सप्तम स्कन्ध · अध्याय 1
दक्ष प्रजापति की कथा
श्लोक 1 (devibhagavatam.7.1.1)
सूत उवाच । श्रुत्वैतां तापसाद्दिव्यां कथां राजा मुदान्वितः । व्यासं पप्रच्छ धर्मात्मा परीक्षितसुतः पुनः
sūta uvāca śrutvaitāṁ tāpasāddivyāṁ kathāṁ rājā mudānvitaḥ vyāsaṁ papraccha dharmātmā parīkṣitasutaḥ punaḥ
सूत जी ने कहा — उस तपस्वी से यह दिव्य कथा सुनकर हर्षित हुए धर्मात्मा परीक्षित-पुत्र राजा (जनमेजय) ने पुनः व्यास जी से पूछा।
श्लोक 2 (devibhagavatam.7.1.2)
जनमेजय उवाच । स्वामिन् सूर्यान्वयानां च राज्ञां वंशस्य विस्तरम् । तथा सोमान्वयानां च श्रोतुकामोऽस्मि सर्वथा
janamejaya uvāca svāmin sūryānvayānāṁ ca rājñāṁ vaṁśasya vistaram tathā somānvayānāṁ ca śrotukāmo'smi sarvathā
जनमेजय ने कहा — हे स्वामिन्! मैं सूर्यवंशी राजाओं के वंश का विस्तार तथा सोमवंशी राजाओं का वृत्तान्त भी सर्वथा सुनना चाहता हूँ।
श्लोक 3 (devibhagavatam.7.1.3)
कथयानघ सर्वज्ञ कथां पापप्रणाशिनीम् । चरितं भूपतीनां च विस्तराद्वंशयोर्द्वयोः
kathayānagha sarvajña kathāṁ pāpapraṇāśinīm caritaṁ bhūpatīnāṁ ca vistarādvaṁśayordvayoḥ
हे निष्पाप! हे सर्वज्ञ! पाप का नाश करने वाली उस कथा को कहिए — दोनों वंशों के राजाओं के चरित्र को विस्तारपूर्वक सुनाइए।
श्लोक 4 (devibhagavatam.7.1.4)
ते हि सर्वे पराशक्तिभक्ता इति मया श्रुतम् । देवीभक्तस्य चरितं शृण्वन्कोऽस्ति विरक्तिभाक्
te hi sarve parāśaktibhaktā iti mayā śrutam devībhaktasya caritaṁ śṛṇvanko'sti viraktibhāk
मैंने सुना है कि वे सब परा शक्ति के भक्त थे — देवी के भक्त का चरित्र सुनकर भला कौन विरक्त हो सकता है?
श्लोक 5 (devibhagavatam.7.1.5)
इति राजर्षिणा पृष्टो व्यासः सत्यवतीसुतः । तमुवाच मुनिश्रेष्ठः प्रसन्नवदनो मुनिः
iti rājarṣiṇā pṛṣṭo vyāsaḥ satyavatīsutaḥ tamuvāca muniśreṣṭhaḥ prasannavadano muniḥ
इस प्रकार राजर्षि द्वारा पूछे जाने पर सत्यवती-पुत्र व्यास जी — वे मुनिश्रेष्ठ, प्रसन्नमुख होकर उनसे बोले।
श्लोक 6 (devibhagavatam.7.1.6)
व्यास उवाच । निशामय महाराज विस्तराद्गदतो मम । सोमसूर्यान्वयानां च तथान्येषां समुद्भवम्
vyāsa uvāca niśāmaya mahārāja vistarādgadato mama somasūryānvayānāṁ ca tathānyeṣāṁ samudbhavam
व्यास जी ने कहा — हे महाराज! सोम और सूर्य वंशों तथा अन्य वंशों की उत्पत्ति का विस्तार से वर्णन करते हुए मुझे सुनिए।
श्लोक 7 (devibhagavatam.7.1.7)
विष्णोर्नाभिसरोजाद्वै ब्रह्माभूच्चतुराननः । तपस्तप्त्वा समाराध्य महादेवीं सुदुर्गमाम्
viṣṇornābhisarojādvai brahmābhūccaturānanaḥ tapastaptvā samārādhya mahādevīṁ sudurgamām
विष्णु की नाभि-कमल से चतुर्मुख ब्रह्मा उत्पन्न हुए; उन्होंने तपस्या करके अत्यंत दुर्गम महादेवी की आराधना की।
श्लोक 8 (devibhagavatam.7.1.8)
तया दत्तवरो धाता जगत्कर्तुं समुद्यतः । नाशकन्मानुषीं सृष्टिं कर्तुं लोकपितामहः
tayā dattavaro dhātā jagatkartuṁ samudyataḥ nāśakanmānuṣīṁ sṛṣṭiṁ kartuṁ lokapitāmahaḥ
उनके द्वारा वर दिए जाने पर विधाता सृष्टि-रचना में प्रवृत्त हुए; परन्तु वे लोकपितामह मानव-सृष्टि करने में समर्थ न हो सके।
श्लोक 9 (devibhagavatam.7.1.9)
विचिन्त्य बहुधा चित्ते सृष्ट्यर्थं चतुराननः । न विस्तारं जगामाशु रचितापि महात्मना
vicintya bahudhā citte sṛṣṭyarthaṁ caturānanaḥ na vistāraṁ jagāmāśu racitāpi mahātmanā
चतुर्मुख ब्रह्मा ने सृष्टि हेतु मन में अनेक प्रकार से विचार किया; उस महात्मा द्वारा रची जाने पर भी सृष्टि शीघ्र विस्तार को प्राप्त न हुई।
श्लोक 10 (devibhagavatam.7.1.10)
(ससर्ज मानसान्पुत्रान्सप्तसङ्ख्यान्प्रजापतिः) मरीचिरङ्गिरात्रिश्च वसिष्ठः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश्चेति विख्याताः सप्तैते मानसाः सुताः
(sasarja mānasānputrānsaptasaṅkhyānprajāpatiḥ) marīciraṅgirātriśca vasiṣṭhaḥ pulahaḥ kratuḥ pulastyaśceti vikhyātāḥ saptaite mānasāḥ sutāḥ
(प्रजापति ने सात संख्या में मानस पुत्रों की रचना की —) मरीचि, अंगिरा, अत्रि, वसिष्ठ, पुलह, क्रतु और पुलस्त्य — ये सात मानस पुत्र विख्यात हुए।
श्लोक 11 (devibhagavatam.7.1.11)
रुद्रो रोषात्समुत्पन्नोऽप्युत्सङ्गान्नारदोऽभवत् । दक्षोऽङ्गुष्ठात्तथान्येऽपि मानसाः सनकादयः
rudro roṣātsamutpanno'pyutsaṅgānnārado'bhavat dakṣo'ṅguṣṭhāttathānye'pi mānasāḥ sanakādayaḥ
क्रोध से रुद्र उत्पन्न हुए, गोद से नारद उत्पन्न हुए; अंगूठे से दक्ष तथा सनक आदि अन्य मानस पुत्र भी उत्पन्न हुए।
श्लोक 12 (devibhagavatam.7.1.12)
वामाङ्गुष्ठाद्दक्षपत्नी जाता सर्वाङ्गसुन्दरी । वीरिणी नाम विख्याता पुराणेषु महीपते
vāmāṅguṣṭhāddakṣapatnī jātā sarvāṅgasundarī vīriṇī nāma vikhyātā purāṇeṣu mahīpate
बाएँ अंगूठे से दक्ष की पत्नी, जो सर्वांगसुन्दरी थीं, उत्पन्न हुईं — हे महीपते! पुराणों में वे वीरिणी नाम से विख्यात हैं।
श्लोक 13 (devibhagavatam.7.1.13)
असिक्नीति च नाम्ना सा यस्यां जातोऽथ नारदः । देवर्षिप्रवरः कामं ब्रह्मणो मानसः सुतः
asiknīti ca nāmnā sā yasyāṁ jāto'tha nāradaḥ devarṣipravaraḥ kāmaṁ brahmaṇo mānasaḥ sutaḥ
वे असिक्नी नाम से भी जानी गईं; और उन्हीं में देवर्षियों में श्रेष्ठ नारद — जो ब्रह्मा के मानस पुत्र थे — का जन्म हुआ।
श्लोक 14 (devibhagavatam.7.1.14)
जनमेजय उवाच । अत्र मे संशयो ब्रह्मन् यदुक्तं भवता वचः । वीरिण्यां नारदो जातो दक्षादिति महातपाः
janamejaya uvāca atra me saṁśayo brahman yaduktaṁ bhavatā vacaḥ vīriṇyāṁ nārado jāto dakṣāditi mahātapāḥ
जनमेजय ने कहा — हे ब्रह्मन्! आपके इस कथन में मुझे संशय है कि महातपस्वी नारद वीरिणी के गर्भ से दक्ष द्वारा उत्पन्न हुए।
श्लोक 15 (devibhagavatam.7.1.15)
कथं दक्षस्य पत्न्यां तु वीरिण्यां नारदो मुनिः । जातो हि ब्रह्मणः पुत्रो धर्मज्ञस्तापसोत्तमः
kathaṁ dakṣasya patnyāṁ tu vīriṇyāṁ nārado muniḥ jāto hi brahmaṇaḥ putro dharmajñastāpasottamaḥ
दक्ष की पत्नी वीरिणी से नारद मुनि किस प्रकार जन्मे, जबकि वे ब्रह्मा के पुत्र, धर्मज्ञ और तपस्वियों में श्रेष्ठ हैं?
श्लोक 16 (devibhagavatam.7.1.16)
विचित्रमिदमाख्यातं भवता नारदस्य च । दक्षाज्जन्मास्य भार्यायां तद्वदस्व सविस्तरम्
vicitramidamākhyātaṁ bhavatā nāradasya ca dakṣājjanmāsya bhāryāyāṁ tadvadasva savistaram
आपके द्वारा कहा गया नारद का यह वृत्तान्त अद्भुत है — दक्ष की पत्नी से हुआ उनका यह जन्म — कृपया इसे विस्तारपूर्वक बताइए।
श्लोक 17 (devibhagavatam.7.1.17)
पूर्वदेहः कथं मुक्तः शापात्कस्य महामना । नारदेन बहुज्ञेन कस्माज्जन्म कृतं मुने
pūrvadehaḥ kathaṁ muktaḥ śāpātkasya mahāmanā nāradena bahujñena kasmājjanma kṛtaṁ mune
उनका पूर्व शरीर कैसे और किसके शाप से छूटा? हे मुनि! बहुज्ञ महामना नारद ने किस कारण यह जन्म धारण किया?
श्लोक 18 (devibhagavatam.7.1.18)
व्यास उवाच । ब्रह्मणासौ समादिष्टो दक्षः सृष्ट्यर्थमादितः । प्रजाः सृजेति सुभृशं वृद्धिहेतोः स्वयम्भुवा
vyāsa uvāca brahmaṇāsau samādiṣṭo dakṣaḥ sṛṣṭyarthamāditaḥ prajāḥ sṛjeti subhṛśaṁ vṛddhihetoḥ svayambhuvā
व्यास जी ने कहा — प्रारम्भ में स्वयंभू ब्रह्मा ने दक्ष को सृष्टि हेतु आज्ञा दी — वृद्धि के लिए तुम अत्यंत उत्साह से प्रजा उत्पन्न करो।
श्लोक 19 (devibhagavatam.7.1.19)
ततः पञ्चसहस्रांश्च जनयामास वीर्यवान् । दक्षः प्रजापतिः पुत्रान् वीरिण्यां बलवत्तरान्
tataḥ pañcasahasrāṁśca janayāmāsa vīryavān dakṣaḥ prajāpatiḥ putrān vīriṇyāṁ balavattarān
तब वीर्यवान् दक्ष प्रजापति ने वीरिणी के गर्भ से पाँच सहस्र अत्यंत बलवान पुत्र उत्पन्न किए।
श्लोक 20 (devibhagavatam.7.1.20)
दृष्ट्वा तान्नारदः पुत्रान्सर्वान्वर्धयिषून्प्रजाः । उवाच प्रहसन्वाचं देवर्षिः कालनोदितः
dṛṣṭvā tānnāradaḥ putrānsarvānvardhayiṣūnprajāḥ uvāca prahasanvācaṁ devarṣiḥ kālanoditaḥ
प्रजा-वृद्धि हेतु उद्यत उन सभी पुत्रों को देखकर, काल से प्रेरित देवर्षि नारद हँसते हुए यह वचन बोले।
श्लोक 21 (devibhagavatam.7.1.21)
भुवः प्रमाणमज्ञात्वा स्रष्टुकामाः प्रजाः कथम् । लोकानां हास्यतां यूयं गमिष्यथ न संशयः
bhuvaḥ pramāṇamajñātvā sraṣṭukāmāḥ prajāḥ katham lokānāṁ hāsyatāṁ yūyaṁ gamiṣyatha na saṁśayaḥ
पृथ्वी का प्रमाण जाने बिना प्रजा उत्पन्न करने की इच्छा कैसे रखते हो? निःसंदेह तुम लोकों में हँसी के पात्र बनोगे।
श्लोक 22 (devibhagavatam.7.1.22)
पृथिव्या वै प्रमाणं तु ज्ञात्वा कार्यः समुद्यमः । कृत्तोऽसौ सिद्धिमायाति नान्यथेति विनिश्चयः
pṛthivyā vai pramāṇaṁ tu jñātvā kāryaḥ samudyamaḥ kṛtto'sau siddhimāyāti nānyatheti viniścayaḥ
पृथ्वी का प्रमाण जानकर ही यह उद्यम करना चाहिए; ऐसा किया गया कार्य ही सिद्धि को प्राप्त होता है, अन्यथा नहीं — यह निश्चित है।
श्लोक 23 (devibhagavatam.7.1.23)
बालिशा बत यूयं वै यदज्ञात्वा भुवस्तलम् । समुद्यताः प्रजाः कर्तुं कथं सिद्धिर्भविष्यति
bāliśā bata yūyaṁ vai yadajñātvā bhuvastalam samudyatāḥ prajāḥ kartuṁ kathaṁ siddhirbhaviṣyati
अरे! तुम कितने बालिश (नादान) हो कि पृथ्वी के तल को जाने बिना ही प्रजा उत्पन्न करने को उद्यत हो गए — भला सिद्धि कैसे प्राप्त होगी?
श्लोक 24 (devibhagavatam.7.1.24)
व्यास उवाच । नारदेनैवमुक्तास्ते हर्यश्वा दैवयोगतः । अन्योन्यमूचुः सहसा सम्यगाह मुनिः किल
vyāsa uvāca nāradenaivamuktāste haryaśvā daivayogataḥ anyonyamūcuḥ sahasā samyagāha muniḥ kila
व्यास जी ने कहा — नारद द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर वे हर्यश्व नामक पुत्र दैवयोग से आपस में तुरन्त बोल उठे — मुनि ने सत्य ही कहा है।
श्लोक 25 (devibhagavatam.7.1.25)
ज्ञात्व प्रमाणमुर्व्यास्तु सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः । इति सञ्चिन्त्य ते सर्वे प्रयाताः प्रेक्षितुं भुवः
jñātva pramāṇamurvyāstu sukhaṁ srakṣyāmahe prajāḥ iti sañcintya te sarve prayātāḥ prekṣituṁ bhuvaḥ
"पृथ्वी का प्रमाण जानकर ही हम सुखपूर्वक प्रजा उत्पन्न करेंगे" — ऐसा विचार कर वे सब पृथ्वी का निरीक्षण करने चल पड़े।
श्लोक 26 (devibhagavatam.7.1.26)
तलं सर्वं परिज्ञातुं वचनान्नारदस्य च । प्राच्यां केचिद्गताः कामं दक्षिणस्यां तथापरे
talaṁ sarvaṁ parijñātuṁ vacanānnāradasya ca prācyāṁ kecidgatāḥ kāmaṁ dakṣiṇasyāṁ tathāpare
नारद के वचन के अनुसार सम्पूर्ण भूतल को जानने के लिए कुछ पूर्व दिशा में गए और अन्य दक्षिण दिशा में।
श्लोक 27 (devibhagavatam.7.1.27)
प्रतीच्यामुत्तरस्यां तु कृतोत्साहाः समन्ततः । दक्षः पुत्रान्गतान्दृष्ट्वा पीडितस्तु शुचा भृशम्
pratīcyāmuttarasyāṁ tu kṛtotsāhāḥ samantataḥ dakṣaḥ putrāngatāndṛṣṭvā pīḍitastu śucā bhṛśam
पश्चिम और उत्तर दिशाओं में भी उत्साहपूर्वक चारों ओर वे गए; अपने पुत्रों को इस प्रकार गया हुआ देखकर दक्ष अत्यंत शोक से पीड़ित हुए।
श्लोक 28 (devibhagavatam.7.1.28)
अन्यानुत्पादयामास प्रजार्थं कृतनिश्चयः । तेऽपि तत्रोद्यताः कर्तुं प्रजार्थमुद्यमं सुताः
anyānutpādayāmāsa prajārthaṁ kṛtaniścayaḥ te'pi tatrodyatāḥ kartuṁ prajārthamudyamaṁ sutāḥ
संकल्प करके दक्ष ने प्रजा हेतु अन्य पुत्र उत्पन्न किए; वे पुत्र भी वहाँ प्रजा-वृद्धि के उसी उद्यम में प्रवृत्त हुए।
श्लोक 29 (devibhagavatam.7.1.29)
नारदः प्राह तान्दृष्ट्वा पूर्वं यद्वचनं मुनिः । बालिशा बत यूयं वै यदज्ञात्वा भुवः किल
nāradaḥ prāha tāndṛṣṭvā pūrvaṁ yadvacanaṁ muniḥ bāliśā bata yūyaṁ vai yadajñātvā bhuvaḥ kila
उन्हें देखकर नारद मुनि ने पूर्ववत् वही वचन कहा — अरे! तुम कितने बालिश हो कि पृथ्वी को जाने बिना ही —
श्लोक 30 (devibhagavatam.7.1.30)
प्रमाणं तु प्रजाः कर्तुं प्रवृत्ताः केन हेतुना । श्रुत्वा वाक्यं मुनेस्तेऽपि मत्वा सत्यं विमोहिताः
pramāṇaṁ tu prajāḥ kartuṁ pravṛttāḥ kena hetunā śrutvā vākyaṁ muneste'pi matvā satyaṁ vimohitāḥ
—किस कारण से प्रमाण जाने बिना प्रजा उत्पन्न करने में प्रवृत्त हुए हो? मुनि का यह वचन सुनकर वे भी उसे सत्य मानकर मोहित हो गए।
श्लोक 31 (devibhagavatam.7.1.31)
जग्मुः सर्वे यथापूर्वं भ्रातरश्चलितास्तथा । तान्सुतान्प्रस्थितान्दृष्ट्वा दक्षः कोपसमवितः
jagmuḥ sarve yathāpūrvaṁ bhrātaraścalitāstathā tānsutānprasthitāndṛṣṭvā dakṣaḥ kopasamavitaḥ
जिस प्रकार पूर्व में उनके भाई गए थे, उसी प्रकार वे सब भी चले गए; अपने इन पुत्रों को भी इस प्रकार प्रस्थान करते देखकर दक्ष क्रोध से भर उठे।
श्लोक 32 (devibhagavatam.7.1.32)
शशाप नारदं कोपात् पुत्रशोकसमुद्भवात् । दक्ष उवाच । नाशिता मे सुता यस्मात् तस्मान्नाशमवाप्नुहि
śaśāpa nāradaṁ kopāt putraśokasamudbhavāt dakṣa uvāca nāśitā me sutā yasmāt tasmānnāśamavāpnuhi
पुत्रशोक से उत्पन्न क्रोध में उन्होंने नारद को शाप दिया। दक्ष ने कहा — "चूँकि तूने मेरे पुत्रों का नाश किया है, इसलिए तू भी नाश को प्राप्त हो —
श्लोक 33 (devibhagavatam.7.1.33)
पापेनानेन दुर्बुद्धे गर्भवासं व्रजेति च । पुत्रो मे भव कामं त्वं यतो मे भ्रंशिताः सुताः
pāpenānena durbuddhe garbhavāsaṁ vrajeti ca putro me bhava kāmaṁ tvaṁ yato me bhraṁśitāḥ sutāḥ
—इस पाप के कारण, हे दुर्बुद्धे! तू गर्भवास को प्राप्त हो; और चूँकि तूने ही मेरे पुत्रों को भ्रष्ट किया है, अतः तू स्वयं मेरा पुत्र बन।"
श्लोक 34 (devibhagavatam.7.1.34)
इति शप्तस्ततो जातो वीरिण्यां नारदो मुनिः । षष्टिर्भूयोऽसृजत्कन्या वीरिण्यामिति नः श्रुतम्
iti śaptastato jāto vīriṇyāṁ nārado muniḥ ṣaṣṭirbhūyo'sṛjatkanyā vīriṇyāmiti naḥ śrutam
इस प्रकार शापित होकर नारद मुनि वीरिणी के गर्भ से पुनः जन्मे; और तत्पश्चात् दक्ष ने वीरिणी से साठ कन्याएँ भी उत्पन्न कीं, ऐसा हमने सुना है।
श्लोक 35 (devibhagavatam.7.1.35)
शोकं विहाय पुत्राणां दक्षः परमधर्मवित् । तासां त्रयोदश प्रादात्कश्यपाय महात्मने
śokaṁ vihāya putrāṇāṁ dakṣaḥ paramadharmavit tāsāṁ trayodaśa prādātkaśyapāya mahātmane
पुत्रों के शोक को त्यागकर परम धर्मज्ञ दक्ष ने उन कन्याओं में से तेरह कन्याएँ महात्मा कश्यप को प्रदान कीं।
श्लोक 36 (devibhagavatam.7.1.36)
दश धर्माय सोमाय सप्तविंशति भूपते । द्वे चैव भृगवे प्रादाच्चतस्रोऽरिष्टनेमिने
daśa dharmāya somāya saptaviṁśati bhūpate dve caiva bhṛgave prādāccatasro'riṣṭanemine
दस कन्याएँ धर्म को, और हे भूपते! सत्ताईस कन्याएँ सोम को दीं; दो भृगु को तथा चार अरिष्टनेमि को प्रदान कीं।
श्लोक 37 (devibhagavatam.7.1.37)
द्वे चैवाङ्गिरसे कन्ये तथैवाङ्गिरसे पुनः । तासां पुत्राश्च पौत्राश्च देवाश्च दानवास्तथा
dve caivāṅgirase kanye tathaivāṅgirase punaḥ tāsāṁ putrāśca pautrāśca devāśca dānavāstathā
दो कन्याएँ अंगिरा को दीं, और पुनः अन्य भी अंगिरा को दीं; उनसे पुत्र-पौत्र उत्पन्न हुए — देवगण भी और दानवगण भी।
श्लोक 38 (devibhagavatam.7.1.38)
जाता बलसमायुक्ताः परस्परविरोधकाः । रागद्वेषान्विताः सर्वे परस्परविरोधिनः । सर्वे मोहावृताः शूरा ह्यभवन्नतिमायिनः
jātā balasamāyuktāḥ parasparavirodhakāḥ rāgadveṣānvitāḥ sarve parasparavirodhinaḥ sarve mohāvṛtāḥ śūrā hyabhavannatimāyinaḥ
वे बल से सम्पन्न होकर उत्पन्न हुए, परस्पर विरोधी; सभी राग-द्वेष से युक्त, आपस में शत्रुतापूर्ण; सभी मोह से आवृत, शूरवीर होते हुए भी अत्यंत मायावी बन गए।