Skip to main content

अष्टम स्कन्ध · अध्याय 24

देवी-पूजन-विधि

अध्याय 23अध्याय-सूची

श्लोक 1 (devibhagavatam.8.24.1)

नारद उवाच । धर्मश्च कीदृशस्तात देव्याराधनलक्षणः । कथमाराधिता देवी सा ददाति परं पदम्

nārada uvāca | dharmaśca kīdṛśastāta devyārādhanalakṣaṇaḥ | kathamārādhitā devī sā dadāti paraṁ padam

नारद ने कहा — हे तात! देवी की आराधना जिसका लक्षण है, वह धर्म कैसा है? किस प्रकार आराधित होकर वह देवी परम पद प्रदान करती हैं?

श्लोक 2 (devibhagavatam.8.24.2)

आराधनविधिः को वा कथमाराधिता कदा । केन सा दुर्गनरकाद्दुर्गा त्राणप्रदा भवेत्

ārādhanavidhiḥ ko vā kathamārādhitā kadā | kena sā durganarakāddurgā trāṇapradā bhavet

आराधना की विधि क्या है? कब और किस प्रकार आराधित होकर, किस उपाय से वह दुर्गा भयंकर नरक से त्राण देने वाली होती हैं?

श्लोक 3 (devibhagavatam.8.24.3)

श्रीनारायण उवाच । देवर्षे शृणु चित्तैकाग्र्येण मे विदुषां वर । यथा प्रसीदते देवी धर्माराधनतः स्वयम्

śrīnārāyaṇa uvāca | devarṣe śṛṇu cittaikāgryeṇa me viduṣāṁ vara | yathā prasīdate devī dharmārādhanataḥ svayam

श्रीनारायण ने कहा — हे देवर्षे! हे विद्वानों में श्रेष्ठ! एकाग्रचित्त होकर मुझसे सुनो, कि किस प्रकार धर्माराधन से देवी स्वयं प्रसन्न होती हैं।

श्लोक 4 (devibhagavatam.8.24.4)

स्वधर्मो यादृशः प्रोक्तस्तं च मे शृणु नारद । अनादाविह संसारे देवी सशृजिता स्वयम्

svadharmo yādṛśaḥ proktastaṁ ca me śṛṇu nārada | anādāviha saṁsāre devī saśṛjitā svayam

हे नारद! स्वधर्म कैसा कहा गया है, वह भी मुझसे सुनो। इस अनादि संसार में देवी स्वयं ही उत्पन्न होकर,

श्लोक 5 (devibhagavatam.8.24.5)

परिपालयते घोरसङ्कटादिषु सा मुने । सा देवी पूज्यते लोकैर्यथावत्तद्विधिं शृणु

paripālayate ghorasaṅkaṭādiṣu sā mune | sā devī pūjyate lokairyathāvattadvidhiṁ śṛṇu

— घोर संकटों आदि में रक्षा करती हैं, हे मुने! वह देवी लोकों द्वारा पूजित होती हैं; उसकी विधि यथावत् सुनो।

श्लोक 6 (devibhagavatam.8.24.6)

प्रतिपत्तिथिमासाद्य देवीमाज्येन पूजयेत् । घृतं दद्याद् ब्राह्मणाय रोगहीनो भवेत्सदा

pratipattithimāsādya devīmājyena pūjayet | ghṛtaṁ dadyād brāhmaṇāya rogahīno bhavetsadā

प्रतिपदा तिथि को प्राप्त होकर देवी की घृत से पूजा करनी चाहिए। ब्राह्मण को घृत देने से मनुष्य सदा रोगरहित होता है,

श्लोक 7 (devibhagavatam.8.24.7)

द्वितीयायां शर्करया पूजयेज्जगदम्बिकाम् । शर्करां प्रददेद्विप्रे दीर्घायुर्जायते नरः

dvitīyāyāṁ śarkarayā pūjayejjagadambikām | śarkarāṁ pradadedvipre dīrghāyurjāyate naraḥ

— द्वितीया को शर्करा से जगदम्बिका की पूजा करनी चाहिए; ब्राह्मण को शर्करा देने से मनुष्य दीर्घायु होता है,

श्लोक 8 (devibhagavatam.8.24.8)

तृतीयादिवसे देव्यै दुग्धं पूजनकर्मणि । क्षीरं दत्त्वा द्विजाग्र्याय सर्वदुःखातिगो भवेत्

tṛtīyādivase devyai dugdhaṁ pūjanakarmaṇi | kṣīraṁ dattvā dvijāgryāya sarvaduḥkhātigo bhavet

— तीसरे दिन देवी को पूजा-कर्म में दुग्ध अर्पित करना चाहिए; श्रेष्ठ द्विज को क्षीर देने से मनुष्य समस्त दुःखों से मुक्त हो जाता है,

श्लोक 9 (devibhagavatam.8.24.9)

चतुर्थ्यां पूजनेऽपूपा देया देव्यै द्विजाय च । अपूपा एव दातव्या न विघ्नैरभिभूयते

caturthyāṁ pūjane'pūpā deyā devyai dvijāya ca | apūpā eva dātavyā na vighnairabhibhūyate

— चतुर्थी को पूजा में देवी को तथा द्विज को अपूप (पुए) देने चाहिए; अपूप ही दिये जाने पर मनुष्य विघ्नों से अभिभूत नहीं होता,

श्लोक 10 (devibhagavatam.8.24.10)

पञ्चम्यां कदलीजातं फलं देव्यै निवेदयेत् । तदेव ब्राह्मणे देयं मेधावान्पुरुषो भवेत्

pañcamyāṁ kadalījātaṁ phalaṁ devyai nivedayet | tadeva brāhmaṇe deyaṁ medhāvānpuruṣo bhavet

— पंचमी को देवी को केले का फल अर्पित करना चाहिए; वही ब्राह्मण को देने से मनुष्य मेधावी होता है,

श्लोक 11 (devibhagavatam.8.24.11)

षष्ठीतिथौ मधु प्रोक्तं देवीपूजनकर्मणि । ब्राह्मणाय च दातव्यं मधु कान्तिर्यतो भवेत्

ṣaṣṭhītithau madhu proktaṁ devīpūjanakarmaṇi | brāhmaṇāya ca dātavyaṁ madhu kāntiryato bhavet

— षष्ठी तिथि को देवी-पूजन कर्म में मधु कहा गया है; तथा ब्राह्मण को मधु देना चाहिए, जिससे कान्ति प्राप्त होती है,

श्लोक 12 (devibhagavatam.8.24.12)

सप्तम्यां गुडनैवेद्यं देव्यै दत्त्वा द्विजाय च । गुडं दत्त्वा शोकहीनो जायते द्विजसत्तम

saptamyāṁ guḍanaivedyaṁ devyai dattvā dvijāya ca | guḍaṁ dattvā śokahīno jāyate dvijasattama

— सप्तमी को गुड़ का नैवेद्य देवी को अर्पित कर तथा द्विज को देकर — हे द्विजसत्तम! गुड़ देने से मनुष्य शोकरहित हो जाता है,

श्लोक 13 (devibhagavatam.8.24.13)

नारिकेलमथाष्टम्यां देव्यै नैवेद्यमर्पयेत् । ब्राह्मणाय प्रदातव्यं तापहीनो भवेन्नरः

nārikelamathāṣṭamyāṁ devyai naivedyamarpayet | brāhmaṇāya pradātavyaṁ tāpahīno bhavennaraḥ

— तत्पश्चात् अष्टमी को देवी को नारियल का नैवेद्य अर्पित करना चाहिए; ब्राह्मण को देने से मनुष्य तापरहित हो जाता है,

श्लोक 14 (devibhagavatam.8.24.14)

नवम्यां लाजमम्बायै चार्पयित्वा द्विजाय च । दत्त्वा सुखाधिको भूयादिह लोके परत्र च

navamyāṁ lājamambāyai cārpayitvā dvijāya ca | dattvā sukhādhiko bhūyādiha loke paratra ca

— नवमी को अम्बा को लाजा अर्पित कर, तथा द्विज को देकर, मनुष्य इस लोक और परलोक दोनों में अधिक सुखी होता है,

श्लोक 15 (devibhagavatam.8.24.15)

दशम्यामर्पयित्वा तु देव्यै कृष्णतिलान्मुने । ब्राह्मणाय प्रदत्त्वा तु यमलोकाद्भयं न हि

daśamyāmarpayitvā tu devyai kṛṣṇatilānmune | brāhmaṇāya pradattvā tu yamalokādbhayaṁ na hi

— दशमी को देवी को काले तिल अर्पित कर, हे मुने! ब्राह्मण को देकर, मनुष्य को यमलोक से कोई भय नहीं रहता,

श्लोक 16 (devibhagavatam.8.24.16)

एकादश्यां दधि तथा देव्यै चार्पयते तु यः । ददाति ब्राह्मणायैतद्देवीप्रियतमो भवेत्

ekādaśyāṁ dadhi tathā devyai cārpayate tu yaḥ | dadāti brāhmaṇāyaitaddevīpriyatamo bhavet

— जो एकादशी को देवी को दही अर्पित करता है, तथा इसे ब्राह्मण को देता है, वह देवी का अत्यन्त प्रिय बन जाता है,

श्लोक 17 (devibhagavatam.8.24.17)

द्वादश्यां पृथुकान्देव्यै दत्त्वाचार्याय यो ददेत् । तानेव च मुनिश्रेष्ठ स देवीप्रियतां व्रजेत्

dvādaśyāṁ pṛthukāndevyai dattvācāryāya yo dadet | tāneva ca muniśreṣṭha sa devīpriyatāṁ vrajet

— जो द्वादशी को देवी को पृथुक (चिवड़ा) अर्पित कर, उसे ही आचार्य को देता है, हे मुनिश्रेष्ठ! वह देवी की प्रियता को प्राप्त होता है,

श्लोक 18 (devibhagavatam.8.24.18)

त्रयोदश्यां च दुर्गायै चणकान्प्रददाति च । तानेव दत्त्वा विप्राय प्रजासन्ततिमान्भवेत्

trayodaśyāṁ ca durgāyai caṇakānpradadāti ca | tāneva dattvā viprāya prajāsantatimānbhavet

— तथा जो त्रयोदशी को दुर्गा को चने अर्पित करता है, और उन्हें ही ब्राह्मण को देता है, वह सन्तति-सम्पन्न होता है,

श्लोक 19 (devibhagavatam.8.24.19)

चतुर्दश्यां च देवर्षे देव्यै सक्तून्प्रयच्छति । तानेव दद्याद्विप्राय शिवस्य दयितो भवेत्

caturdaśyāṁ ca devarṣe devyai saktūnprayacchati | tāneva dadyādviprāya śivasya dayito bhavet

— तथा हे देवर्षे! जो चतुर्दशी को देवी को सत्तू अर्पित करता है, और उसे ही ब्राह्मण को देता है, वह शिव का प्रिय बन जाता है,

श्लोक 20 (devibhagavatam.8.24.20)

पायसं पूर्णिमातिथ्यामपर्णायै प्रयच्छति । ददाति च द्विजाग्र्याय पितृनुद्धरतेऽखिलान्

pāyasaṁ pūrṇimātithyāmaparṇāyai prayacchati | dadāti ca dvijāgryāya pitṛnuddharate'khilān

— तथा जो पूर्णिमा तिथि को अपर्णा को पायस अर्पित करता है, और उसे श्रेष्ठ द्विज को देता है, वह अपने समस्त पितरों का उद्धार करता है।

श्लोक 21 (devibhagavatam.8.24.21)

तत्तिथौ हवनं प्रोक्तं देवीप्रीत्यै महामुने । तत्तत्तिथ्युक्तवस्तूनामशेषारिष्टनाशनम्

tattithau havanaṁ proktaṁ devīprītyai mahāmune | tattattithyuktavastūnāmaśeṣāriṣṭanāśanam

हे महामुने! उस-उस तिथि पर देवी की प्रसन्नता के लिए हवन भी कहा गया है; उस-उस तिथि पर कहे गये पदार्थों का हवन समस्त अरिष्टों का नाश करने वाला है,

श्लोक 22 (devibhagavatam.8.24.22)

रविवारे पायसं च नैवेद्यं परिकीर्तितम् । सोमवारे पयः प्रोक्तं भौमे च कदलीफलम्

ravivāre pāyasaṁ ca naivedyaṁ parikīrtitam | somavāre payaḥ proktaṁ bhaume ca kadalīphalam

— रविवार को पायस नैवेद्य कहा गया है; सोमवार को दुग्ध कहा गया है, तथा मंगलवार को केले का फल,

श्लोक 23 (devibhagavatam.8.24.23)

बुधवारे च सम्प्रोक्तं नवनीतं नवं द्विज । गुरुवारे शर्करां च सितां भार्गववासरे

budhavāre ca samproktaṁ navanītaṁ navaṁ dvija | guruvāre śarkarāṁ ca sitāṁ bhārgavavāsare

— हे द्विज! बुधवार को नवीन नवनीत कहा गया है; गुरुवार को शर्करा, तथा शुक्रवार को श्वेत शर्करा,

श्लोक 24 (devibhagavatam.8.24.24)

शनिवारे घृतं गव्यं नैवेद्यं परिकीर्तितम् । सप्तविंशतिनक्षत्रनैवेद्यं श्रूयतां मुने

śanivāre ghṛtaṁ gavyaṁ naivedyaṁ parikīrtitam | saptaviṁśatinakṣatranaivedyaṁ śrūyatāṁ mune

— शनिवार को गव्य घृत नैवेद्य कहा गया है। हे मुने! अब सत्ताईस नक्षत्रों के नैवेद्य सुनो —

श्लोक 25 (devibhagavatam.8.24.25)

घृतं तिलं शर्करां च दधि दुग्धं किलाटकम् । दथिकूर्ची मोदकं च फेणिकां घृतमण्डकम्

ghṛtaṁ tilaṁ śarkarāṁ ca dadhi dugdhaṁ kilāṭakam | dathikūrcī modakaṁ ca pheṇikāṁ ghṛtamaṇḍakam

घृत, तिल, शर्करा, दही, दूध, किलाट, दधिकूर्ची, मोदक, फेणिका, घृतमण्डक,

श्लोक 26 (devibhagavatam.8.24.26)

कंसारं वटपत्रं च घृतपूरमतः परम् । वटकं कोकरसकं पूरणं मधु सूरणम्

kaṁsāraṁ vaṭapatraṁ ca ghṛtapūramataḥ param | vaṭakaṁ kokarasakaṁ pūraṇaṁ madhu sūraṇam

कंसार, वटपत्र, तथा घृतपूर, वटक, कोकरसक, पूरण, मधु, सूरण,

श्लोक 27 (devibhagavatam.8.24.27)

गुडं पृथुकद्राक्षे च खर्जूरं चैव चारकम् । अपूपं नवनीतं च मुद्गं मोदक एव च

guḍaṁ pṛthukadrākṣe ca kharjūraṁ caiva cārakam | apūpaṁ navanītaṁ ca mudgaṁ modaka eva ca

गुड़, चिवड़ा और अंगूर, खजूर तथा चारक, अपूप, नवनीत, मूँग तथा मोदक भी,

श्लोक 28 (devibhagavatam.8.24.28)

मातुलिङ्गमिति प्रोक्तं भनैवेद्यं च नारद । विष्कम्भादिषु योगेषु प्रवक्ष्यामि निवेदनम्

mātuliṅgamiti proktaṁ bhanaivedyaṁ ca nārada | viṣkambhādiṣu yogeṣu pravakṣyāmi nivedanam

— तथा मातुलिंग (बिजौरा नींबू) नैवेद्य कहा गया है, हे नारद! अब मैं विष्कम्भ आदि योगों में निवेदन बताऊँगा,

श्लोक 29 (devibhagavatam.8.24.29)

पदार्थानां कृतेष्वेषु प्रीणाति जगदम्बिका । गुडं मधु घृतं दुग्धं दधि तक्रं त्वपूपकम्

padārthānāṁ kṛteṣveṣu prīṇāti jagadambikā | guḍaṁ madhu ghṛtaṁ dugdhaṁ dadhi takraṁ tvapūpakam

— जिन पदार्थों के अर्पण से जगदम्बिका प्रसन्न होती हैं: गुड़, मधु, घृत, दुग्ध, दही, तक्र तथा अपूपक,

श्लोक 30 (devibhagavatam.8.24.30)

नवनीतं कर्कटीं च कूष्माण्डं चापि मोदकम् । पनसं कदलं जम्बुफलमाम्रफलं तिलम्

navanītaṁ karkaṭīṁ ca kūṣmāṇḍaṁ cāpi modakam | panasaṁ kadalaṁ jambuphalamāmraphalaṁ tilam

नवनीत, ककड़ी तथा कूष्माण्ड, मोदक, कटहल, केला, जामुन, आम, तिल,

श्लोक 31 (devibhagavatam.8.24.31)

नारङ्गं दाडिमं चैव बदरीफलमेव च । धात्रीफलं पायसञ्च पृथुकं चणकं तथा

nāraṅgaṁ dāḍimaṁ caiva badarīphalameva ca | dhātrīphalaṁ pāyasañca pṛthukaṁ caṇakaṁ tathā

नारंगी, अनार, बेर, आँवला, पायस, चिवड़ा तथा चना,

श्लोक 32 (devibhagavatam.8.24.32)

नारिकेलं जम्भफलं कसेरुं सूरणं तथा । एतानि क्रमशो विप्र नैवेद्यानि शुभानि च

nārikelaṁ jambhaphalaṁ kaseruṁ sūraṇaṁ tathā | etāni kramaśo vipra naivedyāni śubhāni ca

नारियल, जम्भीर फल, कसेरू तथा सूरण — हे विप्र! ये सभी क्रमशः शुभ नैवेद्य हैं,

श्लोक 33 (devibhagavatam.8.24.33)

विष्कम्भादिषु योगेषु निर्णीतानि मनीषिभिः । अथ नैवेद्यमाख्यास्ये करणानां पृथङ्मुने

viṣkambhādiṣu yogeṣu nirṇītāni manīṣibhiḥ | atha naivedyamākhyāsye karaṇānāṁ pṛthaṅmune

— जो विष्कम्भ आदि योगों के लिए विद्वानों द्वारा निर्धारित हैं। अब, हे मुने! मैं करणों के लिए पृथक् नैवेद्य बताऊँगा,

श्लोक 34 (devibhagavatam.8.24.34)

कंसारं मण्डकं फेणी मोदकं वटपत्रकम् । लड्डुकं घृतपूरं च तिलं दधि घृतं मधु

kaṁsāraṁ maṇḍakaṁ pheṇī modakaṁ vaṭapatrakam | laḍḍukaṁ ghṛtapūraṁ ca tilaṁ dadhi ghṛtaṁ madhu

कंसार, मण्डक, फेणी, मोदक, वटपत्रक, लड्डू, घृतपूर, तिल, दही, घृत तथा मधु —

श्लोक 35 (devibhagavatam.8.24.35)

करणानामिदं प्रोक्तं देवीनैवेद्यमादरात् । अथान्यत्सम्प्रवक्ष्यामि देवीप्रीतिकरं परम्

karaṇānāmidaṁ proktaṁ devīnaivedyamādarāt | athānyatsampravakṣyāmi devīprītikaraṁ param

— यह करणों के लिए आदरपूर्वक देवी का नैवेद्य कहा गया है। अब मैं आगे देवी को प्रसन्न करने वाला एक अन्य सर्वोत्तम साधन बताऊँगा —

श्लोक 36 (devibhagavatam.8.24.36)

विधानं नारदमुने शृणु तत्सर्वमादृतः । चैत्रशुद्धतृतीयायां नरो मधुकवृक्षकम्

vidhānaṁ nāradamune śṛṇu tatsarvamādṛtaḥ | caitraśuddhatṛtīyāyāṁ naro madhukavṛkṣakam

— हे नारद मुने! उस सम्पूर्ण विधान को आदरपूर्वक सुनो। चैत्र शुक्ल तृतीया को मनुष्य मधुक वृक्ष (महुआ) की —

श्लोक 37 (devibhagavatam.8.24.37)

पूजयेत्पञ्च खाद्यं च नैवेद्यमुपकल्पयेत् । एवं द्वादशमासेषु तृतीयातिथिषु क्रमात्

pūjayetpañca khādyaṁ ca naivedyamupakalpayet | evaṁ dvādaśamāseṣu tṛtīyātithiṣu kramāt

— पूजा करे, और पाँच प्रकार के खाद्य पदार्थों का नैवेद्य तैयार करे। इस प्रकार बारहों महीनों में क्रमशः तृतीया तिथि को,

श्लोक 38 (devibhagavatam.8.24.38)

शुक्लपक्षे विधानेन नैवेद्यमभिदध्महे । वैशाखमासे नैवेद्यं गुडयुक्तं च नारद

śuklapakṣe vidhānena naivedyamabhidadhmahe | vaiśākhamāse naivedyaṁ guḍayuktaṁ ca nārada

— शुक्ल पक्ष में, विधिपूर्वक, हम नैवेद्य का वर्णन करते हैं। वैशाख मास में, हे नारद! गुड़युक्त नैवेद्य,

श्लोक 39 (devibhagavatam.8.24.39)

ज्येष्ठमासे मधु प्रोक्तं देवीप्रीत्यर्थमेव तु । आषाढे नवनीतं च मधुकस्य निवेदनम्

jyeṣṭhamāse madhu proktaṁ devīprītyarthameva tu | āṣāḍhe navanītaṁ ca madhukasya nivedanam

— ज्येष्ठ मास में देवी की प्रसन्नता के लिए मधु कहा गया है; आषाढ़ में मधुक-वृक्ष को नवनीत का निवेदन,

श्लोक 40 (devibhagavatam.8.24.40)

श्रावणे दधि नैवेद्यं भाद्रमासे च शर्करा । आश्विने पायसं प्रोक्तं कार्तिके पय उत्तमम्

śrāvaṇe dadhi naivedyaṁ bhādramāse ca śarkarā | āśvine pāyasaṁ proktaṁ kārtike paya uttamam

— श्रावण में दही नैवेद्य है, भाद्रपद मास में शर्करा; आश्विन में पायस कहा गया है, कार्तिक में उत्तम दुग्ध,

श्लोक 41 (devibhagavatam.8.24.41)

मार्गे फेण्युत्तमा प्रोक्ता पौषे च दधिकूर्चिका । माघे मासि च नैवेद्यं मृतं गव्यं समाहरेत्

mārge pheṇyuttamā proktā pauṣe ca dadhikūrcikā | māghe māsi ca naivedyaṁ mṛtaṁ gavyaṁ samāharet

— मार्गशीर्ष में उत्तम फेणी कही गयी है, पौष में दधिकूर्चिका; तथा माघ मास में गव्य घृत नैवेद्य के रूप में एकत्र करना चाहिए,

श्लोक 42 (devibhagavatam.8.24.42)

नारिकेलं च नैवेद्यं फाल्गुने परिकीर्तितम् । एवं द्वादशनैवेद्यैर्मासे च क्रमतोऽर्चयेत्

nārikelaṁ ca naivedyaṁ phālgune parikīrtitam | evaṁ dvādaśanaivedyairmāse ca kramato'rcayet

— तथा फाल्गुन में नारियल नैवेद्य कहा गया है। इस प्रकार इन बारह नैवेद्यों से प्रत्येक मास में क्रमशः पूजा करनी चाहिए,

श्लोक 43 (devibhagavatam.8.24.43)

मङ्गला वैष्णवी माया कालरात्रिर्दुरत्यया । महामाया मतङ्गी च काली कमलवासिनी

maṅgalā vaiṣṇavī māyā kālarātrirduratyayā | mahāmāyā mataṅgī ca kālī kamalavāsinī

मंगला, वैष्णवी, माया, दुरत्यया कालरात्रि, महामाया, मतंगी, काली, कमलवासिनी,

श्लोक 44 (devibhagavatam.8.24.44)

शिवा सहस्रचरणा सर्वमङ्गलरूपिणी । एभिर्नामपदैर्देवीं मधूके परिपूजयेत्

śivā sahasracaraṇā sarvamaṅgalarūpiṇī | ebhirnāmapadairdevīṁ madhūke paripūjayet

शिवा, सहस्रचरणा, सर्वमंगलरूपिणी — इन नाम-पदों से मधूक वृक्ष में देवी की भलीभाँति पूजा करनी चाहिए,

श्लोक 45 (devibhagavatam.8.24.45)

ततः स्तुवीत देवेशीं मधूकस्थां महेश्वरीम् । सर्वकामसमृद्।ह्ध्यर्थं व्रतपूर्णत्वसिद्धये

tataḥ stuvīta deveśīṁ madhūkasthāṁ maheśvarīm | sarvakāmasamṛd|hdhyarthaṁ vratapūrṇatvasiddhaye

— फिर मधूक-स्थित महेश्वरी देवेशी की स्तुति करे, समस्त कामनाओं की सिद्धि तथा व्रत की पूर्णता की सिद्धि के लिए,

श्लोक 46 (devibhagavatam.8.24.46)

नमः पुष्करनेत्रायै जगद्धात्र्यै नमोऽस्तु ते । माहेश्वर्यं महादेव्यै महामङ्गलमूर्तये

namaḥ puṣkaranetrāyai jagaddhātryai namo'stu te | māheśvaryaṁ mahādevyai mahāmaṅgalamūrtaye

"पुष्करनेत्रा को नमस्कार है, हे जगद्धात्री! तुम्हें नमस्कार है; माहेश्वरी, महादेवी, महामंगलमूर्ति को नमस्कार है,

श्लोक 47 (devibhagavatam.8.24.47)

परमा पापहन्त्री च परमार्गप्रदायिनी । परमेश्वरी प्रजोत्पत्तिः परब्रह्मस्वरूपिणी

paramā pāpahantrī ca paramārgapradāyinī | parameśvarī prajotpattiḥ parabrahmasvarūpiṇī

परमा, पापहन्त्री, परम मार्ग प्रदान करने वाली; परमेश्वरी, प्रजा की उत्पत्तिस्वरूपा, परब्रह्मस्वरूपिणी,

श्लोक 48 (devibhagavatam.8.24.48)

मददात्री मदोन्मत्ता मानगम्या महोन्नता । मनस्विनी मुनिध्येया मार्तण्डसहचारिणी

madadātrī madonmattā mānagamyā mahonnatā | manasvinī munidhyeyā mārtaṇḍasahacāriṇī

मददात्री, मदोन्मत्ता, मानगम्या, महोन्नता; मनस्विनी, मुनियों द्वारा ध्यान की जाने वाली, सूर्य की सहचरी,

श्लोक 49 (devibhagavatam.8.24.49)

जय लोकेश्वरि प्राज्ञे प्रलयाम्बुदसन्निभे । महामोहविनाशार्थं पूजितासि सुरासुरैः

jaya lokeśvari prājñe pralayāmbudasannibhe | mahāmohavināśārthaṁ pūjitāsi surāsuraiḥ

जय हो, हे लोकेश्वरी! हे प्राज्ञे! हे प्रलय के मेघों के समान! महामोह के विनाश के लिए तुम देवों और असुरों द्वारा पूजित हो,

श्लोक 50 (devibhagavatam.8.24.50)

यमलोकाभावकर्त्री यमपूज्या यमाग्रजा । यमनिग्रहरूपा च यजनीये नमो नमः

yamalokābhāvakartrī yamapūjyā yamāgrajā | yamanigraharūpā ca yajanīye namo namaḥ

यमलोक का अभाव करने वाली, यम द्वारा पूज्य, यम से भी पूर्वजात, तथा यम का निग्रह करने वाली — हे पूजनीये! तुम्हें बारम्बार नमस्कार है,

श्लोक 51 (devibhagavatam.8.24.51)

समस्वभावा सर्वेशी सर्वसङ्गविवर्जिता । सङ्गनाशकरी काम्यरूपा कारुण्यविग्रहा

samasvabhāvā sarveśī sarvasaṅgavivarjitā | saṅganāśakarī kāmyarūpā kāruṇyavigrahā

समस्वभावा, सर्वेशी, समस्त आसक्तियों से रहित; आसक्ति का नाश करने वाली, काम्यरूपा, करुणा की साक्षात् मूर्ति,

श्लोक 52 (devibhagavatam.8.24.52)

कङ्कालक्रूरा कामाक्षी मीनाक्षी मर्मभेदिनी । माधुर्यरूपशीला च मधुरस्वरपूजिता

kaṅkālakrūrā kāmākṣī mīnākṣī marmabhedinī | mādhuryarūpaśīlā ca madhurasvarapūjitā

कंकाल के समान क्रूर, कामाक्षी, मीनाक्षी, मर्मभेदिनी; माधुर्यरूपशीला, मधुर स्वरों से पूजित,

श्लोक 53 (devibhagavatam.8.24.53)

महामन्त्रवती मन्त्रगम्या मन्त्रप्रियङ्करी । मनुष्यमानसगमा मन्मथारिप्रियङ्करी

mahāmantravatī mantragamyā mantrapriyaṅkarī | manuṣyamānasagamā manmathāripriyaṅkarī

महामन्त्रवती, मन्त्र द्वारा प्राप्य, मन्त्र से प्रसन्न होने वाली; मनुष्यों के मन तक पहुँचने वाली, मन्मथ के शत्रु (शिव) की प्रिय,

श्लोक 54 (devibhagavatam.8.24.54)

अश्वत्थवटनिम्बाम्रकपित्थबदरीगते । पनसार्ककरीरादिक्षीरवृक्षस्वरूपिणी

aśvatthavaṭanimbāmrakapitthabadarīgate | panasārkakarīrādikṣīravṛkṣasvarūpiṇī

अश्वत्थ, वट, नीम, आम्र, कैथ, बेर में स्थित; कटहल, आक, करील आदि क्षीर-वृक्षों के स्वरूप वाली,

श्लोक 55 (devibhagavatam.8.24.55)

दुग्धवल्लीनिवासार्हे दयनीये दयाधिके । दाक्षिण्यकरुणारूपे जय सर्वज्ञवल्लभे

dugdhavallīnivāsārhe dayanīye dayādhike | dākṣiṇyakaruṇārūpe jaya sarvajñavallabhe

दुग्ध-लताओं में निवास के योग्य, दयनीये, दयाधिके, दाक्षिण्य-करुणा-स्वरूपा — हे सर्वज्ञ की प्रिय! तुम्हारी जय हो।"

श्लोक 56 (devibhagavatam.8.24.56)

एवं स्तवेन देवेशीं पूजनान्ते स्तुवीत ताम् । व्रतस्य सकलं पुण्यं लभते सर्वदा नरः

evaṁ stavena deveśīṁ pūjanānte stuvīta tām | vratasya sakalaṁ puṇyaṁ labhate sarvadā naraḥ

इस प्रकार इस स्तव से पूजा के अन्त में देवेशी की स्तुति करे; इससे मनुष्य सदा व्रत का सम्पूर्ण पुण्य प्राप्त करता है।

श्लोक 57 (devibhagavatam.8.24.57)

नित्यं यः पठते स्तोत्रं देवीप्रीतिकरं नरः । आधिव्याधिभयं नास्ति रिपुभीतिर्न तस्य हि

nityaṁ yaḥ paṭhate stotraṁ devīprītikaraṁ naraḥ | ādhivyādhibhayaṁ nāsti ripubhītirna tasya hi

जो मनुष्य प्रतिदिन देवी को प्रसन्न करने वाले इस स्तोत्र का पाठ करता है, उसे मानसिक-शारीरिक व्याधि का भय नहीं रहता, और न ही शत्रुओं का भय रहता है,

श्लोक 58 (devibhagavatam.8.24.58)

अर्थार्थी चार्थमाप्नोति धर्मार्थी धर्ममाप्नुयात् । कामानवाप्नुयात्कामी मोक्षार्थी मोक्षमाजप्नुयात्

arthārthī cārthamāpnoti dharmārthī dharmamāpnuyāt | kāmānavāpnuyātkāmī mokṣārthī mokṣamājapnuyāt

— अर्थार्थी अर्थ प्राप्त करता है, धर्मार्थी धर्म प्राप्त करता है, कामी कामनाओं को प्राप्त करता है, तथा मोक्षार्थी मोक्ष प्राप्त करता है,

श्लोक 59 (devibhagavatam.8.24.59)

ब्राह्मणो वेदसम्पनो विजयी क्षत्रियो भवेत् । वैश्यश्च धनधान्याढ्यो भवेच्छूद्रः सुखाधिकः

brāhmaṇo vedasampano vijayī kṣatriyo bhavet | vaiśyaśca dhanadhānyāḍhyo bhavecchūdraḥ sukhādhikaḥ

— ब्राह्मण वेद-सम्पन्न होता है, क्षत्रिय विजयी होता है, वैश्य धन-धान्य से समृद्ध होता है, तथा शूद्र अधिक सुखी होता है।

श्लोक 60 (devibhagavatam.8.24.60)

स्तोत्रमेतच्छ्राद्धकाले यः पठेत्प्रयतो नरः । पितॄणामक्षया तृप्तिर्जायते कल्पवर्तिनी

stotrametacchrāddhakāle yaḥ paṭhetprayato naraḥ | pitṝṇāmakṣayā tṛptirjāyate kalpavartinī

जो संयमित पुरुष श्राद्ध के समय इस स्तोत्र का पाठ करता है, उसके पितरों को अक्षय तृप्ति प्राप्त होती है, जो कल्पपर्यन्त बनी रहती है।

श्लोक 61 (devibhagavatam.8.24.61)

एवमाराधनं देव्याः समुक्तं सुरपूजितम् । यः करोति नरो भक्त्या स देवीलोकभाग्भवेत्

evamārādhanaṁ devyāḥ samuktaṁ surapūjitam | yaḥ karoti naro bhaktyā sa devīlokabhāgbhavet

इस प्रकार देवी की, देवताओं द्वारा पूजित, आराधना का सम्पूर्ण वर्णन किया गया। जो मनुष्य इसे भक्तिपूर्वक करता है, वह देवी-लोक का भागी होता है।

श्लोक 62 (devibhagavatam.8.24.62)

देवीपूजनतो विप्र सर्वे कामा भवन्ति हि । सर्वपापहतिः शुद्धा मतिरन्ते प्रजायते

devīpūjanato vipra sarve kāmā bhavanti hi | sarvapāpahatiḥ śuddhā matirante prajāyate

हे विप्र! देवी-पूजन से समस्त कामनाएँ पूर्ण होती हैं; समस्त पापों का नाश होता है, तथा अन्त में शुद्ध बुद्धि उत्पन्न होती है,

श्लोक 63 (devibhagavatam.8.24.63)

यत्र तत्र भवेत्पूज्यो मान्यो मानधनेषु च । जायते जगदम्बायाः प्रसादेन विरञ्चिज

yatra tatra bhavetpūjyo mānyo mānadhaneṣu ca | jāyate jagadambāyāḥ prasādena virañcija

— जहाँ-कहीं भी वह पूज्य और मान्य होता है, मानधनियों में भी सम्मानित होता है; हे विरंचिज (नारद)! यह जगदम्बा की कृपा से होता है,

श्लोक 64 (devibhagavatam.8.24.64)

नरकाणां न तस्यास्ति भयं स्वप्नेऽपि कुत्रचित् । महामायाप्रसादेन पुत्रपौत्रादिवर्धनः

narakāṇāṁ na tasyāsti bhayaṁ svapne'pi kutracit | mahāmāyāprasādena putrapautrādivardhanaḥ

— उसे नरकों का भय स्वप्न में भी कहीं नहीं होता। महामाया की कृपा से वह पुत्र-पौत्रादि से समृद्ध होता है,

श्लोक 65 (devibhagavatam.8.24.65)

देवीभक्तो भवत्येव नात्र कार्या विचारणा । इत्येवं ते समाख्यातं नरकोद्धारलक्षणम्

devībhakto bhavatyeva nātra kāryā vicāraṇā | ityevaṁ te samākhyātaṁ narakoddhāralakṣaṇam

— और वह देवी का भक्त बन ही जाता है — इसमें कोई संदेह नहीं करना चाहिए। इस प्रकार तुम्हें नरकोद्धार का यह लक्षण बताया गया,

श्लोक 66 (devibhagavatam.8.24.66)

पूजनं हि महादेव्याः सर्वमङ्गलकारकम् । मधूकपूजनं तद्वन्मासानां क्रमतो मुने

pūjanaṁ hi mahādevyāḥ sarvamaṅgalakārakam | madhūkapūjanaṁ tadvanmāsānāṁ kramato mune

— क्योंकि महादेवी की पूजा समस्त मंगल करने वाली है। इसी प्रकार, हे मुने! मधूक-पूजन भी क्रमशः प्रत्येक मास में,

श्लोक 67 (devibhagavatam.8.24.67)

सर्वं समाचरेद्यस्तु पूजनं मधुकाह्वयम् । न तस्य रोगबाधादिभयमुद्भवतेऽनघ

sarvaṁ samācaredyastu pūjanaṁ madhukāhvayam | na tasya rogabādhādibhayamudbhavate'nagha

— जो व्यक्ति मधुक नाम से कहे गये इस सम्पूर्ण पूजन का आचरण करता है, हे निष्पाप! उसे रोग-बाधा आदि का भय कभी उत्पन्न नहीं होता।

श्लोक 68 (devibhagavatam.8.24.68)

अथान्यदपि वक्ष्यामि प्रकृतेः पञ्चकं परम् । नाम्ना रूपेण चोत्पत्त्या जगदानन्ददायकम्

athānyadapi vakṣyāmi prakṛteḥ pañcakaṁ param | nāmnā rūpeṇa cotpattyā jagadānandadāyakam

अब मैं एक अन्य विषय भी बताऊँगा — प्रकृति के परम पंचक (पाँच रूप) को, नाम, रूप तथा उत्पत्ति सहित, जो जगत् को आनन्द देने वाला है,

श्लोक 69 (devibhagavatam.8.24.69)

साख्यानं च समाहात्म्यं प्रकृतेः पञ्चकं मुने । कुतूहलकर चैव शृणु मुक्तिविधायकम्

sākhyānaṁ ca samāhātmyaṁ prakṛteḥ pañcakaṁ mune | kutūhalakara caiva śṛṇu muktividhāyakam

— हे मुने! प्रकृति के इस पंचक की कथा और महात्म्य को सुनो, जो कुतूहलकारी होते हुए भी मुक्तिदायक है।

अध्याय 23अध्याय-सूची