Skip to main content

सप्तम स्कन्ध · अध्याय 2

राजा शर्याति की कथा

अध्याय 1अध्याय-सूचीअध्याय 3

श्लोक 1 (devibhagavatam.7.2.1)

ममाख्याहि महाभाग राज्ञां वंशं सुविस्तरम् । सूर्यान्वयप्रसूतानां धर्मज्ञानां विशेषतः

mamākhyāhi mahābhāga rājñāṁ vaṁśaṁ suvistaram sūryānvayaprasūtānāṁ dharmajñānāṁ viśeṣataḥ

जनमेजय ने कहा — हे महाभाग! मुझे राजाओं के वंश का सविस्तार वर्णन कीजिए, विशेषतः सूर्यवंश में उत्पन्न धर्मज्ञ राजाओं का।

श्लोक 2 (devibhagavatam.7.2.2)

शृणु भारत वक्ष्यामि रविवंशस्य विस्तरम् । यथा श्रुतं मया पूर्वं नारदादृषिसत्तमात्

śṛṇu bhārata vakṣyāmi ravivaṁśasya vistaram yathā śrutaṁ mayā pūrvaṁ nāradādṛṣisattamāt

व्यास जी ने कहा — हे भारत! सुनो, मैं सूर्यवंश का विस्तार कहता हूँ, जैसा मैंने पूर्व में ऋषिश्रेष्ठ नारद से सुना था।

श्लोक 3 (devibhagavatam.7.2.3)

एकदा नारदः श्रीमान्सरस्वत्यास्तटे शुभे । आजगामाश्रमे पुण्ये विचरन्स्वेच्छया मुनिः

ekadā nāradaḥ śrīmānsarasvatyāstaṭe śubhe ājagāmāśrame puṇye vicaransvecchayā muniḥ

एक बार श्रीमान् नारद मुनि अपनी इच्छा से विचरण करते हुए सरस्वती के पावन तट पर स्थित मेरे पुण्य आश्रम में पधारे।

श्लोक 4 (devibhagavatam.7.2.4)

प्रणम्य शिरसा पादौ तस्याग्रे संस्थितस्तदा । ततस्तस्यासनं दत्त्वा कृत्वार्हणमथादरात्

praṇamya śirasā pādau tasyāgre saṁsthitastadā tatastasyāsanaṁ dattvā kṛtvārhaṇamathādarāt

मैंने सिर झुकाकर उनके चरणों में प्रणाम किया और उनके सम्मुख खड़ा हुआ; फिर उन्हें आसन देकर आदरपूर्वक उनका पूजन किया।

श्लोक 5 (devibhagavatam.7.2.5)

विधिवत्पूजयित्वा तमुक्तवान्वचनं त्विदम् । पावितोऽहं मुनिश्रेष्ठ पूज्यस्यागमनेन वै

vidhivatpūjayitvā tamuktavānvacanaṁ tvidam pāvito'haṁ muniśreṣṭha pūjyasyāgamanena vai

विधिपूर्वक उनका पूजन करके मैंने यह वचन कहा — हे मुनिश्रेष्ठ! आपके इस पूज्य आगमन से मैं पवित्र हो गया हूँ।

श्लोक 6 (devibhagavatam.7.2.6)

कथां कथय सर्वज्ञ राज्ञां चरितसंयुताम् । राजानो ये समाख्याताः सप्तमेऽस्मिन्मनोः कुले

kathāṁ kathaya sarvajña rājñāṁ caritasaṁyutām rājāno ye samākhyātāḥ saptame'sminmanoḥ kule

हे सर्वज्ञ! मुझे राजाओं के चरित्र से युक्त वह कथा सुनाइए — जो राजा मनु के इस सप्तम कुल में वर्णित हुए हैं।

श्लोक 7 (devibhagavatam.7.2.7)

तेषामुत्पत्तिरतुला चरितं परमाद्भुतम् । श्रोतुकामोऽस्म्यहं ब्रह्मन् सूर्यवंशस्य विस्तरम्

teṣāmutpattiratulā caritaṁ paramādbhutam śrotukāmo'smyahaṁ brahman sūryavaṁśasya vistaram

उनकी उत्पत्ति अतुलनीय और चरित्र परम अद्भुत है; हे ब्रह्मन्! मैं सूर्यवंश का विस्तार सुनने का इच्छुक हूँ।

श्लोक 8 (devibhagavatam.7.2.8)

समाख्याहि मुनिश्रेष्ठ समासव्यासपूर्वकम् । इति पृष्टो मया राजन्नारदः परमार्थवित्

samākhyāhi muniśreṣṭha samāsavyāsapūrvakam iti pṛṣṭo mayā rājannāradaḥ paramārthavit

हे मुनिश्रेष्ठ! उसे संक्षेप और विस्तार दोनों प्रकार से कहिए — इस प्रकार, हे राजन्, मेरे द्वारा पूछे जाने पर परमार्थवेत्ता नारद —

श्लोक 9 (devibhagavatam.7.2.9)

उवाच प्रहसन्प्रीतः समाभाष्य मुदान्वयम् । नारद उवाच । शृणु सत्यवतीसूनो राज्ञां वंशमनुत्तमम्

uvāca prahasanprītaḥ samābhāṣya mudānvayam nārada uvāca śṛṇu satyavatīsūno rājñāṁ vaṁśamanuttamam

— प्रसन्न होकर हँसते हुए और स्नेहपूर्वक सम्बोधित करके बोले। नारद ने कहा — हे सत्यवती-पुत्र! सुनो, राजाओं के इस सर्वोत्तम वंश को —

श्लोक 10 (devibhagavatam.7.2.10)

पावनं कर्णसुखदं धर्मज्ञानादिभिर्युतम् । ब्रह्मा पूर्वं जगत्कर्ता नाभिपङ्कजसम्भवः

pāvanaṁ karṇasukhadaṁ dharmajñānādibhiryutam brahmā pūrvaṁ jagatkartā nābhipaṅkajasambhavaḥ

— जो पवित्र है, कानों को सुखद है, और धर्म-ज्ञान आदि से युक्त है। पूर्वकाल में जगत्कर्ता ब्रह्मा नाभि-कमल से उत्पन्न हुए —

श्लोक 11 (devibhagavatam.7.2.11)

विष्णोरिति पुराणेषु प्रसिद्धः परिकीर्तितः । सर्वज्ञः सर्वकर्तासौ स्वयम्भूः सर्वशक्तिमान्

viṣṇoriti purāṇeṣu prasiddhaḥ parikīrtitaḥ sarvajñaḥ sarvakartāsau svayambhūḥ sarvaśaktimān

— विष्णु के, ऐसा पुराणों में प्रसिद्ध और वर्णित है। वे सर्वज्ञ, सबके कर्ता, स्वयंभू और सर्वशक्तिमान् —

श्लोक 12 (devibhagavatam.7.2.12)

तपस्तप्त्वा स विश्वात्मा वर्षाणामयुतं पुरा । सृष्टिकामः शिवां ध्यात्वा प्राप्य शक्तिमनुत्तमाम्

tapastaptvā sa viśvātmā varṣāṇāmayutaṁ purā sṛṣṭikāmaḥ śivāṁ dhyātvā prāpya śaktimanuttamām

— उस विश्वात्मा ने पूर्वकाल में दस सहस्र वर्षों तक तपस्या की; सृष्टि की इच्छा से कल्याणी देवी का ध्यान कर उन्होंने सर्वोत्तम शक्ति प्राप्त की।

श्लोक 13 (devibhagavatam.7.2.13)

पुत्रानुत्पदयामास मानसाञ्छुभलक्षणान् । मरीचिः प्रथिस्तेषामभवत्सृष्टिकर्मणि

putrānutpadayāmāsa mānasāñchubhalakṣaṇān marīciḥ prathisteṣāmabhavatsṛṣṭikarmaṇi

उन्होंने शुभ लक्षणों से युक्त मानस पुत्र उत्पन्न किए; उनमें सृष्टि-कर्म में मरीचि प्रथम हुए।

श्लोक 14 (devibhagavatam.7.2.14)

तस्य पुत्रोऽतिविख्यातः कश्यपः सर्वसम्मतः । त्रयोदशैव तस्यासन्भार्या दक्षसुताः किल

tasya putro'tivikhyātaḥ kaśyapaḥ sarvasammataḥ trayodaśaiva tasyāsanbhāryā dakṣasutāḥ kila

उनका अत्यंत विख्यात, सर्वसम्मत पुत्र कश्यप हुआ; उनकी ठीक तेरह पत्नियाँ थीं, जो दक्ष की पुत्रियाँ थीं।

श्लोक 15 (devibhagavatam.7.2.15)

देवाः सर्वे समुत्पन्ना दैत्या यक्षाश्च पन्नगाः । पशवः पक्षिणश्चैव तस्मात्सृष्टिस्तु काश्यपी

devāḥ sarve samutpannā daityā yakṣāśca pannagāḥ paśavaḥ pakṣiṇaścaiva tasmātsṛṣṭistu kāśyapī

उनसे सभी देवता, दैत्य, यक्ष और नाग उत्पन्न हुए, तथा पशु-पक्षी भी; इस प्रकार यह काश्यपी सृष्टि है।

श्लोक 16 (devibhagavatam.7.2.16)

देवानां प्रथितः सूर्यो विवस्वान्नाम तस्य तु । तस्य पुत्रः स विख्यातो वैवस्वतमनुर्नृपः

devānāṁ prathitaḥ sūryo vivasvānnāma tasya tu tasya putraḥ sa vikhyāto vaivasvatamanurnṛpaḥ

देवताओं में विवस्वान् नाम से विख्यात सूर्य हुए; उनका पुत्र विख्यात राजा वैवस्वत मनु हुआ।

श्लोक 17 (devibhagavatam.7.2.17)

तस्य पुत्रस्तथेक्ष्वाकुः सूर्यवंशविवर्धनः । नवाभवन्सुतास्तस्य मनोरिक्ष्वाकुपूर्वजाः

tasya putrastathekṣvākuḥ sūryavaṁśavivardhanaḥ navābhavansutāstasya manorikṣvākupūrvajāḥ

उनका पुत्र इक्ष्वाकु था, जो सूर्यवंश को बढ़ाने वाला हुआ; मनु के नौ पुत्र थे, जिनमें इक्ष्वाकु ज्येष्ठ थे।

श्लोक 18 (devibhagavatam.7.2.18)

तेषां नामानि राजेन्द्र शृणुष्वैकमनाः पुनः । इक्ष्वाकुरथ नाभागो धृष्टः शर्यातिरेव च

teṣāṁ nāmāni rājendra śṛṇuṣvaikamanāḥ punaḥ ikṣvākuratha nābhāgo dhṛṣṭaḥ śaryātireva ca

हे राजेन्द्र! उनके नाम एकाग्रचित्त होकर पुनः सुनो — इक्ष्वाकु, नाभाग, धृष्ट तथा शर्याति —

श्लोक 19 (devibhagavatam.7.2.19)

नरिष्यन्तस्तथा प्रांशुर्नृगो दिष्टश्च सप्तमः । करूषश्च पृषध्रश्च नवैते मानवाः स्मृताः

nariṣyantastathā prāṁśurnṛgo diṣṭaśca saptamaḥ karūṣaśca pṛṣadhraśca navaite mānavāḥ smṛtāḥ

— नरिष्यन्त, प्रांशु, नृग, तथा सातवें दिष्ट; करूष और पृषध्र — ये नौ मनुपुत्र कहे गए हैं।

श्लोक 20 (devibhagavatam.7.2.20)

इक्ष्वाकुस्तु मनोः पुत्रः प्रथमः समजायत । तस्य पुत्रशतं चासीज्ज्येष्ठो विकुक्षिरात्मवान्

ikṣvākustu manoḥ putraḥ prathamaḥ samajāyata tasya putraśataṁ cāsījjyeṣṭho vikukṣirātmavān

मनु के प्रथम पुत्र इक्ष्वाकु उत्पन्न हुए; उनके सौ पुत्र थे, जिनमें आत्मज्ञानी विकुक्षि ज्येष्ठ थे।

श्लोक 21 (devibhagavatam.7.2.21)

नवानां वंशविस्तारं सङ्क्षेपेण निशामय । शूराणां मनुपुत्राणां मनोरन्तरजन्मनाम्

navānāṁ vaṁśavistāraṁ saṅkṣepeṇa niśāmaya śūrāṇāṁ manuputrāṇāṁ manorantarajanmanām

अब मनु के इन नौ शूरवीर पुत्रों — इस मन्वन्तर में जन्मे — के वंश-विस्तार को संक्षेप में सुनो।

श्लोक 22 (devibhagavatam.7.2.22)

नाभागस्य तु पुत्रोऽभूदम्बरीषः प्रतापवान् । धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च प्रजापालनतत्परः

nābhāgasya tu putro'bhūdambarīṣaḥ pratāpavān dharmajñaḥ satyasandhaśca prajāpālanatatparaḥ

नाभाग का पुत्र प्रतापी अम्बरीष हुआ, जो धर्मज्ञ, सत्यप्रतिज्ञ तथा प्रजा-पालन में तत्पर था।

श्लोक 23 (devibhagavatam.7.2.23)

धृष्टात्तु धार्ष्टकं क्षत्रं ब्रह्मभूतमजायत । सङ्ग्रामकातरं सम्यग्ब्रह्मकर्मरतं तथा

dhṛṣṭāttu dhārṣṭakaṁ kṣatraṁ brahmabhūtamajāyata saṅgrāmakātaraṁ samyagbrahmakarmarataṁ tathā

धृष्ट से धार्ष्टक क्षत्रिय उत्पन्न हुए, जो ब्राह्मणत्व को प्राप्त हो गए — युद्ध से विमुख होकर पूर्णतः ब्रह्म-कर्म में रत।

श्लोक 24 (devibhagavatam.7.2.24)

शर्यातेस्तनयश्चाभूदानर्तो नाम विश्रुतः । सुकन्या च तथा पुत्री रूपलावण्यसंयुता

śaryātestanayaścābhūdānarto nāma viśrutaḥ sukanyā ca tathā putrī rūpalāvaṇyasaṁyutā

शर्याति का पुत्र विश्रुत आनर्त नामक हुआ; उनकी सुकन्या नाम की एक पुत्री भी थी, जो रूप-लावण्य से सम्पन्न थी।

श्लोक 25 (devibhagavatam.7.2.25)

च्यवनाय सुता दत्ता राज्ञाप्यन्धाय सुन्दरी । मुनिः सुलोचनो जातस्तस्याः शीलगुणेन ह

cyavanāya sutā dattā rājñāpyandhāya sundarī muniḥ sulocano jātastasyāḥ śīlaguṇena ha

वह सुन्दर पुत्री राजा द्वारा अंधे च्यवन मुनि को दी गई; उसके शील-गुण से ही मुनि सुन्दर नेत्रों वाले हो गए —

श्लोक 26 (devibhagavatam.7.2.26)

विहितो रविपुत्राभ्यामश्विभ्यामिति नः श्रुतम् । जनमेजय उवाच । सन्देहोऽयं महान् ब्रह्मन् कथायां कथितस्त्वया

vihito raviputrābhyāmaśvibhyāmiti naḥ śrutam janamejaya uvāca sandeho'yaṁ mahān brahman kathāyāṁ kathitastvayā

— यह सूर्यपुत्र अश्विनीकुमारों द्वारा सम्पन्न हुआ, ऐसा हमने सुना है। जनमेजय ने कहा — हे ब्रह्मन्! आपकी कही इस कथा में मुझे बड़ा संशय हुआ है —

श्लोक 27 (devibhagavatam.7.2.27)

यद्राजा मुनयेऽन्धाय दत्ता पुत्री सुलोचना । कुरूपा गुणहीना वा नारी लक्षणवर्जिता

yadrājā munaye'ndhāya dattā putrī sulocanā kurūpā guṇahīnā vā nārī lakṣaṇavarjitā

— कि राजा ने सुलोचना नामक पुत्री अंधे मुनि को दी; क्या वह कुरूपा, गुणहीना अथवा शुभ लक्षणों से रहित थी —

श्लोक 28 (devibhagavatam.7.2.28)

पुत्री यदा भवेद्राजा तदान्धाय प्रयच्छति । ज्ञात्वान्धं सुमुखीं कस्माद्दत्तवान्नृपसत्तमः

putrī yadā bhavedrājā tadāndhāya prayacchati jñātvāndhaṁ sumukhīṁ kasmāddattavānnṛpasattamaḥ

— जो पुत्री होने पर भी राजा अंधे को दे देता है? अंधा जानकर उस सुमुखी को उस श्रेष्ठ राजा ने क्यों दिया?

श्लोक 29 (devibhagavatam.7.2.29)

कारणं ब्रूहि मे ब्रह्मन्ननुग्राह्योऽस्मि सर्वदा । सूत उवाच । इति राज्ञो वचः श्रुत्वा परीक्षितसुतस्य वै

kāraṇaṁ brūhi me brahmannanugrāhyo'smi sarvadā sūta uvāca iti rājño vacaḥ śrutvā parīkṣitasutasya vai

हे ब्रह्मन्! मुझे इसका कारण बताइए, मैं सदा आपकी कृपा का पात्र हूँ। सूत जी ने कहा — राजा परीक्षित-पुत्र के इस वचन को सुनकर —

श्लोक 30 (devibhagavatam.7.2.30)

द्वैपायनः प्रसन्नात्मा तमुवाच हसन्निव । व्यास उवाच । वैवस्वतसुतः श्रीमाञ्छर्यातिर्नाम पार्थिवः

dvaipāyanaḥ prasannātmā tamuvāca hasanniva vyāsa uvāca vaivasvatasutaḥ śrīmāñcharyātirnāma pārthivaḥ

— प्रसन्नचित्त द्वैपायन (व्यास) मुस्कुराते हुए उनसे बोले। व्यास जी ने कहा — वैवस्वत के श्रीमान् पुत्र शर्याति नामक राजा —

श्लोक 31 (devibhagavatam.7.2.31)

तस्य स्त्रीणां सहस्राणि चत्वार्यासन्परिग्रहाः । राजपुत्र्यः सरूपाश्च सर्वलक्षणसंयुताः

tasya strīṇāṁ sahasrāṇi catvāryāsanparigrahāḥ rājaputryaḥ sarūpāśca sarvalakṣaṇasaṁyutāḥ

— की चार सहस्र पत्नियाँ थीं, सभी राजकुमारियाँ, सुन्दर रूप वाली तथा समस्त शुभ लक्षणों से युक्त।

श्लोक 32 (devibhagavatam.7.2.32)

पत्न्यः प्रेमयुताः सर्वाः प्रिया राज्ञः सुसम्मताः । एका पुत्री तु तासां वै सुकन्या नाम सुन्दरी

patnyaḥ premayutāḥ sarvāḥ priyā rājñaḥ susammatāḥ ekā putrī tu tāsāṁ vai sukanyā nāma sundarī

उनकी सभी पत्नियाँ स्नेहमयी, राजा की प्रिय तथा अत्यंत सम्मानित थीं; उनमें एक पुत्री सुन्दरी सुकन्या नाम की थी —

श्लोक 33 (devibhagavatam.7.2.33)

पितुः प्रिया च मातॄणां सर्वासां चारुहासिनी । नगरान्नातिदूरेऽभूत्सरो मानससन्निभम्

pituḥ priyā ca mātṝṇāṁ sarvāsāṁ cāruhāsinī nagarānnātidūre'bhūtsaro mānasasannibham

— जो पिता को तथा सभी माताओं को प्रिय, और मधुर मुस्कान वाली थी। नगर से न बहुत दूर मानसरोवर के समान एक सरोवर था।

श्लोक 34 (devibhagavatam.7.2.34)

बद्धसोपानमार्गं च स्वच्छपानीयपूरितम् । हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम्

baddhasopānamārgaṁ ca svacchapānīyapūritam haṁsakāraṇḍavākīrṇaṁ cakravākopaśobhitam

उसमें सोपान-मार्ग बने हुए थे और वह स्वच्छ जल से भरा था; वह हंस-कारण्डवों से व्याप्त और चक्रवाकों से सुशोभित था —

श्लोक 35 (devibhagavatam.7.2.35)

दात्यूहसारसाकीर्णं सर्वपक्षिगणावृतम् । पञ्चधाकमलोपेतं चञ्चरीकसुसेवितम्

dātyūhasārasākīrṇaṁ sarvapakṣigaṇāvṛtam pañcadhākamalopetaṁ cañcarīkasusevitam

— दात्यूह और सारस पक्षियों से भरा, हर प्रकार के पक्षी-समूहों से घिरा, पाँच रंगों के कमलों से युक्त, भ्रमरों से सुसेवित —

श्लोक 36 (devibhagavatam.7.2.36)

पार्श्वतश्च द्रुमाकीर्णं वेष्टितं पादपैः शुभैः । सालैस्तमालैः सरलैः पुन्नागाशोकमण्डितम्

pārśvataśca drumākīrṇaṁ veṣṭitaṁ pādapaiḥ śubhaiḥ sālaistamālaiḥ saralaiḥ punnāgāśokamaṇḍitam

— चारों ओर वृक्षों से व्याप्त, शुभ वृक्षों — साल, तमाल, सरल — से घिरा, पुन्नाग और अशोक वृक्षों से अलंकृत —

श्लोक 37 (devibhagavatam.7.2.37)

वटाश्वत्थकदम्बैश्च कदलीखण्डराजितम् । जम्बीरैर्बीजपूरैश्च खर्जूरैः पनसैस्तथा

vaṭāśvatthakadambaiśca kadalīkhaṇḍarājitam jambīrairbījapūraiśca kharjūraiḥ panasaistathā

— बरगद, पीपल और कदम्ब वृक्षों से, तथा केले के कुंजों से सुशोभित; जम्बीर, अनार, खजूर तथा कटहल के वृक्षों से युक्त —

श्लोक 38 (devibhagavatam.7.2.38)

क्रमुकैर्नारिकेलैश्च केतकैः काञ्चनद्रुमैः । यूथिकाजालकैः शुभ्रैः संवृतं मल्लिकागणैः

kramukairnārikelaiśca ketakaiḥ kāñcanadrumaiḥ yūthikājālakaiḥ śubhraiḥ saṁvṛtaṁ mallikāgaṇaiḥ

— सुपारी और नारियल के वृक्षों से, केतकी और स्वर्ण-वृक्षों से युक्त, शुभ्र यूथिका-पुष्पों तथा मल्लिका-गुच्छों से आच्छादित —

श्लोक 39 (devibhagavatam.7.2.39)

जम्ब्वाम्रतिन्तिणीभिश्च करञ्जकुटजावृतम् । पलाशनिम्बखदिरबिल्वामलकमण्डितम्

jambvāmratintiṇībhiśca karañjakuṭajāvṛtam palāśanimbakhadirabilvāmalakamaṇḍitam

— जामुन, आम और इमली के वृक्षों से, करंज और कुटज से घिरा, पलाश, नीम, खैर, बेल तथा आँवले के वृक्षों से अलंकृत।

श्लोक 40 (devibhagavatam.7.2.40)

बभूव कोकिलारावः केकास्वनविराजितम् । तत्समीपे शुभे देशे पादपानां गणावृते

babhūva kokilārāvaḥ kekāsvanavirājitam tatsamīpe śubhe deśe pādapānāṁ gaṇāvṛte

वहाँ कोयल की कूक और मोर की केका ध्वनि से वह स्थान सुशोभित था; उसी वृक्षसमूह से घिरे उस शुभ स्थान के निकट —

श्लोक 41 (devibhagavatam.7.2.41)

भार्गवश्च्यवनः शान्तस्तापसः संस्थितो मुनिः । ज्ञात्वासौ विजनं स्थानं तपस्तेपे समाहितः

bhārgavaścyavanaḥ śāntastāpasaḥ saṁsthito muniḥ jñātvāsau vijanaṁ sthānaṁ tapastepe samāhitaḥ

— भृगुवंशी शांत तपस्वी च्यवन मुनि निवास करते थे; उस स्थान को निर्जन जानकर उन्होंने एकाग्रचित्त होकर तपस्या की।

श्लोक 42 (devibhagavatam.7.2.42)

कृत्वा दृढासनं मौनमाधाय जितमारुतः । इन्द्रियाणि च संयम्य त्यक्ताहारस्तपोनिधिः

kṛtvā dṛḍhāsanaṁ maunamādhāya jitamārutaḥ indriyāṇi ca saṁyamya tyaktāhārastaponidhiḥ

दृढ़ आसन लगाकर, मौन धारण कर, प्राण को वश में करके, इन्द्रियों को संयमित करके, उस तपोनिधि ने आहार त्याग दिया —

श्लोक 43 (devibhagavatam.7.2.43)

जलपानादिरहितो ध्यायन्नास्ते पराम्बिकाम् । सवल्मीकोऽभवद्राजल्लँताभिः परिवेष्टितः

jalapānādirahito dhyāyannāste parāmbikām savalmīko'bhavadrājalla~tābhiḥ pariveṣṭitaḥ

— जल-पान भी त्यागकर वे परम अम्बिका का ध्यान करते हुए बैठे रहे। हे राजन्! वे बाँबी से आच्छादित हो गए और लताओं से लिपट गए।

श्लोक 44 (devibhagavatam.7.2.44)

कालेन महता राजन् समाकीर्णः पिपीलिकैः । तथा स संवृतो धीमान्मृत्पिण्ड इव सर्वतः

kālena mahatā rājan samākīrṇaḥ pipīlikaiḥ tathā sa saṁvṛto dhīmānmṛtpiṇḍa iva sarvataḥ

बहुत काल बीतने पर, हे राजन्! वे चींटियों से आच्छादित हो गए, और वे बुद्धिमान मुनि सर्वथा मिट्टी के ढेर के समान ढँक गए।

श्लोक 45 (devibhagavatam.7.2.45)

कदाचित्स महीपालः कामिनीगणसंवृतः । आजगाम सरो राजन् विहर्तुमिदमुत्तमम्

kadācitsa mahīpālaḥ kāminīgaṇasaṁvṛtaḥ ājagāma saro rājan vihartumidamuttamam

एक बार वे राजा (शर्याति) स्त्रियों के समूह से घिरे हुए, हे राजन्, विहार करने के लिए उस उत्तम सरोवर पर आए —

श्लोक 46 (devibhagavatam.7.2.46)

शर्यातिः सुन्दरीवृन्दसंयुतः सलिलेऽमले । क्रीडासक्तो महीपालो बभूव कमलाकरे

śaryātiḥ sundarīvṛndasaṁyutaḥ salile'male krīḍāsakto mahīpālo babhūva kamalākare

— शर्याति सुन्दरियों के समूह के साथ निर्मल जल में क्रीड़ा में मग्न हो गए, वे राजा उस कमल-सरोवर में विहार करने लगे।

श्लोक 47 (devibhagavatam.7.2.47)

सुकन्या वनमासाद्य विजहार सखीवृता । सुमनांसि विचिन्वन्ती चञ्चला चञ्चलोपमा

sukanyā vanamāsādya vijahāra sakhīvṛtā sumanāṁsi vicinvantī cañcalā cañcalopamā

सुकन्या वन में पहुँचकर सखियों से घिरी हुई विहार करने लगी, फूल चुनती हुई, चंचल, मानो चंचलता का ही रूप।

श्लोक 48 (devibhagavatam.7.2.48)

सर्वाभरणसंयुक्ता रणच्चरणनूपुरा । चङ्क्रममाणा वल्मीकं च्यवनस्य समासदत्

sarvābharaṇasaṁyuktā raṇaccaraṇanūpurā caṅkramamāṇā valmīkaṁ cyavanasya samāsadat

समस्त आभूषणों से सुसज्जित, चरणों में बजते नूपुरों के साथ, विचरण करती हुई वह च्यवन की बाँबी के निकट आ पहुँची।

श्लोक 49 (devibhagavatam.7.2.49)

क्रीडासक्तोपविष्टा सा वल्मीकस्य समीपतः । ददर्श चास्य रन्ध्रे वै खद्योत इव ज्योतिषी

krīḍāsaktopaviṣṭā sā valmīkasya samīpataḥ dadarśa cāsya randhre vai khadyota iva jyotiṣī

क्रीड़ा में मग्न वह बाँबी के समीप बैठ गई, और उसने उसके छिद्रों में जुगनू के समान दो ज्योतियाँ देखीं।

श्लोक 50 (devibhagavatam.7.2.50)

किमेतदिति सञ्चिन्त्य समुद्धर्तुं मनो दधे । गृहीत्वा कण्टकं तीक्ष्णं त्वरमाणा कृशोदरी

kimetaditi sañcintya samuddhartuṁ mano dadhe gṛhītvā kaṇṭakaṁ tīkṣṇaṁ tvaramāṇā kṛśodarī

"यह क्या है" — ऐसा सोचकर उस कृशांगी ने तीक्ष्ण कांटा लेकर उसे शीघ्रता से बाहर निकालने का मन बनाया।

श्लोक 51 (devibhagavatam.7.2.51)

सा दृष्टा मुनिना बाला समीपस्था कृतोद्यमा । विचरन्ती सुकेशान्ता मन्मथस्येव कामिनी

sā dṛṣṭā muninā bālā samīpasthā kṛtodyamā vicarantī sukeśāntā manmathasyeva kāminī

उस सुंदर केश वाली, प्रयत्नशील, समीप खड़ी बालिका को मुनि ने देखा — वह विचरण करती हुई मानो कामदेव की प्रियतमा हो।

श्लोक 52 (devibhagavatam.7.2.52)

तां वीक्ष्य सुदतीं तत्र क्षामकण्ठस्तपोनिधिः । तामभाषत कल्याणीं किमेतदिति भार्गवः

tāṁ vīkṣya sudatīṁ tatra kṣāmakaṇṭhastaponidhiḥ tāmabhāṣata kalyāṇīṁ kimetaditi bhārgavaḥ

उस सुंदर-दंत वाली को वहाँ देखकर, दुर्बल कंठ वाले वे तपोनिधि भार्गव उससे बोले — "यह तुम क्या कर रही हो, हे कल्याणी?"

श्लोक 53 (devibhagavatam.7.2.53)

दूरं गच्छ विशालाक्षि तापसोऽहं वरानने । मा भिन्दस्वाद्य वल्मीकं कण्टकेन कृशोदरि

dūraṁ gaccha viśālākṣi tāpaso'haṁ varānane mā bhindasvādya valmīkaṁ kaṇṭakena kṛśodari

"दूर हट जाओ, हे विशालाक्षी! हे वरानने! मैं एक तपस्वी हूँ। हे कृशोदरी! आज इस बाँबी को कांटे से मत छेदो।"

श्लोक 54 (devibhagavatam.7.2.54)

तेनेदं प्रोच्यमानापि सा चास्य न शृणोति वै । किमु खल्विदमित्युक्त्वा निर्बिभेदास्य लोचने

tenedaṁ procyamānāpi sā cāsya na śṛṇoti vai kimu khalvidamityuktvā nirbibhedāsya locane

उनके ऐसा कहने पर भी वह उनकी बात नहीं सुनती है; "यह भला क्या है" — ऐसा कहकर उसने उनके नेत्रों को छेद दिया।

श्लोक 55 (devibhagavatam.7.2.55)

दैवेन नोदिता भित्त्वा जगाम नृपकन्यका । क्रीडन्ती शङ्कमाना सा किं कृतं तु मयेति च

daivena noditā bhittvā jagāma nṛpakanyakā krīḍantī śaṅkamānā sā kiṁ kṛtaṁ tu mayeti ca

दैव से प्रेरित होकर उन्हें भेदकर वह राजकुमारी आगे बढ़ गई, खेलती हुई किन्तु शंकित मन से — "मैंने यह क्या कर दिया?"

श्लोक 56 (devibhagavatam.7.2.56)

चुक्रोध स तथा विद्धनेत्रः परममन्युमान् । वेदनाभ्यर्दितः कामं परितापं जगाम ह

cukrodha sa tathā viddhanetraḥ paramamanyumān vedanābhyarditaḥ kāmaṁ paritāpaṁ jagāma ha

इस प्रकार नेत्र बिंधने पर वे अत्यंत क्रोधित हो उठे, परम कोपयुक्त; वेदना से पीड़ित होकर वे अत्यंत संतप्त हुए।

श्लोक 57 (devibhagavatam.7.2.57)

शकृन्मूत्रनिरोधोऽभूत्सैनिकानां तु तत्क्षणात् । विशेषेण तु भूपस्य सामात्यस्य समन्ततः

śakṛnmūtranirodho'bhūtsainikānāṁ tu tatkṣaṇāt viśeṣeṇa tu bhūpasya sāmātyasya samantataḥ

उसी क्षण सैनिकों का मल-मूत्र रुक गया — विशेषतः राजा और उनके अमात्यों का, और चारों ओर सबका।

श्लोक 58 (devibhagavatam.7.2.58)

गजोष्ट्रतुरगाणां च सर्वेषां प्राणिनां तदा । ततो रुद्धे शकृन्मूत्रे शर्यातिर्दुःखितोऽभवत्

gajoṣṭraturagāṇāṁ ca sarveṣāṁ prāṇināṁ tadā tato ruddhe śakṛnmūtre śaryātirduḥkhito'bhavat

उस समय हाथियों, ऊँटों, घोड़ों तथा समस्त प्राणियों का भी मल-मूत्र रुक गया; इस प्रकार मल-मूत्र रुकने पर शर्याति दुःखी हुए।

श्लोक 59 (devibhagavatam.7.2.59)

सैनिकैः कथितं तस्मै शकृन्मूत्रनिरोधनम् । चिन्तयामास भूपालः कारणं दुःखसम्भवे

sainikaiḥ kathitaṁ tasmai śakṛnmūtranirodhanam cintayāmāsa bhūpālaḥ kāraṇaṁ duḥkhasambhave

सैनिकों ने उन्हें मल-मूत्र के रुकने की बात बताई; राजा ने इस दुःख के उत्पन्न होने का कारण सोचना आरम्भ किया।

श्लोक 60 (devibhagavatam.7.2.60)

विचिन्त्याह ततो राजा सैनिकान्स्वजनांस्तथा । गृहमागत्य चिन्तार्तः केनेदं दुष्कृतं कृतम्

vicintyāha tato rājā sainikānsvajanāṁstathā gṛhamāgatya cintārtaḥ kenedaṁ duṣkṛtaṁ kṛtam

विचार करके राजा ने अपने सैनिकों और स्वजनों से कहा — घर लौटकर, चिंता से व्याकुल — "किसने यह दुष्कर्म किया है?"

श्लोक 61 (devibhagavatam.7.2.61)

सरसः पश्चिमे भागे वनमध्ये महातपाः । च्यवनस्तापसस्तत्र तपश्चरति दुश्चरम्

sarasaḥ paścime bhāge vanamadhye mahātapāḥ cyavanastāpasastatra tapaścarati duścaram

"सरोवर के पश्चिम भाग में, वन के मध्य में, महातपस्वी च्यवन मुनि अत्यंत कठिन तपस्या करते हैं।

श्लोक 62 (devibhagavatam.7.2.62)

केनाप्यपकृतं तत्र तापसेऽग्निसमप्रभे । तस्मात्पीडा समुत्पन्ना सर्वेषामिति निश्चयः

kenāpyapakṛtaṁ tatra tāpase'gnisamaprabhe tasmātpīḍā samutpannā sarveṣāmiti niścayaḥ

उस अग्नि-तुल्य तेजस्वी तपस्वी के प्रति किसी ने अवश्य कोई अपराध किया है; इसी से यह सबको पीड़ा हुई है, ऐसा निश्चय है।

श्लोक 63 (devibhagavatam.7.2.63)

तपोवृद्धस्य वृद्धस्य वरिष्ठस्य विशेषतः । केनाप्यपकृतं मन्ये भार्गवस्य महात्मनः

tapovṛddhasya vṛddhasya variṣṭhasya viśeṣataḥ kenāpyapakṛtaṁ manye bhārgavasya mahātmanaḥ

तप में वृद्ध, वयोवृद्ध, विशेषतः श्रेष्ठ उस महात्मा भार्गव के प्रति किसी ने अपराध किया है, ऐसा मैं मानता हूँ।

श्लोक 64 (devibhagavatam.7.2.64)

ज्ञातं वा यदि वाज्ञातं तस्येदं फलमुत्तमम् । कैश्च दुष्टैः कृतं तस्य हेलनं तापसस्य ह

jñātaṁ vā yadi vājñātaṁ tasyedaṁ phalamuttamam kaiśca duṣṭaiḥ kṛtaṁ tasya helanaṁ tāpasasya ha

जाने-अनजाने में भी उसका यह उत्तम फल है। किन दुष्टों ने उस तपस्वी का यह अपमान किया है?

श्लोक 65 (devibhagavatam.7.2.65)

इति पृष्टास्तमूचुस्ते सैनिका वेदनार्दिताः । मनोवाक्कायनितं न विद्मोऽपकृतं वयम्

iti pṛṣṭāstamūcuste sainikā vedanārditāḥ manovākkāyanitaṁ na vidmo'pakṛtaṁ vayam

इस प्रकार पूछे जाने पर वेदना से पीड़ित उन सैनिकों ने उनसे कहा — "हम मन, वचन अथवा शरीर से किया गया कोई अपराध नहीं जानते।"

अध्याय 1अध्याय-सूचीअध्याय 3