द्वादश स्कन्ध · अध्याय 14
श्रीमद्देवीभागवतमहापुराण-श्रवणफलवर्णनम्
श्लोक 1 (devibhagavatam.12.14.1)
सूत उवाच । अर्धश्लोकात्मकं यत्तु देवीवक्त्राब्जनिर्गतम् । श्रीमद्भागवतं नाम वेदसिद्धान्तबोधकम्
sūta uvāca ardhaślokātmakaṁ yattu devīvaktrābjanirgatam śrīmadbhāgavataṁ nāma vedasiddhāntabodhakam
सूत जी ने कहा — जो अर्धश्लोक के रूप में देवी के मुख-कमल से निकला, वह 'श्रीमद्भागवत' नाम वाला, वेद के सिद्धान्तों का बोध कराने वाला ग्रन्थ,
श्लोक 2 (devibhagavatam.12.14.2)
उपदिष्टं विष्णुवे यद्वटपत्रनिवासिने । शतकोटिप्रविस्तीर्णं तत्कृतं ब्रह्मणा पुरा
upadiṣṭaṁ viṣṇuve yadvaṭapatranivāsine śatakoṭipravistīrṇaṁ tatkṛtaṁ brahmaṇā purā
बरगद के पत्ते पर निवास करने वाले विष्णु को उपदेश दिया गया; एक अरब श्लोकों में विस्तृत, वह पहले ब्रह्मा द्वारा रचा गया था।
श्लोक 3 (devibhagavatam.12.14.3)
तत्सारमेकतः कृत्वा व्यासेन शुकहेतवे । अष्टादशसहस्रं तु द्वादशस्कन्धसंयुतम्
tatsāramekataḥ kṛtvā vyāsena śukahetave aṣṭādaśasahasraṁ tu dvādaśaskandhasaṁyutam
उसके सार को एकत्र करके व्यास ने शुक के लिए अठारह हजार श्लोकों में, बारह स्कन्धों से युक्त,
श्लोक 4 (devibhagavatam.12.14.4)
देवीभागवतं नाम पुराणं ग्रथितं पुरा । अद्यापि देवलोके तद्बहुविस्तीर्णमस्ति हि
devībhāgavataṁ nāma purāṇaṁ grathitaṁ purā adyāpi devaloke tadbahuvistīrṇamasti hi
'देवीभागवत' नाम का पुराण पहले रचा; आज भी वह मूल ग्रन्थ देवलोक में अत्यन्त विस्तृत रूप में विद्यमान है।
श्लोक 5 (devibhagavatam.12.14.5)
नानेन सदृशं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् । पदे पदेऽश्वमेधस्य फलमाप्नोति मानवः
nānena sadṛśaṁ puṇyaṁ pavitraṁ pāpanāśanam pade pade'śvamedhasya phalamāpnoti mānavaḥ
इसके समान कोई पुण्य, पवित्र और पाप-नाशक ग्रन्थ नहीं है; मनुष्य पद-पद पर अश्वमेध का फल प्राप्त करता है।
श्लोक 6 (devibhagavatam.12.14.6)
पौराणिकं पूजयित्वा वस्त्राद्याभरणादिभिः । व्यासबुद्ध्या तन्मुखात्तु श्रुत्वैतत्समुपोषितः
paurāṇikaṁ pūjayitvā vastrādyābharaṇādibhiḥ vyāsabuddhyā tanmukhāttu śrutvaitatsamupoṣitaḥ
पुराण-पाठक की वस्त्र आदि आभूषणों से पूजा करके, उसे व्यास-बुद्धि से देखते हुए, उसके मुख से इसे सुनकर, उपवास करते हुए,
श्लोक 7 (devibhagavatam.12.14.7)
लिखित्वा निजहस्तेन लेखकेनाथवा मुने । प्रौष्ठपद्यां पौर्णमास्यां हेमसिंहसमन्वितम्
likhitvā nijahastena lekhakenāthavā mune prauṣṭhapadyāṁ paurṇamāsyāṁ hemasiṁhasamanvitam
हे मुने! अपने हाथ से या किसी लेखक से इसे लिखवाकर, भाद्रपद की पूर्णिमा को, स्वर्ण-सिंह सहित,
श्लोक 8 (devibhagavatam.12.14.8)
दद्यात्पौराणिकायाथ दक्षिणां च पयस्विनीम् । सालङ्कृतां सवत्सां च कपिलां हेममालिनीम्
dadyātpaurāṇikāyātha dakṣiṇāṁ ca payasvinīm sālaṅkṛtāṁ savatsāṁ ca kapilāṁ hemamālinīm
पुराण-पाठक को दक्षिणा में दूध देने वाली गाय, आभूषणों से सजी, बछड़े सहित, कपिला वर्ण की, स्वर्ण-माला वाली गाय दे,
श्लोक 9 (devibhagavatam.12.14.9)
भोजयेद्ब्राह्मणानन्तेऽप्यध्यायपरिसम्मितान् । सुवासिनीस्तावतीश्च कुमारीर्बटुकैः सह
bhojayedbrāhmaṇānante'pyadhyāyaparisammitān suvāsinīstāvatīśca kumārīrbaṭukaiḥ saha
तथा अन्त में अध्यायों की संख्या के बराबर ब्राह्मणों को, और उतनी ही सुहागिनों तथा ब्रह्मचारियों सहित कुमारियों को भोजन कराए,
श्लोक 10 (devibhagavatam.12.14.10)
देवीबुद्ध्या पूजयेत्तान्वसनाभरणादिभिः । पायसान्नवरेणापि गन्धस्रक्कुसुमादिभिः
devībuddhyā pūjayettānvasanābharaṇādibhiḥ pāyasānnavareṇāpi gandhasrakkusumādibhiḥ
देवी-बुद्धि से उनकी वस्त्र-आभूषण आदि से पूजा करे, तथा उत्तम खीर, गन्ध, माला और फूलों से भी।
श्लोक 11 (devibhagavatam.12.14.11)
पुराणदानेनैतेन भूदानस्य फलं लभेत् । इहलोके सुखी भूत्वाप्यन्ते देवीपुरं व्रजेत्
purāṇadānenaitena bhūdānasya phalaṁ labhet ihaloke sukhī bhūtvāpyante devīpuraṁ vrajet
इस पुराण-दान से भूदान का फल मिलता है; इस लोक में सुखी होकर अन्त में देवी के नगर को जाता है।
श्लोक 12 (devibhagavatam.12.14.12)
नित्यं यः शृणुयाद्भक्त्या देवीभागवतं परम् । न तस्य दुर्लभं किञ्चित्कदाचित्क्वचिदस्ति हि
nityaṁ yaḥ śṛṇuyādbhaktyā devībhāgavataṁ param na tasya durlabhaṁ kiñcitkadācitkvacidasti hi
जो नित्य भक्तिपूर्वक इस परम देवीभागवत को सुनता है, उसके लिए कुछ भी दुर्लभ नहीं है, कभी, कहीं भी नहीं।
श्लोक 13 (devibhagavatam.12.14.13)
अपुत्रो लभते पुत्रान्धनार्थी धनमाप्नुयात् । विद्यार्थी प्राप्नुयाद्विद्यां कीर्तिमण्डितभूतलः
aputro labhate putrāndhanārthī dhanamāpnuyāt vidyārthī prāpnuyādvidyāṁ kīrtimaṇḍitabhūtalaḥ
पुत्रहीन पुत्र पाता है, धनार्थी धन पाता है, विद्यार्थी विद्या पाता है, और पृथ्वीतल को कीर्ति से मण्डित करता है,
श्लोक 14 (devibhagavatam.12.14.14)
वन्ध्या वा काकवन्ध्या वा मृतवन्ध्या च याङ्गना । श्रवणादस्य तद्दोषान्निवर्तेत न संशयः
vandhyā vā kākavandhyā vā mṛtavandhyā ca yāṅganā śravaṇādasya taddoṣānnivarteta na saṁśayaḥ
बाँझ, या केवल एक सन्तान वाली, या जिसकी सन्तानें मर जाती हों, ऐसी स्त्री भी इसके श्रवण से उन दोषों से मुक्त हो जाती है, इसमें सन्देह नहीं।
श्लोक 15 (devibhagavatam.12.14.15)
यद्गेहे पुस्तकं चैतत्पूजितं यदि तिष्ठति । तद्गेहं न त्यजेन्नित्यं रमा चैव सरस्वती
yadgehe pustakaṁ caitatpūjitaṁ yadi tiṣṭhati tadgehaṁ na tyajennityaṁ ramā caiva sarasvatī
जिस घर में यह पूजित ग्रन्थ रहता है, उस घर को रमा और सरस्वती कभी नहीं छोड़तीं।
श्लोक 16 (devibhagavatam.12.14.16)
नेक्षन्ते तत्र वेतालडाकिनीराक्षसादयः । ज्वरितं तु नरं स्पृष्ट्वा पठेदेतत्समाहितः
nekṣante tatra vetālaḍākinīrākṣasādayaḥ jvaritaṁ tu naraṁ spṛṣṭvā paṭhedetatsamāhitaḥ
वहाँ वेताल, डाकिनी, राक्षस आदि झाँकते भी नहीं। ज्वरग्रस्त मनुष्य को स्पर्श करके एकाग्रचित्त होकर इसे पढ़ना चाहिए —
श्लोक 17 (devibhagavatam.12.14.17)
मण्डलान्नाशमाप्नोति ज्वरो दाहसमन्वितः । शतावृत्त्यास्य पठनात्क्षयरोगो विनश्यति
maṇḍalānnāśamāpnoti jvaro dāhasamanvitaḥ śatāvṛttyāsya paṭhanātkṣayarogo vinaśyati
एक महीने में दाह-सहित ज्वर का नाश हो जाता है; सौ बार इसके पाठ से क्षय रोग नष्ट हो जाता है।
श्लोक 18 (devibhagavatam.12.14.18)
प्रतिसन्ध्यं पठेद्यस्तु सन्ध्यां कृत्वा समाहितः । एकैकमस्य चाध्यायं स नरो ज्ञानवान्भवेत्
pratisandhyaṁ paṭhedyastu sandhyāṁ kṛtvā samāhitaḥ ekaikamasya cādhyāyaṁ sa naro jñānavānbhavet
जो एकाग्रचित्त होकर सन्ध्या करके प्रत्येक सन्ध्या के समय इसका एक-एक अध्याय पढ़ता है, वह मनुष्य ज्ञानवान् हो जाता है।
श्लोक 19 (devibhagavatam.12.14.19)
शकुनांश्चैव वीक्षेत कार्याकार्येषु चैव हि । तत्प्रकारः पुरस्तात्तु कथितोऽस्ति मया मुने
śakunāṁścaiva vīkṣeta kāryākāryeṣu caiva hi tatprakāraḥ purastāttu kathito'sti mayā mune
कार्य-अकार्य के विषय में शकुनों को भी देखना चाहिए; हे मुने! उसका प्रकार पहले मेरे द्वारा कहा जा चुका है।
श्लोक 20 (devibhagavatam.12.14.20)
नवरात्रे पठेन्नित्यं शारदीयेऽतिभक्तितः । तस्याम्बिका तु सन्तुष्टा ददातीच्छाधिकं फलम्
navarātre paṭhennityaṁ śāradīye'tibhaktitaḥ tasyāmbikā tu santuṣṭā dadātīcchādhikaṁ phalam
शारदीय नवरात्र में अत्यन्त भक्तिपूर्वक इसे नित्य पढ़ना चाहिए; उससे सन्तुष्ट होकर अम्बिका इच्छा से भी अधिक फल देती हैं।
श्लोक 21 (devibhagavatam.12.14.21)
वैष्णवैश्चैव शैवैश्च रमोमा प्रीयते सदा । सौरैश्च गाणपत्यैश्च स्वेष्टशक्तेश्च तुष्टये
vaiṣṇavaiścaiva śaivaiśca ramomā prīyate sadā sauraiśca gāṇapatyaiśca sveṣṭaśakteśca tuṣṭaye
यह वैष्णवों और शैवों द्वारा पढ़े जाने पर भी रमा-उमा दोनों को सदा प्रिय है; तथा अपनी इष्ट-शक्ति की तुष्टि के लिए सौरों और गाणपत्यों द्वारा भी,
श्लोक 22 (devibhagavatam.12.14.22)
पठितव्यं प्रयत्नेन नवरात्रचतुष्टये । वैदिकैर्निजगायत्रीप्रीतये नित्यशो मुने
paṭhitavyaṁ prayatnena navarātracatuṣṭaye vaidikairnijagāyatrīprītaye nityaśo mune
चारों नवरात्रों में इसे प्रयत्नपूर्वक पढ़ना चाहिए; हे मुने! वैदिक मार्ग के अनुयायियों को अपनी गायत्री की प्रसन्नता के लिए भी सदा इसे पढ़ना चाहिए,
श्लोक 23 (devibhagavatam.12.14.23)
पठितव्यं प्रयत्नेन विरोधो नात्र कस्यचित् । उपासना तु सर्वेषां शक्तियुक्तास्ति सर्वदा
paṭhitavyaṁ prayatnena virodho nātra kasyacit upāsanā tu sarveṣāṁ śaktiyuktāsti sarvadā
इसे प्रयत्नपूर्वक पढ़ना चाहिए — इसमें किसी का कोई विरोध नहीं है; क्योंकि सभी की उपासना सदा शक्ति से ही युक्त होती है।
श्लोक 24 (devibhagavatam.12.14.24)
तच्छक्तेरेव तोषार्थं पठितव्यं सदा द्विजैः । स्त्रीशूद्रो न पठेदेतत्कदापि च विमोहितः
tacchaktereva toṣārthaṁ paṭhitavyaṁ sadā dvijaiḥ strīśūdro na paṭhedetatkadāpi ca vimohitaḥ
उसी शक्ति की प्रसन्नता के लिए द्विजों को सदा इसका पाठ करना चाहिए; स्त्री और शूद्र इसे स्वयं कभी न पढ़ें, ऐसा भ्रमित होकर भी न करें,
श्लोक 25 (devibhagavatam.12.14.25)
शृणुयाद्द्विजवक्त्रात्तु नित्यमेवेति च स्थितिः । किं पुनर्बहुनोक्तेन सारं वक्ष्यामि तत्त्वतः
śṛṇuyāddvijavaktrāttu nityameveti ca sthitiḥ kiṁ punarbahunoktena sāraṁ vakṣyāmi tattvataḥ
बल्कि द्विज के मुख से ही नित्य इसे सुनें — यही स्थिति (नियम) है। अधिक कहने से क्या लाभ, अब मैं तत्त्वतः इसका सार कहता हूँ —
श्लोक 26 (devibhagavatam.12.14.26)
वेदसारमिदं पुण्यं पुराणं द्विजसत्तमाः । वेदपाठसमं पाठे श्रवणे च तथैव हि
vedasāramidaṁ puṇyaṁ purāṇaṁ dvijasattamāḥ vedapāṭhasamaṁ pāṭhe śravaṇe ca tathaiva hi
हे श्रेष्ठ द्विजो! यह पुण्य पुराण वेद का ही सार है; इसके पाठ और श्रवण में वेद-पाठ के समान ही फल है।
श्लोक 27 (devibhagavatam.12.14.27)
सच्चिदानन्दरूपां तां गायत्रीप्रतिपादिताम् । नमामि ह्रींमयीं देवीं धियो यो नः प्रचोदयात्
saccidānandarūpāṁ tāṁ gāyatrīpratipāditām namāmi hrīṁmayīṁ devīṁ dhiyo yo naḥ pracodayāt
मैं उस सच्चिदानन्द-स्वरूपा, गायत्री द्वारा प्रतिपादित, ह्रींमयी देवी को नमस्कार करता हूँ, जो हमारी बुद्धियों को प्रेरित करती हैं।
श्लोक 28 (devibhagavatam.12.14.28)
इति सूतवचः श्रुत्वा नैमिषीयास्तपोधनाः । पूजयामासुरत्युच्चैः सूतं पौराणिकोत्तमम्
iti sūtavacaḥ śrutvā naimiṣīyāstapodhanāḥ pūjayāmāsuratyuccaiḥ sūtaṁ paurāṇikottamam
सूत जी के इस वचन को सुनकर नैमिष के तपोधन ऋषियों ने पुराण-कथन में श्रेष्ठ सूत जी की अत्यन्त आदरपूर्वक पूजा की,
श्लोक 29 (devibhagavatam.12.14.29)
प्रसन्नहृदयाः सर्वे देवीपादाम्बुजार्चकाः । निर्वृतिं परमां प्राप्ताः पुराणस्य प्रभावतः
prasannahṛdayāḥ sarve devīpādāmbujārcakāḥ nirvṛtiṁ paramāṁ prāptāḥ purāṇasya prabhāvataḥ
वे सभी देवी के चरण-कमलों के पूजक, प्रसन्न हृदय वाले, इस पुराण के प्रभाव से परम आनन्द को प्राप्त हुए।
श्लोक 30 (devibhagavatam.12.14.30)
नमश्चक्रुः पुनः सूतं क्षमाप्य च मुहुर्मुहुः । संसारवारिधेस्तात प्लवोऽस्माकं त्वमेव हि
namaścakruḥ punaḥ sūtaṁ kṣamāpya ca muhurmuhuḥ saṁsāravāridhestāta plavo'smākaṁ tvameva hi
उन्होंने बार-बार क्षमा माँगते हुए सूत जी को पुनः प्रणाम किया — 'हे तात! संसार-सागर से तरने के लिए आप ही हमारी नौका हैं।'
श्लोक 31 (devibhagavatam.12.14.31)
इति स मुनिवराणामग्रतः श्रावयित्वा सकलनिगमगुह्यं दौर्गमेतत्पुराणम् । नतमथ मुनिसङ्घं वर्धयित्वाऽऽशिषाम्बा- चरणकमलभृङ्गो निर्जगामाथ सूतः
iti sa munivarāṇāmagrataḥ śrāvayitvā sakalanigamaguhyaṁ daurgametatpurāṇam natamatha munisaṅghaṁ vardhayitvā''śiṣāmbā- caraṇakamalabhṛṅgo nirjagāmātha sūtaḥ
इस प्रकार श्रेष्ठ मुनियों के समक्ष सम्पूर्ण वेदों के गुह्य, इस दुर्गम पुराण को सुनाकर, तथा नत मुनि-समूह को आशीर्वादों से बढ़ाकर, माता के चरण-कमलों के भ्रमर-स्वरूप सूत जी वहाँ से चले गए।