दशम स्कन्ध · अध्याय 13
भ्रामरी देवी का चरित्र
श्लोक 1 (devibhagavatam.10.13.1)
श्रीनारायण उवाच । अथातः श्रूयतां शेषमनूनां चित्रमुद्भवम् । यस्य स्मरणमात्रेण देवीभक्तिः प्रजायते ॥
śrīnārāyaṇa uvāca athātaḥ śrūyatāṁ śeṣamanūnāṁ citramudbhavam yasya smaraṇamātreṇa devībhaktiḥ prajāyate
श्री नारायण ने कहा — अब शेष मनुओं की अद्भुत उत्पत्ति सुनो, जिसके स्मरण मात्र से देवी-भक्ति उत्पन्न होती है।
श्लोक 2 (devibhagavatam.10.13.2)
आसन्वैवस्वतमनोः पुत्राः षड् विमलोदयाः । करूषश्च पृषध्रश्च नाभागो दिष्ट एव च ॥
āsanvaivasvatamanoḥ putrāḥ ṣaḍ vimalodayāḥ karūṣaśca pṛṣadhraśca nābhāgo diṣṭa eva ca
वैवस्वत मनु के छह पुत्र हुए, निर्मल उत्पत्ति वाले — करूष, पृषध्र, नाभाग और दिष्ट भी —
श्लोक 3 (devibhagavatam.10.13.3)
शर्यातिश्च त्रिशङ्कुश्च सर्व एव महाबलाः । ततः षडेव ते गत्वा कालिन्द्यास्तीरमुत्तमम् ॥
śaryātiśca triśaṅkuśca sarva eva mahābalāḥ tataḥ ṣaḍeva te gatvā kālindyāstīramuttamam
— शर्याति और त्रिशंकु, सभी महाबली। तब वे छहों कालिन्दी के उत्तम तट पर जाकर —
श्लोक 4 (devibhagavatam.10.13.4)
निराहारा जितश्वासाः पूजां चक्रुस्ततः स्थिताः । देव्या महीमयीं मूर्तिं विनिर्माय पृथक्पृथक् ॥
nirāhārā jitaśvāsāḥ pūjāṁ cakrustataḥ sthitāḥ devyā mahīmayīṁ mūrtiṁ vinirmāya pṛthakpṛthak
— निराहार रहकर, श्वास को वश में करके, वहाँ स्थित होकर पूजा करने लगे, देवी की मृण्मयी मूर्ति को अलग-अलग बनाकर —
श्लोक 5 (devibhagavatam.10.13.5)
विविधैरुपचारैस्तां पूजयामासुरादृताः । ततश्च सर्व एवैते तपःसारा महाबलाः ॥
vividhairupacāraistāṁ pūjayāmāsurādṛtāḥ tataśca sarva evaite tapaḥsārā mahābalāḥ
— नाना उपचारों से आदरपूर्वक उनकी पूजा की। और फिर वे सभी, तपस्या ही जिनका सार था, महाबली —
श्लोक 6 (devibhagavatam.10.13.6)
जीर्णपर्णाशना वायुभक्षणास्तोयजीवनाः । धूम्रपाना रश्मिपानाः क्रमशश्च बहुश्रमाः ॥
jīrṇaparṇāśanā vāyubhakṣaṇāstoyajīvanāḥ dhūmrapānā raśmipānāḥ kramaśaśca bahuśramāḥ
— सूखे पत्ते खाते हुए, वायु का भक्षण करते हुए, जल पर जीते हुए, धुआँ पीते हुए, किरणें पीते हुए, क्रमशः बहुत परिश्रम करते हुए —
श्लोक 7 (devibhagavatam.10.13.7)
ततस्तेषामादरेणाराधनं कुर्वतां सदा । विमला मतिरुत्पन्ना सर्वमोहविनाशिनी ॥
tatasteṣāmādareṇārādhanaṁ kurvatāṁ sadā vimalā matirutpannā sarvamohavināśinī
— तत्पश्चात् उन्हें आदरपूर्वक सदा आराधना करते-करते, समस्त मोह का नाश करने वाली निर्मल बुद्धि उत्पन्न हुई।
श्लोक 8 (devibhagavatam.10.13.8)
बभूवुर्मनुपुत्रास्ते देवीपादैकचिन्तनाः । मत्या विमलया तेषामात्मन्येवाखिलं जगत् ॥
babhūvurmanuputrāste devīpādaikacintanāḥ matyā vimalayā teṣāmātmanyevākhilaṁ jagat
मनु के वे पुत्र देवी के चरणों के ही एकमात्र चिंतन में लीन हो गए। उनकी उस निर्मल बुद्धि से अपने ही भीतर संपूर्ण जगत् —
श्लोक 9 (devibhagavatam.10.13.9)
दर्शनं सञ्जगामाशु तदद्भुतमिवाभवत् । एवं द्वादशवर्षान्ते तपसा जगदीश्वरी ॥
darśanaṁ sañjagāmāśu tadadbhutamivābhavat evaṁ dvādaśavarṣānte tapasā jagadīśvarī
— का दर्शन शीघ्र ही उन्हें प्राप्त हुआ, यह मानो अद्भुत ही था। इस प्रकार बारह वर्षों की तपस्या के अंत में जगदीश्वरी —
श्लोक 10 (devibhagavatam.10.13.10)
प्रादुर्बभूव देवेशी सहस्रार्कसमद्युतिः । तां दृष्ट्वा विमलात्मानो राजपुत्राः षडेव ते ॥
prādurbabhūva deveśī sahasrārkasamadyutiḥ tāṁ dṛṣṭvā vimalātmāno rājaputrāḥ ṣaḍeva te
— सहस्र सूर्यों के समान तेजस्वी वह देवेशी प्रकट हुईं। उन्हें देखकर वे निर्मल आत्मा वाले छहों राजपुत्र —
श्लोक 11 (devibhagavatam.10.13.11)
तुष्टुवुर्भक्तिनम्रान्तःकरणा भावसंयुताः । राजपुत्रा ऊचुः । महेश्वरि जयेशानि परमे करुणालये ॥
tuṣṭuvurbhaktinamrāntaḥkaraṇā bhāvasaṁyutāḥ rājaputrā ūcuḥ maheśvari jayeśāni parame karuṇālaye
— भक्ति से नम्र अंतःकरण और भावयुक्त होकर स्तुति करने लगे। राजपुत्रों ने कहा — हे महेश्वरि! जय हो, हे ईशानि, परम करुणालये! —
श्लोक 12 (devibhagavatam.10.13.12)
वाग्भवाराधनप्रीते वाग्भवप्रतिपादिते । क्लीङ्कारविग्रहे देवि क्लीङ्कारप्रीतिदायिनि ॥
vāgbhavārādhanaprīte vāgbhavapratipādite klīṅkāravigrahe devi klīṅkāraprītidāyini
— वाग्भव की आराधना से प्रसन्न, वाग्भव द्वारा ही प्रतिपादित! हे देवि, क्लीं-कार स्वरूपिणी, क्लीं-कार की प्रीति देने वाली! —
श्लोक 13 (devibhagavatam.10.13.13)
कामराजमनोमोददायिनीश्वरतोषिणि । महामाये मोदपरे महासाम्राज्यदायिनि ॥
kāmarājamanomodadāyinīśvaratoṣiṇi mahāmāye modapare mahāsāmrājyadāyini
— कामराज मंत्र से मन को आनंद देने वाली, ईश्वर को संतुष्ट करने वाली! महामाये, आनंद में तत्पर, महासाम्राज्य देने वाली! —
श्लोक 14 (devibhagavatam.10.13.14)
विष्ण्वर्कहरशक्रादिस्वरूपे भोगवर्धिनि । एवं स्तुता भगवती राजपुत्रैर्महात्मभिः ॥
viṣṇvarkaharaśakrādisvarūpe bhogavardhini evaṁ stutā bhagavatī rājaputrairmahātmabhiḥ
— विष्णु, सूर्य, हर, इन्द्र आदि के स्वरूप वाली, भोग बढ़ाने वाली!' इस प्रकार उन महात्मा राजपुत्रों द्वारा स्तुत होकर —
श्लोक 15 (devibhagavatam.10.13.15)
प्रसादसुमुखी देवी प्रोवाच वचनं शुभम् । देव्युवाच । राजपुत्रा महात्मानो भवन्तस्तपसा युताः ॥
prasādasumukhī devī provāca vacanaṁ śubham devyuvāca rājaputrā mahātmāno bhavantastapasā yutāḥ
— वह प्रसाद से सुमुखी देवी शुभ वचन बोलीं। देवी ने कहा — हे महात्मा राजपुत्रो! तुम सब तपस्या से युक्त —
श्लोक 16 (devibhagavatam.10.13.16)
निष्कल्मषाः शुद्धधियो जाता वै मदुपासनात् । वरं मनोगतं सर्वं याचध्वमविलम्बितम् ॥
niṣkalmaṣāḥ śuddhadhiyo jātā vai madupāsanāt varaṁ manogataṁ sarvaṁ yācadhvamavilambitam
— मेरी उपासना से निष्कलंक और शुद्ध बुद्धि वाले हो गए हो। मन में स्थित सभी वर बिना विलंब किए माँगो।
श्लोक 17 (devibhagavatam.10.13.17)
प्रसन्नाहं प्रदास्यामि युष्माकं मनसि स्थितम् । राजपुत्रा ऊचुः । देवि निष्कण्टकं राज्यं सन्ततिश्चिरजीविनी ॥
prasannāhaṁ pradāsyāmi yuṣmākaṁ manasi sthitam rājaputrā ūcuḥ devi niṣkaṇṭakaṁ rājyaṁ santatiścirajīvinī
मैं प्रसन्न हूँ, तुम्हारे मन में स्थित वर मैं दूँगी।' राजपुत्रों ने कहा — 'हे देवि! निष्कंटक राज्य, चिरजीवी संतान —
श्लोक 18 (devibhagavatam.10.13.18)
भोगा अव्याहता कामं यशस्तेजो मतिश्च ह । अकुण्ठितत्वं सर्वेषामेष एव वरो हितः ॥
bhogā avyāhatā kāmaṁ yaśastejo matiśca ha akuṇṭhitatvaṁ sarveṣāmeṣa eva varo hitaḥ
— इच्छानुसार अबाधित भोग, यश, तेज और बुद्धि — यह सब हम सबके लिए अकुंठित हो, यही हितकारी वर है।'
श्लोक 19 (devibhagavatam.10.13.19)
देव्युवाच । एवमस्तु च सर्वेषां भवतां यन्मनोगतम् । अथान्यदपि मे वाक्यं भूयतामादरादिदम् ॥
devyuvāca evamastu ca sarveṣāṁ bhavatāṁ yanmanogatam athānyadapi me vākyaṁ bhūyatāmādarādidam
देवी ने कहा — 'तुम सबके मन में जो है, वैसा ही हो। अब आदरपूर्वक मेरा एक और वचन भी सुनो —
श्लोक 20 (devibhagavatam.10.13.20)
भवन्तः सर्व एवैते मन्वन्तरपतीश्वराः । सन्तत्या दीर्घया भोगैरनेकैरपि सङ्गमः ॥
bhavantaḥ sarva evaite manvantarapatīśvarāḥ santatyā dīrghayā bhogairanekairapi saṅgamaḥ
— तुम सभी मन्वंतरों के स्वामी, ईश्वर बनोगे; दीर्घ संतान और अनेक भोगों से युक्त —
श्लोक 21 (devibhagavatam.10.13.21)
अखण्डितबलैश्वर्यं यशस्तेजोविभूतयः । भवितारो मत्प्रसादाद्राजपुत्राः क्रमेण तु ॥
akhaṇḍitabalaiśvaryaṁ yaśastejovibhūtayaḥ bhavitāro matprasādādrājaputrāḥ krameṇa tu
— अखंडित बल-ऐश्वर्य, यश-तेज और विभूतियों से युक्त, हे राजपुत्रो! तुम क्रमशः मेरी कृपा से यह सब प्राप्त करोगे।'
श्लोक 22 (devibhagavatam.10.13.22)
श्रीनारायण उवाच । एवं तेभ्यो वरान्दत्त्वा भ्रामरी जगदम्बिका । अन्तर्धानं जगामाशु भक्त्या तैः संस्तुता सती ॥
śrīnārāyaṇa uvāca evaṁ tebhyo varāndattvā bhrāmarī jagadambikā antardhānaṁ jagāmāśu bhaktyā taiḥ saṁstutā satī
श्री नारायण ने कहा — इस प्रकार उन्हें वर देकर, जगदंबिका भ्रामरी, उनके द्वारा भक्तिपूर्वक स्तुत होकर, वह सती शीघ्र अंतर्धान हो गईं।
श्लोक 23 (devibhagavatam.10.13.23)
ते राजपुत्राः सर्वेऽपि तस्मिञ्जन्मन्यनुत्तमम् । राज्यं महीगतान्भोगान्बुभुजुश्च महौजसः ॥
te rājaputrāḥ sarve'pi tasmiñjanmanyanuttamam rājyaṁ mahīgatānbhogānbubhujuśca mahaujasaḥ
वे सभी राजपुत्र उसी जन्म में अनुपम राज्य और पृथ्वी पर प्राप्त होने वाले भोगों को भोगने लगे, वे महातेजस्वी।
श्लोक 24 (devibhagavatam.10.13.24)
सन्ततिं चाखण्डितां ते समुत्पाद्य महीतले । वंशं संस्थाप्य सर्वेऽपि मनूनां पतयोऽभवन् ॥
santatiṁ cākhaṇḍitāṁ te samutpādya mahītale vaṁśaṁ saṁsthāpya sarve'pi manūnāṁ patayo'bhavan
पृथ्वी पर अखंडित संतान उत्पन्न कर, वंश की स्थापना कर, वे सभी मनुओं के स्वामी बने —
श्लोक 25 (devibhagavatam.10.13.25)
भवान्तरे क्रमेणैव सावर्णिपदभागिनः । प्रथमो दक्षसावर्णिर्नवमो मनुरीरितः ॥
bhavāntare krameṇaiva sāvarṇipadabhāginaḥ prathamo dakṣasāvarṇirnavamo manurīritaḥ
— क्रमशः अगले जन्म में सावर्णि-पद के भागी हुए। प्रथम, दक्षसावर्णि, नवम मनु कहलाए —
श्लोक 26 (devibhagavatam.10.13.26)
अव्याहतबलो देव्याः प्रसादादभवद्विभुः । द्वितीयो मेरुसावर्णिर्दशमो मनुरेव च ॥
avyāhatabalo devyāḥ prasādādabhavadvibhuḥ dvitīyo merusāvarṇirdaśamo manureva ca
— अबाधित बल वाले, देवी की कृपा से विभु हुए। द्वितीय, मेरुसावर्णि, दशम मनु ही —
श्लोक 27 (devibhagavatam.10.13.27)
बभूव मन्वन्तरपो महादेवीप्रसादतः । तृतीयो मनुराख्यातः सूर्यसावर्णिनामकः ॥
babhūva manvantarapo mahādevīprasādataḥ tṛtīyo manurākhyātaḥ sūryasāvarṇināmakaḥ
— महादेवी की कृपा से मन्वंतर के स्वामी बने। तृतीय मनु सूर्यसावर्णि नाम से कहलाए —
श्लोक 28 (devibhagavatam.10.13.28)
एकादशो महोत्साहस्तपसा स्वेन भावितः । चतुर्थश्चन्द्रसावर्णिर्द्वादशो मनुराड् विभुः ॥
ekādaśo mahotsāhastapasā svena bhāvitaḥ caturthaścandrasāvarṇirdvādaśo manurāḍ vibhuḥ
— एकादश, महान उत्साह वाले, अपनी तपस्या से पवित्र हुए। चतुर्थ, चन्द्रसावर्णि, द्वादश मनु-राज, वह विभु —
श्लोक 29 (devibhagavatam.10.13.29)
देवीसमाराधनेन जातो मन्वन्तरेश्वरः । पञ्चमो रुद्रसावर्णिस्त्रयोदशमनुः स्मृतः ॥
devīsamārādhanena jāto manvantareśvaraḥ pañcamo rudrasāvarṇistrayodaśamanuḥ smṛtaḥ
— देवी की आराधना से मन्वंतर के ईश्वर बने। पंचम, रुद्रसावर्णि, त्रयोदश मनु स्मरण किए जाते हैं —
श्लोक 30 (devibhagavatam.10.13.30)
महाबलो महासत्त्वो बभूव जगदीश्वरः । षष्ठश्च विष्णुसावर्णिश्चतुर्दशमनुः कृती ॥
mahābalo mahāsattvo babhūva jagadīśvaraḥ ṣaṣṭhaśca viṣṇusāvarṇiścaturdaśamanuḥ kṛtī
— महाबली, महासत्त्व, वे जगदीश्वर बने। और छठे, विष्णुसावर्णि, चतुर्दश मनु, वे कृती —
श्लोक 31 (devibhagavatam.10.13.31)
बभूव देवीवरतो जगतां प्रथितः प्रभुः । चतुर्दशैते मनवो महातेजोबलैर्युताः ॥
babhūva devīvarato jagatāṁ prathitaḥ prabhuḥ caturdaśaite manavo mahātejobalairyutāḥ
— देवी के वरदान से लोकों में प्रसिद्ध स्वामी बने। ये चौदहों मनु, महातेज और बल से युक्त —
श्लोक 32 (devibhagavatam.10.13.32)
देव्याराधनतः पूज्या वन्द्या लोकेषु नित्यशः । महाप्रतापिनः सर्वे भ्रामर्यास्तु प्रसादतः ॥
devyārādhanataḥ pūjyā vandyā lokeṣu nityaśaḥ mahāpratāpinaḥ sarve bhrāmaryāstu prasādataḥ
— देवी की आराधना से लोकों में सदा पूज्य और वंदनीय हैं; सभी महाप्रतापी, भ्रामरी की ही कृपा से।
श्लोक 33 (devibhagavatam.10.13.33)
नारद उवाच । केयं सा भ्रामरी देवी कथं जाता किमात्मिका । तदाख्यानं वद प्राज्ञ विचित्रं शोकनाशकम् ॥
nārada uvāca keyaṁ sā bhrāmarī devī kathaṁ jātā kimātmikā tadākhyānaṁ vada prājña vicitraṁ śokanāśakam
नारद ने कहा — वह भ्रामरी देवी कौन हैं, कैसे उत्पन्न हुईं, किस स्वरूप की हैं? हे प्राज्ञ! वह अद्भुत, शोकनाशक आख्यान कहिए।
श्लोक 34 (devibhagavatam.10.13.34)
न तृप्तिमधिगच्छामि पिबन्देवीकथामृतम् । अमृतं पिबतां मृत्युर्नास्य श्रवणतो यतः ॥
na tṛptimadhigacchāmi pibandevīkathāmṛtam amṛtaṁ pibatāṁ mṛtyurnāsya śravaṇato yataḥ
देवी की कथा-रूपी अमृत पीते हुए मुझे तृप्ति नहीं होती — अमृत पीने वालों को मृत्यु नहीं होती, इसे सुनने से भी।
श्लोक 35 (devibhagavatam.10.13.35)
श्रीनारायण उवाच । शृणु नारद वक्ष्यामि जगन्मातुर्विचेष्टितम् । अचिन्त्याव्यक्तरूपाया विचित्रं मोक्षदायकम् ॥
śrīnārāyaṇa uvāca śṛṇu nārada vakṣyāmi jaganmāturviceṣṭitam acintyāvyaktarūpāyā vicitraṁ mokṣadāyakam
श्री नारायण ने कहा — हे नारद! सुनो, मैं जगन्माता के अचिंत्य, अव्यक्त-रूपा, अद्भुत, मोक्षदायक चरित्र का वर्णन करूँगा।
श्लोक 36 (devibhagavatam.10.13.36)
यद्यच्चरित्रं श्रीदेव्यास्तत्सर्वं लोकहेतवे । निर्व्याजया करुणया पुत्रे मातुर्यथा तथा ॥
yadyaccaritraṁ śrīdevyāstatsarvaṁ lokahetave nirvyājayā karuṇayā putre māturyathā tathā
श्री देवी का जो भी चरित्र है, वह सब लोक-कल्याण के लिए है, निष्कपट करुणा से, जैसे माता का पुत्र के प्रति होता है, वैसे ही।
श्लोक 37 (devibhagavatam.10.13.37)
पूर्वं दैत्यो महानासीदरुणाख्यो महाबलः । पाताले दैत्यसंस्थाने देवद्वेषी महाखलः ॥
pūrvaṁ daityo mahānāsīdaruṇākhyo mahābalaḥ pātāle daityasaṁsthāne devadveṣī mahākhalaḥ
पूर्व में अरुण नामक एक महान दैत्य था, महाबली, पाताल में दैत्यों के स्थान में, देवद्वेषी, महाखल।
श्लोक 38 (devibhagavatam.10.13.38)
स देवाञ्जेतुकामश्च चकार परमं तपः । पद्मसम्भवमुद्दिश्य स नस्त्राता भविष्यति ॥
sa devāñjetukāmaśca cakāra paramaṁ tapaḥ padmasambhavamuddiśya sa nastrātā bhaviṣyati
वह देवताओं को जीतने की इच्छा से परम तपस्या करने लगा, कमलजन्मा ब्रह्मा को लक्ष्य कर — 'वे ही मेरे रक्षक होंगे।'
श्लोक 39 (devibhagavatam.10.13.39)
गत्वा हिमवतः पार्श्वे गङ्गाजलसुशीतले । पक्वपर्णाशनो योगी सन्निरुध्य मरुद्गणम् ॥
gatvā himavataḥ pārśve gaṅgājalasuśītale pakvaparṇāśano yogī sannirudhya marudgaṇam
हिमालय के पार्श्व में, गंगाजल की शीतलता में जाकर, वह योगी पके पत्ते खाते हुए, प्राणवायु को रोककर —
श्लोक 40 (devibhagavatam.10.13.40)
गायत्रीजपसंसक्तः सकामस्तमसा युतः । दशवर्षसहस्राणि ततो वारिकणाशनः ॥
gāyatrījapasaṁsaktaḥ sakāmastamasā yutaḥ daśavarṣasahasrāṇi tato vārikaṇāśanaḥ
— गायत्री-जप में तत्पर, कामनायुक्त, तमोगुण से युक्त — दस हज़ार वर्षों तक, फिर जलकणों का ही आहार करता हुआ —
श्लोक 41 (devibhagavatam.10.13.41)
दशवर्षसहस्राणि ततः पवनभोजनः । दशवर्षसहस्राणि निराहारोऽभवत्ततः ॥
daśavarṣasahasrāṇi tataḥ pavanabhojanaḥ daśavarṣasahasrāṇi nirāhāro'bhavattataḥ
— दस हज़ार वर्षों तक, फिर वायु का ही आहार करता हुआ — दस हज़ार वर्षों तक, फिर वह पूर्ण निराहार हो गया।
श्लोक 42 (devibhagavatam.10.13.42)
एवं तपस्यतस्तस्य शरीरादुत्थितोऽनलः । ददाह जगतीं सर्वां तदद्भुतमिवाभवत् ॥
evaṁ tapasyatastasya śarīrādutthito'nalaḥ dadāha jagatīṁ sarvāṁ tadadbhutamivābhavat
इस प्रकार तपस्या करते-करते उसके शरीर से अग्नि उत्पन्न हुई, जिसने संपूर्ण पृथ्वी को जला दिया; यह मानो अद्भुत ही था।
श्लोक 43 (devibhagavatam.10.13.43)
किमिदं किमिदं चेति देवाः सर्वे चकम्पिरे । सन्त्रस्ताः सकला लोका ब्रह्माणं शरणं ययुः ॥
kimidaṁ kimidaṁ ceti devāḥ sarve cakampire santrastāḥ sakalā lokā brahmāṇaṁ śaraṇaṁ yayuḥ
'यह क्या है, यह क्या है?' — ऐसा कहते हुए सभी देवता काँप उठे। भयभीत सभी लोक ब्रह्मा की शरण में गए।
श्लोक 44 (devibhagavatam.10.13.44)
विज्ञापितं देववरैः श्रुत्वा तत्र चतुर्मुखः । गायत्रीसहितो हंससमारूढो ययौ मुदा ॥
vijñāpitaṁ devavaraiḥ śrutvā tatra caturmukhaḥ gāyatrīsahito haṁsasamārūḍho yayau mudā
श्रेष्ठ देवताओं द्वारा निवेदित यह सुनकर, वहाँ चतुर्मुख ब्रह्मा गायत्री सहित हंस पर आरूढ़ होकर हर्षपूर्वक चल पड़े।
श्लोक 45 (devibhagavatam.10.13.45)
प्राणमात्रावशिष्टं तं धमनीशतसङ्कुलम् । शुष्कोदरं क्षामगात्रं ध्यानमीलितलोचनम् ॥
prāṇamātrāvaśiṣṭaṁ taṁ dhamanīśatasaṅkulam śuṣkodaraṁ kṣāmagātraṁ dhyānamīlitalocanam
उन्होंने उसे देखा, केवल प्राणमात्र शेष, सैकड़ों नसों के जाल से युक्त, सूखे उदर वाला, क्षीण अंगों वाला, ध्यान में मुँदी आँखों वाला —
श्लोक 46 (devibhagavatam.10.13.46)
ददर्श तेजसा दीप्तं द्वितीयमिव पावकम् । वरं वरय भद्रं ते वत्स यन्मनसि स्थितम् ॥
dadarśa tejasā dīptaṁ dvitīyamiva pāvakam varaṁ varaya bhadraṁ te vatsa yanmanasi sthitam
— तेज से दीप्त, मानो दूसरी अग्नि हो। 'हे वत्स! वर माँगो, तुम्हारा कल्याण हो, मन में जो स्थित है वह —
श्लोक 47 (devibhagavatam.10.13.47)
श्रुतिमात्रेण सन्तोषकारकं वाक्यमूचिवान् । श्रुत्वा ब्रह्ममुखाद्वाणीं सुधाधारामिवारुणः ॥
śrutimātreṇa santoṣakārakaṁ vākyamūcivān śrutvā brahmamukhādvāṇīṁ sudhādhārāmivāruṇaḥ
— सुनते ही संतोष देने वाला वचन उन्होंने कहा। ब्रह्मा के मुख से यह वाणी सुनकर अरुण, मानो अमृतधारा सुनकर —
श्लोक 48 (devibhagavatam.10.13.48)
उन्मीलिताक्षः पुरतो ददर्श जलजोद्भवम् । गायत्रीसहितं देवं चतुर्वेदसमन्वितम् ॥
unmīlitākṣaḥ purato dadarśa jalajodbhavam gāyatrīsahitaṁ devaṁ caturvedasamanvitam
— आँखें खोलकर सामने कमल से उत्पन्न ब्रह्मा को गायत्री सहित, चारों वेदों से युक्त —
श्लोक 49 (devibhagavatam.10.13.49)
अक्षस्रक्कुण्डिकाहस्तं जपन्तं ब्रह्म शाश्वतम् । दृष्ट्वोत्थाय ननामाथ स्तुत्वा च विविधैः स्तवैः ॥
akṣasrakkuṇḍikāhastaṁ japantaṁ brahma śāśvatam dṛṣṭvotthāya nanāmātha stutvā ca vividhaiḥ stavaiḥ
— अक्षमाला और कमण्डलु हाथ में लिए, सनातन ब्रह्म का जप करते हुए देखा। उन्हें देखकर उठकर प्रणाम किया, और नाना स्तुतियों से स्तुति की —
श्लोक 50 (devibhagavatam.10.13.50)
वरं वव्रे स्वबुद्धिस्थं मा भवेन्मृत्युरित्यपि । श्रुत्वारुणवचो ब्रह्मा बोधयामास सादरम् ॥
varaṁ vavre svabuddhisthaṁ mā bhavenmṛtyurityapi śrutvāruṇavaco brahmā bodhayāmāsa sādaram
— और अपने मन में स्थित वर माँगा — 'मेरी मृत्यु न हो।' अरुण के वचन सुनकर ब्रह्मा ने आदरपूर्वक समझाया —
श्लोक 51 (devibhagavatam.10.13.51)
ब्रह्मविष्णुमहेशाद्या मृत्युना कवलीकृताः । तदान्येषां तु का वार्ता मरणे दानवोत्तम ॥
brahmaviṣṇumaheśādyā mṛtyunā kavalīkṛtāḥ tadānyeṣāṁ tu kā vārtā maraṇe dānavottama
— 'ब्रह्मा, विष्णु, महेश आदि भी मृत्यु द्वारा ग्रस लिए जाते हैं — फिर मरण के विषय में औरों की क्या बात, हे दानवश्रेष्ठ?
श्लोक 52 (devibhagavatam.10.13.52)
वरं योग्यं ततो ब्रूहि दातुं यः शक्यते मया । नात्राग्रहं प्रकुर्वन्ति बुद्धिमन्तो जनाः क्वचित् ॥
varaṁ yogyaṁ tato brūhi dātuṁ yaḥ śakyate mayā nātrāgrahaṁ prakurvanti buddhimanto janāḥ kvacit
— इसलिए ऐसा उपयुक्त वर बताओ जिसे मैं देने में समर्थ हूँ। बुद्धिमान लोग ऐसे विषयों में कभी हठ नहीं करते।'
श्लोक 53 (devibhagavatam.10.13.53)
इति ब्रह्मवचः श्रुत्वा पुनः प्रोवाच सादरम् । न युद्धे न च शस्त्रास्त्रान्न पुम्भ्यो नापि योषितः ॥
iti brahmavacaḥ śrutvā punaḥ provāca sādaram na yuddhe na ca śastrāstrānna pumbhyo nāpi yoṣitaḥ
ब्रह्मा के इस वचन को सुनकर उसने फिर आदरपूर्वक कहा — 'न युद्ध में, न शस्त्र-अस्त्रों से, न पुरुष से, न स्त्री से —
श्लोक 54 (devibhagavatam.10.13.54)
द्विपाद्भ्यो वा चतुष्पाद्भ्यो नोभयाकारतस्तथा । भवेन्मे मृत्युरित्येवं देव देहि वरं प्रभो ॥
dvipādbhyo vā catuṣpādbhyo nobhayākāratastathā bhavenme mṛtyurityevaṁ deva dehi varaṁ prabho
— न दो पैरों वालों से, न चार पैरों वालों से, न दोनों के मिश्रित रूप से — इस प्रकार मेरी मृत्यु हो, हे देव! मुझे यह वर दीजिए, हे प्रभो! —
श्लोक 55 (devibhagavatam.10.13.55)
बलं च विपुलं देहि येन देवजयो भवेत् । इति तस्य वचः श्रुत्वा तथास्त्विति वचोऽब्रवीत् ॥
balaṁ ca vipulaṁ dehi yena devajayo bhavet iti tasya vacaḥ śrutvā tathāstviti vaco'bravīt
— और मुझे विपुल बल भी दीजिए, जिससे देवताओं पर विजय हो सके।' उसके इस वचन को सुनकर 'तथास्तु' कहकर वचन दिया —
श्लोक 56 (devibhagavatam.10.13.56)
दत्त्वा वरं जगामाशु पद्मजः स्वं निकेतनम् । ततोऽरुणाख्यो दैत्यस्तु पातालात्स्वाश्रयस्थितान् ॥
dattvā varaṁ jagāmāśu padmajaḥ svaṁ niketanam tato'ruṇākhyo daityastu pātālātsvāśrayasthitān
— वर देकर कमलयोनि ब्रह्मा शीघ्र अपने निवास को चले गए। तब वह अरुण नामक दैत्य पाताल में अपने आश्रय पर स्थित —
श्लोक 57 (devibhagavatam.10.13.57)
दैत्यानाकारयामास ब्रह्मणो वरदर्पितः । आगत्य तेऽसुराः सर्वे दैत्येशं तं प्रचक्रिरे ॥
daityānākārayāmāsa brahmaṇo varadarpitaḥ āgatya te'surāḥ sarve daityeśaṁ taṁ pracakrire
— दैत्यों को बुलवाने लगा, ब्रह्मा के वरदान से गर्वित होकर। वे सभी असुर आकर उसे दैत्यों का स्वामी बना बैठे।
श्लोक 58 (devibhagavatam.10.13.58)
दूतं च प्रेषयामासुर्युद्धार्थममरावतीम् । दूतवाक्यं तदा श्रुत्वा देवराड् भयकम्पितः ॥
dūtaṁ ca preṣayāmāsuryuddhārthamamarāvatīm dūtavākyaṁ tadā śrutvā devarāḍ bhayakampitaḥ
और युद्ध के लिए अमरावती में दूत भेजा। तब दूत के वचन सुनकर देवराज भय से काँप उठे —
श्लोक 59 (devibhagavatam.10.13.59)
देवैः सार्धं जगामाशु ब्रह्मणः सदनं प्रति । ब्रह्मविष्णू पुरस्कृत्य जग्मुस्ते शङ्करालयम् ॥
devaiḥ sārdhaṁ jagāmāśu brahmaṇaḥ sadanaṁ prati brahmaviṣṇū puraskṛtya jagmuste śaṅkarālayam
— देवताओं सहित शीघ्र ब्रह्मा के भवन की ओर चल पड़े। ब्रह्मा-विष्णु को आगे कर वे शंकर के निवास को गए।
श्लोक 60 (devibhagavatam.10.13.60)
विचारं चक्रिरे तत्र वधार्थं ते सुरद्रुहाम् । एतस्मिन्समये तत्र दैत्यसेनासमावृतः ॥
vicāraṁ cakrire tatra vadhārthaṁ te suradruhām etasminsamaye tatra daityasenāsamāvṛtaḥ
वहाँ उन देवद्रोहियों के वध के लिए विचार करने लगे। इसी समय वहाँ, दैत्य-सेना से घिरा हुआ —
श्लोक 61 (devibhagavatam.10.13.61)
अरुणाख्यो दैत्यराजो जगामाशु त्रिविष्टपम् । सूर्येन्दुयमवह्नीनामधिकारान्पृथक्पृथक् ॥
aruṇākhyo daityarājo jagāmāśu triviṣṭapam sūryenduyamavahnīnāmadhikārānpṛthakpṛthak
— वह अरुण नामक दैत्यराज शीघ्र त्रिविष्टप (स्वर्ग) में जा पहुँचा, और सूर्य, चन्द्र, यम, अग्नि आदि के अधिकारों को अलग-अलग —
श्लोक 62 (devibhagavatam.10.13.62)
स्वयं चकार तपसा नानारूपधरो मुने । स्वस्वस्थानच्युताः सर्वे जग्मुः कैलासमण्डलम् ॥
svayaṁ cakāra tapasā nānārūpadharo mune svasvasthānacyutāḥ sarve jagmuḥ kailāsamaṇḍalam
— अपनी तपस्या के बल से, नाना रूप धारण कर, हे मुने! स्वयं ग्रहण कर लिया। अपने-अपने स्थान से च्युत हुए सब देवता कैलास-मंडल को गए —
श्लोक 63 (devibhagavatam.10.13.63)
शशंसुः शङ्करं देवाः स्वस्वदुःखं पृथक्पृथक् । महान् विचारस्तत्रासीत्किं कर्तव्यमतः परम् ॥
śaśaṁsuḥ śaṅkaraṁ devāḥ svasvaduḥkhaṁ pṛthakpṛthak mahān vicārastatrāsītkiṁ kartavyamataḥ param
— और शंकर से अपना-अपना दुःख अलग-अलग कह सुनाया। वहाँ महान विचार हुआ — 'अब इसके आगे क्या करना उचित है?'
श्लोक 64 (devibhagavatam.10.13.64)
न युद्धेन च शस्त्रास्त्रैर्न पुम्भ्यो नापि योषितः । द्विपाद्भ्यो वा चतुष्पाद्भ्यो नोभयाकारतोऽपि वा ॥
na yuddhena ca śastrāstrairna pumbhyo nāpi yoṣitaḥ dvipādbhyo vā catuṣpādbhyo nobhayākārato'pi vā
'न युद्ध से, न शस्त्र-अस्त्रों से, न पुरुष से, न स्त्री से, न दो पैरों वालों से, न चार पैरों वालों से, न दोनों के मिश्रित रूप से भी —
श्लोक 65 (devibhagavatam.10.13.65)
मृत्युर्भवेदिति ब्रह्मा प्रोवाच वचनं यतः । इति चिन्तातुराः सर्वे कर्तुं किञ्चिन्न च क्षमाः ॥
mṛtyurbhavediti brahmā provāca vacanaṁ yataḥ iti cintāturāḥ sarve kartuṁ kiñcinna ca kṣamāḥ
— उसकी मृत्यु हो सकती है' — ऐसा ब्रह्मा ने कहा था। इस प्रकार सभी चिंताग्रस्त होकर कुछ भी करने में असमर्थ रहे।
श्लोक 66 (devibhagavatam.10.13.66)
एतस्मिन्समये तत्र वागभूदशरीरिणी । भजध्वं भुवनेशानीं सा वः कार्यं विधास्यति ॥
etasminsamaye tatra vāgabhūdaśarīriṇī bhajadhvaṁ bhuvaneśānīṁ sā vaḥ kāryaṁ vidhāsyati
इसी समय वहाँ एक अशरीरी वाणी हुई — 'लोकों की स्वामिनी का भजन करो; वही तुम्हारा कार्य सिद्ध करेंगी।
श्लोक 67 (devibhagavatam.10.13.67)
गायत्रीजपसंसक्तो दैत्यराड् यदि तां त्यजेत् । मृत्युयोग्यस्तदा भूयादित्युच्चैस्तोषकारिणी ॥
gāyatrījapasaṁsakto daityarāḍ yadi tāṁ tyajet mṛtyuyogyastadā bhūyādityuccaistoṣakāriṇī
यदि दैत्यराज, गायत्री-जप में तत्पर, उसे त्याग दे, तो वह मृत्यु के योग्य हो जाएगा' — इस प्रकार वह अत्यंत संतोषकारी वाणी बोली।
श्लोक 68 (devibhagavatam.10.13.68)
श्रुत्वा दैवीं तथा वाणीं मन्त्रयामासुरादृताः । बृहस्पतिं समाहूय वचनं प्राह देवराट् ॥
śrutvā daivīṁ tathā vāṇīṁ mantrayāmāsurādṛtāḥ bṛhaspatiṁ samāhūya vacanaṁ prāha devarāṭ
उस दैवी वाणी को सुनकर उन्होंने आदरपूर्वक मंत्रणा की। बृहस्पति को बुलाकर देवराज ने यह वचन कहा —
श्लोक 69 (devibhagavatam.10.13.69)
गुरो गच्छ सुराणां तु कार्यार्थमसुरं प्रति । यथा भवेच्च गायत्रीत्यागस्तस्य तथा कुरु ॥
guro gaccha surāṇāṁ tu kāryārthamasuraṁ prati yathā bhavecca gāyatrītyāgastasya tathā kuru
— 'हे गुरो! देवताओं के कार्य के लिए असुर के पास जाइए; जैसे उसका गायत्री-त्याग हो, वैसा ही आप कीजिए।
श्लोक 70 (devibhagavatam.10.13.70)
अस्माभिः परमेशानी सेव्यते ध्यानयोगतः । प्रसन्ना सा भगवती साहाय्यं ते करिष्यति ॥
asmābhiḥ parameśānī sevyate dhyānayogataḥ prasannā sā bhagavatī sāhāyyaṁ te kariṣyati
हम लोग ध्यान-योग से परमेशानी की सेवा करते हैं; वह प्रसन्न भगवती आपकी सहायता करेंगी।'
श्लोक 71 (devibhagavatam.10.13.71)
इत्यादिश्य गुरुं सर्वे जग्मुर्जाम्बूनदेश्वरीम् । सास्मान्दैत्यभयत्रस्तान् पालयिष्यति शोभना ॥
ityādiśya guruṁ sarve jagmurjāmbūnadeśvarīm sāsmāndaityabhayatrastān pālayiṣyati śobhanā
इस प्रकार गुरु को आदेश देकर सब जाम्बूनद-ईश्वरी (स्वर्णभूमि की स्वामिनी) के पास गए — 'दैत्य के भय से भयभीत हम सबकी वह शोभनवती रक्षा करेंगी।'
श्लोक 72 (devibhagavatam.10.13.72)
तत्र गत्वा तपश्चर्यां चक्रुः सर्वे सुनिष्ठिताः । मायाबीजजपासक्ता देवीमखपरायणाः ॥
tatra gatvā tapaścaryāṁ cakruḥ sarve suniṣṭhitāḥ māyābījajapāsaktā devīmakhaparāyaṇāḥ
वहाँ जाकर सब सुनिश्चित होकर तपस्या करने लगे, माया-बीज के जप में तत्पर, देवी-यज्ञ में तल्लीन।
श्लोक 73 (devibhagavatam.10.13.73)
बृहस्पतिस्तदा शीघ्रं जगामासुरसन्निधौ । आगतं मुनिवर्यं तं पप्रच्छाथ स दैत्यराट् ॥
bṛhaspatistadā śīghraṁ jagāmāsurasannidhau āgataṁ munivaryaṁ taṁ papracchātha sa daityarāṭ
बृहस्पति तब शीघ्र असुर के समीप गए। उस आए हुए श्रेष्ठ मुनि से उस दैत्यराज ने पूछा —
श्लोक 74 (devibhagavatam.10.13.74)
मुने कुत्रागमः कस्मात्किमर्थमिति मे वद । नाहं युष्मत्पक्षपाती प्रत्युतारातिरेव च ॥
mune kutrāgamaḥ kasmātkimarthamiti me vada nāhaṁ yuṣmatpakṣapātī pratyutārātireva ca
— 'हे मुने! आपका आगमन कहाँ से हुआ, किसलिए हुआ, यह मुझसे कहिए। मैं आपके पक्ष का नहीं, बल्कि शत्रु ही हूँ।'
श्लोक 75 (devibhagavatam.10.13.75)
इति तस्य वचः श्रुत्वा प्रोवाच मुनिनायकः । अस्मत्सेव्या च या देवी सा त्वया पूज्यतेऽनिशम् ॥
iti tasya vacaḥ śrutvā provāca munināyakaḥ asmatsevyā ca yā devī sā tvayā pūjyate'niśam
उसके इस वचन को सुनकर मुनिनायक बोले — 'हम जिनकी सेवा करते हैं, वह देवी तो आपके द्वारा भी निरंतर पूजित हैं —
श्लोक 76 (devibhagavatam.10.13.76)
तस्मादस्मत्पक्षपाती न भवेस्त्वं कथं वद । इति तस्य वचः श्रुत्वा मोहितो देवमायया ॥
tasmādasmatpakṣapātī na bhavestvaṁ kathaṁ vada iti tasya vacaḥ śrutvā mohito devamāyayā
— इसलिए आप हमारे पक्ष के न कैसे हों?' उसके इस वचन को सुनकर, देव-माया से मोहित होकर, हे उत्तम! —
श्लोक 77 (devibhagavatam.10.13.77)
तत्याज परमं मन्त्रमभिमानेन सत्तम । गायत्रीत्यागतो दैत्यो निस्तेजस्को बभूव ह ॥
tatyāja paramaṁ mantramabhimānena sattama gāyatrītyāgato daityo nistejasko babhūva ha
— उसने अभिमानवश उस परम मंत्र को त्याग दिया। गायत्री का त्याग करने पर वह दैत्य तेजहीन हो गया।
श्लोक 78 (devibhagavatam.10.13.78)
कृतकार्यो गुरुस्तस्मात्स्थानान्निर्गतवान्पुनः । ततो वृत्तान्तमखिलं कथयामास वज्रिणे ॥
kṛtakāryo gurustasmātsthānānnirgatavānpunaḥ tato vṛttāntamakhilaṁ kathayāmāsa vajriṇe
कार्य सिद्ध हो जाने पर गुरु फिर उस स्थान से निकल गए, और सारा वृत्तांत वज्रधारी इन्द्र से कह सुनाया।
श्लोक 79 (devibhagavatam.10.13.79)
सन्तुष्टास्ते सुराः सर्वे भेजिरे परमेश्वरीम् । एवं बहुगते काले कस्मिंश्चित्समये मुने ॥
santuṣṭāste surāḥ sarve bhejire parameśvarīm evaṁ bahugate kāle kasmiṁścitsamaye mune
सभी देवगण अत्यंत संतुष्ट होकर परमेश्वरी की शरण में गए। इस प्रकार बहुत समय बीत जाने पर, किसी क्षण, हे मुने! —
श्लोक 80 (devibhagavatam.10.13.80)
प्रादुरासीज्जगन्माता जगन्मङ्गलकारिणी । कोटिसूर्यप्रतीकाशा कोटिकन्दर्पसुन्दरी ॥
prādurāsījjaganmātā jaganmaṅgalakāriṇī koṭisūryapratīkāśā koṭikandarpasundarī
— जगन्माता, जगत् का कल्याण करने वाली प्रकट हुईं, करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी, करोड़ों कामदेवों के समान सुंदरी।
श्लोक 81 (devibhagavatam.10.13.81)
चित्रानुलेपना देवी चित्रवासोयुगान्विता । विचित्रमाल्याभरणा चित्रभ्रमरमुष्टिका ॥
citrānulepanā devī citravāsoyugānvitā vicitramālyābharaṇā citrabhramaramuṣṭikā
वह देवी विचित्र अनुलेपन से युक्त, विचित्र वस्त्र-युगल धारण किए, विचित्र माला-आभूषणों से युक्त, विचित्र भ्रमर-मुट्ठी वाली —
श्लोक 82 (devibhagavatam.10.13.82)
वराभयकरा शान्ता करुणामृतसागरा । नानाभ्रमरसंयुक्तपुष्पमालाविराजिता ॥
varābhayakarā śāntā karuṇāmṛtasāgarā nānābhramarasaṁyuktapuṣpamālāvirājitā
— वरदान और अभय देने वाले हाथों वाली, शांत, करुणा के अमृत-सागर स्वरूपा, नाना भ्रमरों से युक्त पुष्पमाला से सुशोभित —
श्लोक 83 (devibhagavatam.10.13.83)
भ्रामरीभिर्विचित्राभिरसङ्ख्याभिः समावृता । भ्रमरैर्गायमानैश्च ह्रीङ्कारमनुमन्वहम् ॥
bhrāmarībhirvicitrābhirasaṅkhyābhiḥ samāvṛtā bhramarairgāyamānaiśca hrīṅkāramanumanvaham
— असंख्य विचित्र भ्रामरियों से घिरी हुई, ह्रीं-कार मंत्र का निरंतर गुंजन करने वाले भ्रमरों से युक्त —
श्लोक 84 (devibhagavatam.10.13.84)
समन्ततः परिवृता कोटिकोटिभिरम्बिका । सर्वशृङ्गारवेषाढ्या सर्ववेदप्रशंसिता ॥
samantataḥ parivṛtā koṭikoṭibhirambikā sarvaśṛṅgāraveṣāḍhyā sarvavedapraśaṁsitā
— करोड़ों-करोड़ों से सब ओर घिरी हुई अंबिका, सम्पूर्ण शृंगार-वेश से सुसज्जित, समस्त वेदों से प्रशंसित —
श्लोक 85 (devibhagavatam.10.13.85)
सर्वात्मिका सर्वमयी सर्वमङ्गलरूपिणी । सर्वज्ञा सर्वजननी सर्वा सर्वेश्वरी शिवा ॥
sarvātmikā sarvamayī sarvamaṅgalarūpiṇī sarvajñā sarvajananī sarvā sarveśvarī śivā
— सर्वात्मिका, सर्वमयी, सर्वमंगल-स्वरूपा, सर्वज्ञा, सर्वजननी, सर्वा, सर्वेश्वरी, शिवा —
श्लोक 86 (devibhagavatam.10.13.86)
दृष्ट्वा तां तरलात्मानो देवा ब्रह्मपुरोगमाः । तुष्टुवुर्हृष्टमनसो विष्टरश्रवसां शिवाम् ॥
dṛṣṭvā tāṁ taralātmāno devā brahmapurogamāḥ tuṣṭuvurhṛṣṭamanaso viṣṭaraśravasāṁ śivām
— उन्हें देखकर, चंचल हृदय वाले, ब्रह्मा-प्रमुख देवगण हर्षित मन से उस विश्रुत-कीर्ति शिवा की स्तुति करने लगे।
श्लोक 87 (devibhagavatam.10.13.87)
देवा ऊचुः । नमो देवि महाविद्ये सृष्टिस्थित्यन्तकारिणि । नमः कमलपत्राक्षि सर्वाधारे नमोऽस्तु ते ॥
devā ūcuḥ namo devi mahāvidye sṛṣṭisthityantakāriṇi namaḥ kamalapatrākṣi sarvādhāre namo'stu te
देवों ने कहा — हे देवि, महाविद्ये! सृष्टि-स्थिति-अंत करने वाली! हे कमल-दल के समान नेत्रों वाली! सर्वाधार! आपको नमस्कार हो!
श्लोक 88 (devibhagavatam.10.13.88)
सविश्वतैजसप्राज्ञविराट्सूत्रात्मिके नमः । नमो व्याकृतरूपायै कूटस्थायै नमो नमः ॥
saviśvataijasaprājñavirāṭsūtrātmike namaḥ namo vyākṛtarūpāyai kūṭasthāyai namo namaḥ
विश्व, तैजस, प्राज्ञ, विराट, सूत्रात्मा-स्वरूपा को नमस्कार! व्यक्त-रूपा को नमस्कार, अविकारी कूटस्थ को बारंबार नमस्कार!
श्लोक 89 (devibhagavatam.10.13.89)
दुर्गे सर्गादिरहिते दुष्टसंरोधनार्गले । निरर्गलप्रेमगम्ये भर्गे देवि नमोऽस्तु ते ॥
durge sargādirahite duṣṭasaṁrodhanārgale nirargalapremagamye bharge devi namo'stu te
हे दुर्गे! सृष्टि के आदि से रहित, दुष्टों को रोकने वाली अर्गला! निरर्गल प्रेम से ही प्राप्त होने वाली, हे भर्गे देवि! आपको नमस्कार हो!
श्लोक 90 (devibhagavatam.10.13.90)
नमः श्रीकालिके मातर्नमो नीलसरस्वति । उग्रतारे महोग्रे ते नित्यमेव नमो नमः ॥
namaḥ śrīkālike mātarnamo nīlasarasvati ugratāre mahogre te nityameva namo namaḥ
हे माता श्री कालिके! नमस्कार, हे नीलसरस्वती! नमस्कार! हे उग्रतारे, महाभीषण! तुम्हें सदा ही नमस्कार, नमस्कार!
श्लोक 91 (devibhagavatam.10.13.91)
नमः पीताम्बरे देवि नमस्त्रिपुरसुन्दरि । नमो भैरवि मातङ्गि धूमावति नमो नमः ॥
namaḥ pītāmbare devi namastripurasundari namo bhairavi mātaṅgi dhūmāvati namo namaḥ
हे पीतांबरा देवि! नमस्कार, हे त्रिपुरसुंदरी! नमस्कार! हे भैरवी, मातंगी, धूमावती! नमस्कार, नमस्कार!
श्लोक 92 (devibhagavatam.10.13.92)
छिन्नमस्ते नमस्तेऽस्तु क्षीरसागरकन्यके । नमः शाकम्भरि शिवे नमस्ते रक्तदन्तिके ॥
chinnamaste namaste'stu kṣīrasāgarakanyake namaḥ śākambhari śive namaste raktadantike
हे छिन्नमस्ता! नमस्कार तुम्हें, हे क्षीरसागर की कन्या! हे शाकंभरी, शिवे! नमस्कार, हे रक्तदंतिके! तुम्हें नमस्कार!
श्लोक 93 (devibhagavatam.10.13.93)
निशुम्भशुम्भदलनि रक्तबीजविनाशिनि । धूम्रलोचननिर्णाशे वृत्रासुरनिबर्हिणि ॥
niśumbhaśumbhadalani raktabījavināśini dhūmralocananirṇāśe vṛtrāsuranibarhiṇi
हे निशुम्भ-शुम्भ का विदारण करने वाली, रक्तबीज की विनाशिनी! हे धूम्रलोचन के नाश करने वाली, वृत्रासुर की मर्दिनी! —
श्लोक 94 (devibhagavatam.10.13.94)
चण्डमुण्डप्रमथिनि दानवान्तकरे शिवे । नमस्ते विजये गङ्गे शारदे विकचानने ॥
caṇḍamuṇḍapramathini dānavāntakare śive namaste vijaye gaṅge śārade vikacānane
— चण्ड-मुण्ड का मर्दन करने वाली, शिवे, दानवों का अंत करने वाली! हे विजये, गंगे, शारदे! तुम्हें नमस्कार हो, प्रफुल्ल मुख वाली —
श्लोक 95 (devibhagavatam.10.13.95)
पृथ्वीरूपे दयारूपे तेजोरूपे नमो नमः । प्राणरूपे महारूपे भूतरूपे नमोऽस्तु ते ॥
pṛthvīrūpe dayārūpe tejorūpe namo namaḥ prāṇarūpe mahārūpe bhūtarūpe namo'stu te
— हे पृथ्वी-स्वरूपा, दया-स्वरूपा, तेज-स्वरूपा! नमस्कार, नमस्कार! हे प्राण-स्वरूपा, महा-स्वरूपा, भूत-स्वरूपा! तुम्हें नमस्कार हो!
श्लोक 96 (devibhagavatam.10.13.96)
विश्वमूर्ते दयामूर्ते धर्ममूर्ते नमो नमः । देवमूर्ते ज्योतिमूर्ते ज्ञानमूर्ते नमोऽस्तु ते ॥
viśvamūrte dayāmūrte dharmamūrte namo namaḥ devamūrte jyotimūrte jñānamūrte namo'stu te
हे विश्व-स्वरूपा, दया-मूर्ति, धर्म-मूर्ति! नमस्कार, नमस्कार! हे देव-मूर्ति, ज्योति-मूर्ति, ज्ञान-मूर्ति! तुम्हें नमस्कार हो!
श्लोक 97 (devibhagavatam.10.13.97)
गायत्रि वरदे देवि सावित्रि च सरस्वति । नमः स्वाहे स्वधे मातर्दक्षिणे ते नमो नमः ॥
gāyatri varade devi sāvitri ca sarasvati namaḥ svāhe svadhe mātardakṣiṇe te namo namaḥ
हे गायत्री, वरदायिनी देवि! हे सावित्री और सरस्वती! हे स्वाहा, स्वधा माता, दक्षिणा! तुम्हें नमस्कार, नमस्कार!
श्लोक 98 (devibhagavatam.10.13.98)
नेति नेतीति वाक्यैर्या बोध्यते सकलागमैः । सर्वप्रत्यक्स्वरूपां तां भजामः परदेवताम् ॥
neti netīti vākyairyā bodhyate sakalāgamaiḥ sarvapratyaksvarūpāṁ tāṁ bhajāmaḥ paradevatām
'नेति नेति' इन वचनों से जो समस्त आगमों द्वारा जानी जाती हैं, उस सर्व-प्रत्यक्ष-स्वरूपा परादेवता का हम भजन करते हैं।
श्लोक 99 (devibhagavatam.10.13.99)
भ्रमरैर्वेष्टिता यस्माद् भ्रामरी या ततः स्मृता । तस्यै देव्यै नमो नित्यं नित्यमेव नमो नमः ॥
bhramarairveṣṭitā yasmād bhrāmarī yā tataḥ smṛtā tasyai devyai namo nityaṁ nityameva namo namaḥ
चूँकि वे भ्रमरों से घिरी हुई हैं, इसलिए वे भ्रामरी कहलाती हैं — उन देवी को नित्य नमस्कार, सदा ही नमस्कार, नमस्कार।
श्लोक 100 (devibhagavatam.10.13.100)
नमस्ते पार्श्वयोः पृष्ठे नमस्ते पुरतोऽम्बिके । नम ऊर्ध्वं नमश्चाधः सर्वत्रैव नमो नमः ॥
namaste pārśvayoḥ pṛṣṭhe namaste purato'mbike nama ūrdhvaṁ namaścādhaḥ sarvatraiva namo namaḥ
हे अंबिके! तुम्हें दोनों पार्श्वों में, पीठ में नमस्कार, सामने नमस्कार! ऊपर नमस्कार, नीचे नमस्कार, सर्वत्र ही नमस्कार, नमस्कार!
श्लोक 101 (devibhagavatam.10.13.101)
कृपां कुरु महादेवि मणिद्वीपाधिवासिनि । अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायिके जगदम्बिके ॥
kṛpāṁ kuru mahādevi maṇidvīpādhivāsini anantakoṭibrahmāṇḍanāyike jagadambike
हे महादेवि! मणिद्वीप की निवासिनी! अनंत करोड़ों ब्रह्माण्डों की स्वामिनी, जगदंबिके! कृपा कीजिए।
श्लोक 102 (devibhagavatam.10.13.102)
जय देवि जगन्मातर्जय देवि परात्परे । जय श्रीभुवनेशानि जय सर्वोत्तमोत्तमे ॥
jaya devi jaganmātarjaya devi parātpare jaya śrībhuvaneśāni jaya sarvottamottame
हे देवि जगन्माता! जय हो! हे देवि परात्परे! जय हो! हे श्री भुवनेशानी! जय हो! हे सर्वोत्तमोत्तमे! जय हो!
श्लोक 103 (devibhagavatam.10.13.103)
कल्याणगुणरत्नानामाकरे भुवनेश्वरि । प्रसीद परमेशानि प्रसीद जगतोरणे ॥
kalyāṇaguṇaratnānāmākare bhuvaneśvari prasīda parameśāni prasīda jagatoraṇe
हे कल्याण-गुण-रत्नों की खान, भुवनेश्वरी! प्रसन्न होइए, हे परमेशानी! प्रसन्न होइए, हे जगत् के अर्गल-स्वरूपा!
श्लोक 104 (devibhagavatam.10.13.104)
श्रीनारायण उवाच । इति देववचः श्रुत्वा प्रगल्भं मधुरं वचः । उवाच जगदम्बा सा मत्तकोकिलभाषिणी ॥
śrīnārāyaṇa uvāca iti devavacaḥ śrutvā pragalbhaṁ madhuraṁ vacaḥ uvāca jagadambā sā mattakokilabhāṣiṇī
श्री नारायण ने कहा — देवताओं के इस प्रगल्भ, मधुर वचन को सुनकर, मत्त कोकिला के समान बोलने वाली वह जगदंबा बोलीं।
श्लोक 105 (devibhagavatam.10.13.105)
देव्युवाच । प्रसन्नाहं सदा देवा वरदेशशिखामणिः । ब्रुवन्तु विबुधाः सर्वे यदेव स्याच्चिकीर्षितम् ॥
devyuvāca prasannāhaṁ sadā devā varadeśaśikhāmaṇiḥ bruvantu vibudhāḥ sarve yadeva syāccikīrṣitam
देवी ने कहा — 'मैं सदा प्रसन्न हूँ, हे देवो, वरदाताओं की शिखामणि; सभी विद्वान कहें कि क्या करना अभीष्ट है।'
श्लोक 106 (devibhagavatam.10.13.106)
देवीवाक्यं सुराः श्रुत्वा प्रोचुर्दुःखस्य कारणम् । दुष्टदैत्यस्य चरितं जगद्बाधाकरं परम् ॥
devīvākyaṁ surāḥ śrutvā procurduḥkhasya kāraṇam duṣṭadaityasya caritaṁ jagadbādhākaraṁ param
देवी के वचन सुनकर देवताओं ने अपने दुःख का कारण कहा — दुष्ट दैत्य के आचरण को, जो जगत् को अत्यंत बाधित करने वाला था —
श्लोक 107 (devibhagavatam.10.13.107)
देवब्राह्मणवेदानां हेलनं नाशनं तथा । स्थानभ्रंशं सुराणां च कथयामासुरादृताः ॥
devabrāhmaṇavedānāṁ helanaṁ nāśanaṁ tathā sthānabhraṁśaṁ surāṇāṁ ca kathayāmāsurādṛtāḥ
— देवताओं, ब्राह्मणों और वेदों का तिरस्कार और नाश, तथा देवताओं का अपने स्थानों से च्युत होना — यह सब आदरपूर्वक कह सुनाया।
श्लोक 108 (devibhagavatam.10.13.108)
ब्रह्मणो वरदानं च यथावत्ते समूचिरे । श्रुत्वा देवमुखाद्वाणीं महाभगवती तदा ॥
brahmaṇo varadānaṁ ca yathāvatte samūcire śrutvā devamukhādvāṇīṁ mahābhagavatī tadā
और ब्रह्मा के वरदान का सारा वृत्तांत भी उन्होंने यथावत् कह सुनाया। देवताओं के मुख से यह वाणी सुनकर वह महाभगवती तब —
श्लोक 109 (devibhagavatam.10.13.109)
प्रेरयामास हस्तस्थान्भ्रमरान्भ्रामरी तदा । पार्श्वस्थानग्नभागस्थान्नानारूपधरांस्तथा ॥
prerayāmāsa hastasthānbhramarānbhrāmarī tadā pārśvasthānagnabhāgasthānnānārūpadharāṁstathā
— अपने हाथों में स्थित भ्रमरों को भेजा, वह भ्रामरी; और अपने पार्श्वों से, नखों के अंशों से भी, नाना रूप धारण किए हुए —
श्लोक 110 (devibhagavatam.10.13.110)
जनयामास बहुशो यैर्व्याप्तं भुवनत्रयम् । मटचीयूथवत्तेषां समुदायस्तु निर्गतः ॥
janayāmāsa bahuśo yairvyāptaṁ bhuvanatrayam maṭacīyūthavatteṣāṁ samudāyastu nirgataḥ
— अनेक भ्रमर उत्पन्न किए, जिनसे तीनों लोक व्याप्त हो गए; उनसे मानो भ्रमरों का एक झुंड ही निकल पड़ा।
श्लोक 111 (devibhagavatam.10.13.111)
तदान्तरिक्षं तैर्व्याप्तमन्धकारः क्षितावभूत् । दिवि पर्वतशृङ्गेषु द्रुमेषु विपिनेष्वपि ॥
tadāntarikṣaṁ tairvyāptamandhakāraḥ kṣitāvabhūt divi parvataśṛṅgeṣu drumeṣu vipineṣvapi
तब आकाश उनसे व्याप्त हो गया और पृथ्वी पर अंधकार छा गया; आकाश में, पर्वत-शिखरों पर, वृक्षों और वनों में भी —
श्लोक 112 (devibhagavatam.10.13.112)
भ्रमरा एव सञ्जातास्तदद्भुतमिवाभवत् । ते सर्वे दैत्यवक्षांसि दारयामासुरुद्गताः ॥
bhramarā eva sañjātāstadadbhutamivābhavat te sarve daityavakṣāṁsi dārayāmāsurudgatāḥ
— सभी भ्रमर ही बन गए; यह मानो अद्भुत ही था। उन सबने दैत्यों की छातियों को विदीर्ण कर दिया, बाहर निकलकर —
श्लोक 113 (devibhagavatam.10.13.113)
नरं मधुहरं यद्वन्मक्षिकाः कोपसंयुताः । उपायो न च शस्त्राणां तथास्त्राणां तदाभवत् ॥
naraṁ madhuharaṁ yadvanmakṣikāḥ kopasaṁyutāḥ upāyo na ca śastrāṇāṁ tathāstrāṇāṁ tadābhavat
— जैसे मधु चुराने वाले मनुष्य पर क्रोधित मधुमक्खियाँ टूट पड़ती हैं। तब न शस्त्रों का, न अस्त्रों का कोई उपाय शेष रहा।
श्लोक 114 (devibhagavatam.10.13.114)
न युद्धं न च सम्भाषा केवलं मरणं खलु । यस्मिन्यस्मिन्स्थले ये ये स्थिता दैत्या यथा यथा ॥
na yuddhaṁ na ca sambhāṣā kevalaṁ maraṇaṁ khalu yasminyasminsthale ye ye sthitā daityā yathā yathā
न युद्ध हुआ, न वार्तालाप — केवल मृत्यु ही हुई। जिस-जिस स्थान पर जो-जो दैत्य जिस-जिस प्रकार स्थित थे —
श्लोक 115 (devibhagavatam.10.13.115)
तत्रैव च तथा सर्वे मरणं प्रापुरुत्स्मयाः । परस्परं समाचारो न कस्याप्यभवत्तदा ॥
tatraiva ca tathā sarve maraṇaṁ prāpurutsmayāḥ parasparaṁ samācāro na kasyāpyabhavattadā
— उसी स्थान पर उसी प्रकार वे सभी आश्चर्यचकित होकर मृत्यु को प्राप्त हुए। उस समय किसी में भी परस्पर कोई व्यवहार शेष न रहा।
श्लोक 116 (devibhagavatam.10.13.116)
क्षणमात्रेण ते सर्वे विनष्टा दैत्यपुङ्गवाः । कृत्वेत्थं भ्रमराः कार्यं देवीनिकटमाययुः ॥
kṣaṇamātreṇa te sarve vinaṣṭā daityapuṅgavāḥ kṛtvetthaṁ bhramarāḥ kāryaṁ devīnikaṭamāyayuḥ
क्षणभर में ही वे सभी श्रेष्ठ दैत्य नष्ट हो गए। इस प्रकार कार्य पूर्ण कर भ्रमरगण देवी के समीप आ गए।
श्लोक 117 (devibhagavatam.10.13.117)
आश्चर्यमेतदाश्चर्यमिति लोकाः समूचिरे । किं चित्रं जगदम्बाया यस्या मायेयमीदृशी ॥
āścaryametadāścaryamiti lokāḥ samūcire kiṁ citraṁ jagadambāyā yasyā māyeyamīdṛśī
'आश्चर्य है, यह आश्चर्य है!' — ऐसा सभी लोगों ने कहा। 'जगदंबा के लिए क्या अद्भुत नहीं, जिनकी माया ऐसी है?'
श्लोक 118 (devibhagavatam.10.13.118)
ततो देवगणाः सर्वे ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः । निमग्ना हर्षजलधौ पूजयामासुरम्बिकाम् ॥
tato devagaṇāḥ sarve brahmaviṣṇupurogamāḥ nimagnā harṣajaladhau pūjayāmāsurambikām
तब ब्रह्मा-विष्णु आदि सभी देवगण, हर्ष के सागर में डूबे हुए, अंबिका की पूजा करने लगे —
श्लोक 119 (devibhagavatam.10.13.119)
नानोपचारैर्विविधैर्नानोपायनपाणयः । जयशब्दं प्रकुर्वाणा मुमुचुः सुमनांसि च ॥
nānopacārairvividhairnānopāyanapāṇayaḥ jayaśabdaṁ prakurvāṇā mumucuḥ sumanāṁsi ca
— नाना उपचारों और भांति-भांति के भेंट-पात्रों से, जय-जयकार करते हुए, और पुष्प बरसाते हुए।
श्लोक 120 (devibhagavatam.10.13.120)
दिवि दुन्दुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः । पेठुर्वेदान्मुनिश्रेष्ठा गन्धर्वाद्या जगुस्तथा ॥
divi dundubhayo nedurnanṛtuścāpsarogaṇāḥ peṭhurvedānmuniśreṣṭhā gandharvādyā jagustathā
आकाश में दुंदुभियाँ बज उठीं और अप्सराओं के समूह नाचने लगे; श्रेष्ठ मुनि वेदों का पाठ करने लगे, गंधर्व आदि भी गाने लगे।
श्लोक 121 (devibhagavatam.10.13.121)
मृदङ्गमुरजावीणाढक्काडमरुनिःस्वनैः । घण्टाशङ्खनिनादैश्च व्याप्तमासीज्जगत्त्रयम् ॥
mṛdaṅgamurajāvīṇāḍhakkāḍamaruniḥsvanaiḥ ghaṇṭāśaṅkhaninādaiśca vyāptamāsījjagattrayam
मृदंग, मुरज, वीणा, ढक्का और डमरू की ध्वनियों से, तथा घंटा-शंख के निनाद से तीनों लोक व्याप्त हो गए।
श्लोक 122 (devibhagavatam.10.13.122)
नानास्तोत्रैस्तदा स्तुत्वा मूर्ध्न्याधायाज्जलींस्तथा । जय मातर्जयेशानीत्येवं सर्वे समूचिरे ॥
nānāstotraistadā stutvā mūrdhnyādhāyājjalīṁstathā jaya mātarjayeśānītyevaṁ sarve samūcire
तब नाना स्तोत्रों से स्तुति कर, सिर पर हाथ जोड़कर, सभी ने मिलकर कहा — 'जय माता, जय ईशानी!'
श्लोक 123 (devibhagavatam.10.13.123)
ततस्तुष्टा महादेवी वरान्दत्त्वा पृथक्पृथक् । स्वस्मिंश्च विपुलां भक्तिं प्रार्थिता तैर्ददौ च ताम् ॥
tatastuṣṭā mahādevī varāndattvā pṛthakpṛthak svasmiṁśca vipulāṁ bhaktiṁ prārthitā tairdadau ca tām
तब वह महादेवी संतुष्ट होकर, उन्हें अलग-अलग वर देकर, और प्रार्थना किए जाने पर अपने प्रति विपुल भक्ति भी उन्हें प्रदान की —
श्लोक 124 (devibhagavatam.10.13.124)
पश्यतामेव देवानामन्तर्धानं गता ततः । इति ते सर्वमाख्यातं भ्रामर्याश्चरितं महत् ॥
paśyatāmeva devānāmantardhānaṁ gatā tataḥ iti te sarvamākhyātaṁ bhrāmaryāścaritaṁ mahat
— देवताओं के देखते-देखते ही वह अंतर्धान हो गईं। इस प्रकार तुम्हें भ्रामरी का यह संपूर्ण महान चरित्र कह सुनाया —
श्लोक 125 (devibhagavatam.10.13.125)
पठतां शृण्वतां चैव सर्वपापप्रणाशनम् । श्रुतमाश्चर्यजनकं संसारार्णवतारकम् ॥
paṭhatāṁ śṛṇvatāṁ caiva sarvapāpapraṇāśanam śrutamāścaryajanakaṁ saṁsārārṇavatārakam
— जो पढ़ने और सुनने वालों के समस्त पापों का नाश करने वाला है, सुनने में अद्भुत, संसार-सागर से पार उतारने वाला।
श्लोक 126 (devibhagavatam.10.13.126)
एवं मनूनां सर्वेषां चरितं पापनाशनम् । देवीमाहात्म्यसंयुक्तं पठञ्शृण्वञ्शुभप्रदम् ॥
evaṁ manūnāṁ sarveṣāṁ caritaṁ pāpanāśanam devīmāhātmyasaṁyuktaṁ paṭhañśṛṇvañśubhapradam
इस प्रकार समस्त मनुओं के इस पाप-नाशक, देवी-माहात्म्य से युक्त, शुभदायक चरित्र को पढ़ते या सुनते हुए —
श्लोक 127 (devibhagavatam.10.13.127)
यश्चैतत्पठते नित्यं शृणुयाद्योऽनिशं नरः । सर्वपापविनिर्मुक्तो देवीसायुज्यमाप्नुयात् ॥
yaścaitatpaṭhate nityaṁ śṛṇuyādyo'niśaṁ naraḥ sarvapāpavinirmukto devīsāyujyamāpnuyāt
— जो मनुष्य इसे नित्य पढ़ता है, या जो निरंतर सुनता है, वह समस्त पापों से मुक्त होकर देवी के साथ सायुज्य प्राप्त करता है।