हुए, जिनमें सुभद्र, भद्रबाहु, दुर्मद तथा भद्र सम्मिलित थे।
श्लोक 48 (bhagavata.9.24.48)
नन्दोपनन्दकृतकशूराद्या मदिरात्मजाः । कौशल्या केशिनं त्वेकमसूत कुलनन्दनम् ॥ ४८ ॥
nandopananda-kṛtaka- śūrādyā madirātmajāḥ kauśalyā keśinaṁ tv ekam asūta kula-nandanam
मदिरा के पुत्र नन्द, उपनन्द, कृतक, शूर आदि हुए। कौशल्या ने केवल एक ही पुत्र को जन्म दिया — कुल के आनन्दवर्धक केशी को।
श्लोक 49 (bhagavata.9.24.49)
रोचनायामतो जाता हस्तहेमाङ्गदादयः । इलायामुरुवल्कादीन् यदुमुख्यानजीजनत् ॥ ४९ ॥
rocanāyām ato jātā hasta-hemāṅgadādayaḥ ilāyām uruvalkādīn yadu-mukhyān ajījanat
रोचना से हस्त, हेमांगद आदि पुत्र उत्पन्न हुए; और इला से उन्होंने उरुवल्क आदि यदुवंश के प्रमुख पुत्रों को जन्म दिया।
श्लोक 50 (bhagavata.9.24.50)
विपृष्ठो धृतदेवायामेक आनकदुन्दुभेः । शान्तिदेवात्मजा राजन् प्रशमप्रसितादयः ॥ ५० ॥
vipṛṣṭho dhṛtadevāyām eka ānakadundubheḥ śāntidevātmajā rājan praśama-prasitādayaḥ
धृतदेवा से आनकदुन्दुभि को केवल एक ही पुत्र विपृष्ठ प्राप्त हुआ। हे राजन्! शान्तिदेवा के पुत्र प्रशम, प्रसित आदि थे।
श्लोक 51 (bhagavata.9.24.51)
राजन्यकल्पवर्षाद्या उपदेवासुता दश । वसुहंससुवंशाद्याः श्रीदेवायास्तु षट् सुताः ॥ ५१ ॥
rājanya-kalpa-varṣādyā upadevā-sutā daśa vasu-haṁsa-suvaṁśādyāḥ śrīdevāyās tu ṣaṭ sutāḥ
उपदेवा के दस पुत्र थे, जिनमें राजन्य, कल्प तथा वर्ष प्रमुख थे; श्रीदेवा के छह पुत्र थे, जिनमें वसु, हंस तथा सुवंश प्रमुख थे।
श्लोक 52 (bhagavata.9.24.52)
देवरक्षितया लब्धा नव चात्र गदादयः । वसुदेवः सुतानष्टावादधे सहदेवया ॥ ५२ ॥
devarakṣitayā labdhā nava cātra gadādayaḥ vasudevaḥ sutān aṣṭāv ādadhe sahadevayā
देवरक्षिता से उन्हें गद आदि नौ पुत्र प्राप्त हुए; और सहदेवा से वसुदेव ने आठ पुत्रों को जन्म दिया —
श्लोक 53 (bhagavata.9.24.53)
प्रवरश्रुतमुख्यांश्च साक्षाद् धर्मो वसूनिव । वसुदेवस्तु देवक्यामष्ट पुत्रानजीजनत् ॥ ५३ ॥
pravara-śruta-mukhyāṁś ca sākṣād dharmo vasūn iva vasudevas tu devakyām aṣṭa putrān ajījanat
— जिनमें प्रवर तथा श्रुत प्रमुख थे — मानो साक्षात् धर्म-स्वरूप वसुदेव ने उन्हें वैसे ही उत्पन्न किया हो जैसे वसुगण अपने पुत्रों को उत्पन्न करते हैं। और देवकी से वसुदेव ने आठ पुत्रों को जन्म दिया —
श्लोक 54 (bhagavata.9.24.54)
कीर्तिमन्तं सुषेणं च भद्रसेनमुदारधीः । ऋजुं सम्मर्दनं भद्रं सङ्कर्षणमहीश्वरम् ॥ ५४ ॥
kīrtimantaṁ suṣeṇaṁ ca bhadrasenam udāra-dhīḥ ṛjuṁ sammardanaṁ bhadraṁ saṅkarṣaṇam ahīśvaram
— कीर्तिमान्, सुषेण, उदारचित्त भद्रसेन, ऋजु, सम्मर्दन, भद्र, तथा शेषनाग के अवतार संकर्षण —
श्लोक 55 (bhagavata.9.24.55)
अष्टमस्तु तयोरासीत् स्वयमेव हरिः किल । सुभद्रा च महाभागा तव राजन् पितामही ॥ ५५ ॥
aṣṭamas tu tayor āsīt svayam eva hariḥ kila subhadrā ca mahābhāgā tava rājan pitāmahī
— और इन आठों में अष्टम स्वयं साक्षात् भगवान हरि ही थे। तथा हे राजन्! महाभागा सुभद्रा तुम्हारी पितामही थीं।
श्लोक 56 (bhagavata.9.24.56)
यदा यदा हि धर्मस्य क्षयो वृद्धिश्च पाप्मनः । तदा तु भगवानीश आत्मानं सृजते हरिः ॥ ५६ ॥
yadā yadā hi dharmasya kṣayo vṛddhiś ca pāpmanaḥ tadā tu bhagavān īśa ātmānaṁ sṛjate hariḥ
जब-जब धर्म का ह्रास होता है और पाप की वृद्धि होती है, तब-तब स्वयं भगवान ईश्वर हरि अपने-आप को प्रकट करते हैं।
श्लोक 57 (bhagavata.9.24.57)
न ह्यस्य जन्मनो हेतुः कर्मणो वा महीपते । आत्ममायां विनेशस्य परस्य द्रष्टुरात्मनः ॥ ५७ ॥
na hy asya janmano hetuḥ karmaṇo vā mahīpate ātma-māyāṁ vineśasya parasya draṣṭur ātmanaḥ
हे राजन्! उस परम, साक्षी-स्वरूप, सबसे परे परमेश्वर के जन्म अथवा कर्म का कोई कारण नहीं है — केवल उनकी अपनी माया के अतिरिक्त।
श्लोक 58 (bhagavata.9.24.58)
यन्मायाचेष्टितं पुंसः स्थित्युत्पत्त्यप्ययाय हि । अनुग्रहस्तन्निवृत्तेरात्मलाभाय चेष्यते ॥ ५८ ॥
yan māyā-ceṣṭitaṁ puṁsaḥ sthity-utpatty-apyayāya hi anugrahas tan-nivṛtter ātma-lābhāya ceṣyate
उस पुरुष की माया जो सृष्टि, स्थिति तथा प्रलय हेतु क्रियाशील होती है, वही वस्तुतः उनकी कृपा है — जिसका उद्देश्य उसी चक्र की निवृत्ति तथा जीव को आत्म-प्राप्ति कराना है।
श्लोक 59 (bhagavata.9.24.59)
अक्षौहिणीनां पतिभिरसुरैर्नृपलाञ्छनैः । भुव आक्रम्यमाणाया अभाराय कृतोद्यमः ॥ ५९ ॥
akṣauhiṇīnāṁ patibhir asurair nṛpa-lāñchanaiḥ bhuva ākramyamāṇāyā abhārāya kṛtodyamaḥ
जब पृथ्वी राजाओं का वेश धारण किए हुए, विशाल सेनाओं के स्वामी असुरों से आक्रान्त हो गई, तब उन्होंने उसका भार उतारने का संकल्प किया।
श्लोक 60 (bhagavata.9.24.60)
कर्माण्यपरिमेयाणि मनसापि सुरेश्वरैः । सहसङ्कर्षणश्चक्रे भगवान् मधुसूदनः ॥ ६० ॥
karmāṇy aparimeyāṇi manasāpi sureśvaraiḥ saha-saṅkarṣaṇaś cakre bhagavān madhusūdanaḥ
संकर्षण के साथ मिलकर भगवान मधुसूदन ने ऐसे अपरिमेय कर्म किए, जिन्हें देवताओं के अधिपति भी मन से भी नहीं नाप सकते।
श्लोक 61 (bhagavata.9.24.61)
कलौ जनिष्यमाणानां दुःखशोकतमोनुदम् । अनुग्रहाय भक्तानां सुपुण्यं व्यतनोद् यशः ॥ ६१ ॥
kalau janiṣyamāṇānāṁ duḥkha-śoka-tamo-nudam anugrahāya bhaktānāṁ supuṇyaṁ vyatanod yaśaḥ
कलियुग में जन्म लेने वाले भक्तों पर अनुग्रह करने हेतु, उन्होंने अपनी वह परम पुण्यमयी कीर्ति फैलाई, जो दुःख, शोक तथा अज्ञान के अन्धकार को दूर कर देती है।
श्लोक 62 (bhagavata.9.24.62)
यस्मिन् सत्कर्णपीयुषे यशस्तीर्थवरे सकृत् । श्रोत्राञ्जलिरुपस्पृश्य धुनुते कर्मवासनाम् ॥ ६२ ॥
yasmin sat-karṇa-pīyuṣe yaśas-tīrtha-vare sakṛt śrotrāñjalir upaspṛśya dhunute karma-vāsanām
जो कोई भी अपने श्रवण-अंजलि से एक बार भी, कर्णामृत-रूप, यश-रूपी उस श्रेष्ठ तीर्थ का स्पर्श कर लेता है, वह अपनी समस्त कर्म-वासनाओं को झाड़ फेंकता है।
श्लोक 63 (bhagavata.9.24.63)
भोजवृष्ण्यन्धकमधुशूरसेनदशार्हकैः । श्लाघनीयेहितः शश्वत् कुरुसृञ्जयपाण्डुभिः ॥ ६३ ॥
bhoja-vṛṣṇy-andhaka-madhu- śūrasena-daśārhakaiḥ ślāghanīyehitaḥ śaśvat kuru-sṛñjaya-pāṇḍubhiḥ
भोज, वृष्णि, अन्धक, मधु, शूरसेन तथा दशार्ह वंशजों द्वारा, तथा कुरु, सृञ्जय एवं पाण्डवों द्वारा भी निरन्तर स्तुत होने वाले उनके कर्म —
श्लोक 64 (bhagavata.9.24.64)
स्निग्धस्मितेक्षितोदारैर्वाक्यैर्विक्रमलीलया । नृलोकं रमयामास मूर्त्या सर्वाङ्गरम्यया ॥ ६४ ॥
snigdha-smitekṣitodārair vākyair vikrama-līlayā nṛlokaṁ ramayām āsa mūrtyā sarvāṅga-ramyayā
— अपनी स्नेहसिक्त मुस्कान तथा दृष्टि से, उदार वचनों से, तथा अपने पराक्रम की लीला से, सर्वांग-सुन्दर मूर्ति द्वारा उन्होंने समस्त मनुष्य-लोक को आनन्दित कर दिया।
श्लोक 65 (bhagavata.9.24.65)
यस्याननं मकरकुण्डलचारुकर्ण-भ्राजत्कपोलसुभगं सविलासहासम् । नित्योत्सवं न ततृपुर्दृशिभिः पिबन्त्योनार्यो नराश्च मुदिताः कुपिता निमेश्च ॥ ६५ ॥
yasyānanaṁ makara-kuṇḍala-cāru-karṇa- bhrājat-kapola-subhagaṁ savilāsa-hāsam nityotsavaṁ na tatṛpur dṛśibhiḥ pibantyo nāryo narāś ca muditāḥ kupitā nimeś ca
मकराकार कुण्डलों से सुशोभित सुन्दर कानों वाला, दीप्त कपोलों वाला, विलासपूर्ण मुस्कान से युक्त उनका मुखमण्डल मानो एक नित्य उत्सव था — जो स्त्री-पुरुष अपने नेत्रों से उसका पान करते रहते, वे कभी तृप्त न होते थे, और अपनी पलकों के झपकने पर ही मानो क्रोधित हो उठते थे।
श्लोक 66 (bhagavata.9.24.66)
जातो गतः पितृगृहाद् व्रजमेधितार्थोहत्वा रिपून् सुतशतानि कृतोरुदारः । उत्पाद्य तेषु पुरुषः क्रतुभिः समीजेआत्मानमात्मनिगमं प्रथयञ्जनेषु ॥ ६६ ॥
jāto gataḥ pitṛ-gṛhād vrajam edhitārtho hatvā ripūn suta-śatāni kṛtorudāraḥ utpādya teṣu puruṣaḥ kratubhiḥ samīje ātmānam ātma-nigamaṁ prathayañ janeṣu
जन्म लेकर वे पिता के घर से व्रज को चले गए, जहाँ उनका प्रयोजन फलीभूत हुआ; शत्रुओं का संहार करके, उस अत्यन्त उदार पुरुष ने सैकड़ों पुत्रों को उत्पन्न किया, और यज्ञों द्वारा साक्षात् स्वयं की ही आराधना करते हुए, अपने ही स्वरूप को प्रकट करने वाले शास्त्र को लोगों में प्रसारित किया।
श्लोक 67 (bhagavata.9.24.67)
पृथ्व्याः स वै गुरुभरं क्षपयन् कुरूणा-मन्तःसमुत्थकलिना युधि भूपचम्वः । दृष्टया विधूय विजये जयमुद्विघोष्यप्रोच्योद्धवाय च परं समगात् स्वधाम ॥ ६७ ॥
pṛthvyāḥ sa vai guru-bharaṁ kṣapayan kurūṇām antaḥ-samuttha-kalinā yudhi bhūpa-camvaḥ dṛṣṭyā vidhūya vijaye jayam udvighoṣya procyoddhavāya ca paraṁ samagāt sva-dhāma
कुरुवंश के भीतर से ही उत्पन्न हुए कलह के द्वारा पृथ्वी के भारी भार को उतारते हुए, उन्होंने युद्धभूमि में मात्र एक दृष्टिपात से राजाओं की सेनाओं को नष्ट कर दिया, विजय की घोषणा अर्जुन के लिए की, और अन्त में उद्धव को उपदेश देकर वे अपने परम धाम को प्रस्थान कर गए।