Skip to main content

अष्टम स्कन्ध · अध्याय 4

प्रियव्रत का वंश और सप्तद्वीप

अध्याय 3अध्याय-सूचीअध्याय 5

श्लोक 1 (devibhagavatam.8.4.1)

श्रीनारायण उवाच । मनोः स्वायम्भुवस्यासीज्ज्येष्ठः पुत्रः प्रियव्रतः । पितुः सेवापरो नित्यं सत्यधर्मपरायणः

śrīnārāyaṇa uvāca | manoḥ svāyambhuvasyāsījjyeṣṭhaḥ putraḥ priyavrataḥ | pituḥ sevāparo nityaṁ satyadharmaparāyaṇaḥ

श्रीनारायण ने कहा — स्वायम्भुव मनु का ज्येष्ठ पुत्र प्रियव्रत था, जो सदा पिता की सेवा में तत्पर तथा सत्य और धर्म में परायण था।

श्लोक 2 (devibhagavatam.8.4.2)

प्रजापतेर्दुहितरं सुरूपां विश्वकर्मणः । बर्हिष्मतीं चोपयेमे समानां शीलकर्मभिः

prajāpaterduhitaraṁ surūpāṁ viśvakarmaṇaḥ | barhiṣmatīṁ copayeme samānāṁ śīlakarmabhiḥ

उसने प्रजापति विश्वकर्मा की कन्या सुरूपा बर्हिष्मती से विवाह किया, जो शील और कर्मों में उसके समान थी।

श्लोक 3 (devibhagavatam.8.4.3)

तस्यां पुत्रान्दश गुणैरन्वितान्भावितात्मनः । जनयामास कन्यां चोर्जस्वतीं च यवीयसीम्

tasyāṁ putrāndaśa guṇairanvitānbhāvitātmanaḥ | janayāmāsa kanyāṁ corjasvatīṁ ca yavīyasīm

उससे उसने गुणों से युक्त दस पुत्र तथा एक कन्या, कनिष्ठा ऊर्जस्वती, को शुद्ध आत्मा से उत्पन्न किया।

श्लोक 4 (devibhagavatam.8.4.4)

आग्नीध्रश्चेध्मजिह्वश्च यज्ञबाहुस्तृतीयकः । महावीरश्चतुर्थस्तु पञ्चमो रुक्मशुक्रकः

āgnīdhraścedhmajihvaśca yajñabāhustṛtīyakaḥ | mahāvīraścaturthastu pañcamo rukmaśukrakaḥ

आग्नीध्र, इध्मजिह्व, तीसरा यज्ञबाहु, चौथा महावीर, पाँचवाँ रुक्मशुक्रक,

श्लोक 5 (devibhagavatam.8.4.5)

घृतपृष्ठश्च सवनो मेधातिथिरथाष्टमः । वीतिहोत्रः कविश्चेति दशैते वह्निनामकाः

ghṛtapṛṣṭhaśca savano medhātithirathāṣṭamaḥ | vītihotraḥ kaviśceti daśaite vahnināmakāḥ

घृतपृष्ठ, सवन, आठवाँ मेधातिथि, वीतिहोत्र और कवि — ये दस अग्नि-नामधारी पुत्र थे।

श्लोक 6 (devibhagavatam.8.4.6)

एतेषां दशपुत्राणां त्रयोऽप्यासन्विरागिणः । कविश्च सवनश्चैव महावीर इति त्रयः

eteṣāṁ daśaputrāṇāṁ trayo'pyāsanvirāgiṇaḥ | kaviśca savanaścaiva mahāvīra iti trayaḥ

इन दस पुत्रों में से तीन वैराग्यवान् थे — कवि, सवन और महावीर, ये तीन।

श्लोक 7 (devibhagavatam.8.4.7)

आत्मविद्यापरिष्णाताः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः । आश्रमे परहंसाख्ये निःस्पृहा ह्यभवन्मुदाः

ātmavidyāpariṣṇātāḥ sarve te hyūrdhvaretasaḥ | āśrame parahaṁsākhye niḥspṛhā hyabhavanmudāḥ

सभी आत्मविद्या में पारंगत, ऊर्ध्वरेता, परमहंस नामक आश्रम में स्थित, निःस्पृह और प्रसन्न हुए।

श्लोक 8 (devibhagavatam.8.4.8)

अपरस्यां च जायायां त्रयः पुत्राश्च जज्ञिरे । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चेति विश्रुताः

aparasyāṁ ca jāyāyāṁ trayaḥ putrāśca jajñire | uttamastāmasaścaiva raivataśceti viśrutāḥ

दूसरी पत्नी से तीन पुत्र उत्पन्न हुए — उत्तम, तामस, और रैवत नाम से विख्यात।

श्लोक 9 (devibhagavatam.8.4.9)

मन्वन्तराधिपतय एते पुत्रा महौजसः । प्रियव्रतः स राजेन्द्रो बुभुजे जगतीमिमाम्

manvantarādhipataya ete putrā mahaujasaḥ | priyavrataḥ sa rājendro bubhuje jagatīmimām

महातेजस्वी ये पुत्र मन्वन्तरों के अधिपति हुए; और राजेन्द्र प्रियव्रत ने इस पृथ्वी का उपभोग किया।

श्लोक 10 (devibhagavatam.8.4.10)

एकादशार्बुदाब्दानामव्याहतबलेन्द्रियः । यदा सूर्यः पृथिव्याश्च विभागे प्रथमेऽतपत्

ekādaśārbudābdānāmavyāhatabalendriyaḥ | yadā sūryaḥ pṛthivyāśca vibhāge prathame'tapat

ग्यारह अर्बुद वर्षों तक अक्षुण्ण बल-इन्द्रिय वाले उस राजा के समय, जब सूर्य पृथ्वी के प्रथम भाग को तपाता था,

श्लोक 11 (devibhagavatam.8.4.11)

भागे द्वितीये तत्रासीदन्धकारोदयः किल । एवं व्यतिकरं राजा विलोक्य मनसा चिरम्

bhāge dvitīye tatrāsīdandhakārodayaḥ kila | evaṁ vyatikaraṁ rājā vilokya manasā ciram

तब दूसरे भाग में अन्धकार का उदय हो जाता था। इस प्रकार इस परिवर्तन को देखकर राजा ने मन में बहुत देर तक विचार किया —

श्लोक 12 (devibhagavatam.8.4.12)

प्रशास्ति मयि भूम्यां च तमः प्रादुर्भवेत्कथम् । एवं निवारयिष्यामि भूमौ योगबलेन च

praśāsti mayi bhūmyāṁ ca tamaḥ prādurbhavetkatham | evaṁ nivārayiṣyāmi bhūmau yogabalena ca

"जब मेरे शासन में यह पृथ्वी है, तो इस पर अन्धकार कैसे उत्पन्न हो सकता है? मैं इसे योगबल से इस प्रकार निवारण करूँगा।"

श्लोक 13 (devibhagavatam.8.4.13)

एवं व्यवसितो राजा पुत्रः स्वायम्भुवस्य सः । रथेनादित्यवर्णेन सप्तकृत्वः प्रकाशयन्

evaṁ vyavasito rājā putraḥ svāyambhuvasya saḥ | rathenādityavarṇena saptakṛtvaḥ prakāśayan

ऐसा निश्चय कर स्वायम्भुव के उस पुत्र राजा ने सूर्य के समान वर्ण वाले रथ से सात बार पृथ्वी को प्रकाशित करते हुए परिक्रमा की।

श्लोक 14 (devibhagavatam.8.4.14)

तस्यापि गच्छतो राज्ञो भूमौ यद्रथनेमयः । पतितास्ते समुद्राख्यां भेजिरे लोकहेतवे

tasyāpi gacchato rājño bhūmau yadrathanemayaḥ | patitāste samudrākhyāṁ bhejire lokahetave

उस राजा के चलते-चलते ही पृथ्वी पर जो उसके रथ की नेमियाँ गिरीं, वे लोक के हित के लिए समुद्र कहलायीं।

श्लोक 15 (devibhagavatam.8.4.15)

जाताः प्रदेशास्ते सप्त द्वीपा भूमौ विभागशः । रथनेमिसमुत्थास्ते परिखाः सप्त सिन्धवः

jātāḥ pradeśāste sapta dvīpā bhūmau vibhāgaśaḥ | rathanemisamutthāste parikhāḥ sapta sindhavaḥ

इस प्रकार पृथ्वी पर विभागपूर्वक वे सात प्रदेश, सात द्वीप उत्पन्न हुए; रथ की नेमि से बनी वे सात खाइयाँ सात समुद्र हुईं।

श्लोक 16 (devibhagavatam.8.4.16)

यत आसंस्ततः सप्त भुवो द्वीपा हि ते स्मृताः । जम्बुद्वीपः प्लक्षद्वीपः शाल्मलीद्वीपसंज्ञकः

yata āsaṁstataḥ sapta bhuvo dvīpā hi te smṛtāḥ | jambudvīpaḥ plakṣadvīpaḥ śālmalīdvīpasaṁjñakaḥ

जहाँ से वे उत्पन्न हुए, अतः वे सात पृथ्वी के द्वीप स्मरण किये जाते हैं — जम्बूद्वीप, प्लक्षद्वीप, शाल्मलिद्वीप नामक,

श्लोक 17 (devibhagavatam.8.4.17)

कुशद्वीपः क्रौञ्चद्वीपः शाकद्वीपश्च पुष्करः । तेषां च परिमाणं तु द्विगुणं चोत्तरोत्तरम्

kuśadvīpaḥ krauñcadvīpaḥ śākadvīpaśca puṣkaraḥ | teṣāṁ ca parimāṇaṁ tu dviguṇaṁ cottarottaram

कुशद्वीप, क्रौंचद्वीप, और शाकद्वीप तथा पुष्कर — इनका परिमाण एक-दूसरे से उत्तरोत्तर दुगुना है।

श्लोक 18 (devibhagavatam.8.4.18)

समन्ततश्चोपक्लृप्तं बहिर्भागक्रमेण च । क्षारोदेक्षुरसोदौ च सुरोदश्च घृतोदकः

samantataścopaklṛptaṁ bahirbhāgakrameṇa ca | kṣārodekṣurasodau ca surodaśca ghṛtodakaḥ

सब ओर से तथा बाहरी भाग के क्रम से स्थित थे (समुद्र) — क्षारोद और इक्षुरसोद, तथा सुरोद और घृतोद,

श्लोक 19 (devibhagavatam.8.4.19)

क्षीरोदो दधिमण्डोदः शुद्धोदश्चेति ते स्मृताः । सप्तैते प्रतिविख्याताः पृथिव्यां सिन्धवस्तदा

kṣīrodo dadhimaṇḍodaḥ śuddhodaśceti te smṛtāḥ | saptaite prativikhyātāḥ pṛthivyāṁ sindhavastadā

क्षीरोद, दधिमण्डोद और शुद्धोद — ये स्मरण किये जाते हैं; ये सात तब पृथ्वी पर प्रसिद्ध समुद्र हुए।

श्लोक 20 (devibhagavatam.8.4.20)

प्रथमो जम्बुद्वीपाख्यो यः क्षारोदेन वेष्टितः । तत्पतिं विदधे राजा पुत्रमाग्नीध्रसंज्ञकम्

prathamo jambudvīpākhyo yaḥ kṣārodena veṣṭitaḥ | tatpatiṁ vidadhe rājā putramāgnīdhrasaṁjñakam

प्रथम जम्बूद्वीप नामक, जो क्षारोद समुद्र से घिरा है, उसका स्वामी राजा ने अपने पुत्र आग्नीध्र नामक को बनाया।

श्लोक 21 (devibhagavatam.8.4.21)

प्लक्षद्वीपे द्वितीयेऽस्मिन्द्वीपेक्षुरससम्प्लुते । जातस्तदधिपः प्रैयव्रत इध्मादिजिह्वकः

plakṣadvīpe dvitīye'smindvīpekṣurasasamplute | jātastadadhipaḥ praiyavrata idhmādijihvakaḥ

दूसरे इस प्लक्षद्वीप में, जो इक्षुरस से व्याप्त है, उसका अधिपति प्रियव्रत का पुत्र इध्मजिह्व उत्पन्न हुआ।

श्लोक 22 (devibhagavatam.8.4.22)

शाल्मलीद्वीप एतस्मिन्सुरोदधिपरिप्लुते । यज्ञबाहुं तदधिपं करोति स्म प्रियव्रतः

śālmalīdvīpa etasminsurodadhipariplute | yajñabāhuṁ tadadhipaṁ karoti sma priyavrataḥ

सुरोदधि से घिरे इस शाल्मलिद्वीप का अधिपति प्रियव्रत ने यज्ञबाहु को बनाया।

श्लोक 23 (devibhagavatam.8.4.23)

कुशद्वीपेऽतिरम्ये च घृतोदेनोपवेष्टिते । हिरण्यरेता राजाभूत्प्रियव्रततनूजनिः

kuśadvīpe'tiramye ca ghṛtodenopaveṣṭite | hiraṇyaretā rājābhūtpriyavratatanūjaniḥ

घृतोद से घिरे अत्यन्त रमणीय कुशद्वीप में प्रियव्रत का पुत्र हिरण्यरेता राजा हुआ।

श्लोक 24 (devibhagavatam.8.4.24)

क्रौञ्चद्वीपे पञ्चमे तु क्षीरोदपरिसम्प्लुते । प्रैयव्रतो घृतपृष्ठः पतिरासीन्महाबलः

krauñcadvīpe pañcame tu kṣīrodaparisamplute | praiyavrato ghṛtapṛṣṭhaḥ patirāsīnmahābalaḥ

क्षीरोद से चारों ओर व्याप्त पाँचवें क्रौंचद्वीप में प्रियव्रत का महाबली पुत्र घृतपृष्ठ स्वामी हुआ।

श्लोक 25 (devibhagavatam.8.4.25)

शाकद्वीपे चारुतरे दधिमण्डोदसङ्कुले । मेधातिथिरभूद्राजा प्रियव्रतसुतो वरः

śākadvīpe cārutare dadhimaṇḍodasaṅkule | medhātithirabhūdrājā priyavratasuto varaḥ

दधिमण्डोद से भरे अत्यन्त सुन्दर शाकद्वीप में प्रियव्रत का श्रेष्ठ पुत्र मेधातिथि राजा हुआ।

श्लोक 26 (devibhagavatam.8.4.26)

पुष्करद्वीपके शुद्धोदकसिन्धुसमाकुले । वीतिहोत्रो बभूवासौ राजा जनकसम्मतः

puṣkaradvīpake śuddhodakasindhusamākule | vītihotro babhūvāsau rājā janakasammataḥ

शुद्धोदक समुद्र से भरे पुष्करद्वीप में वही वीतिहोत्र, जनक के समान सम्मानित, राजा हुआ।

श्लोक 27 (devibhagavatam.8.4.27)

कन्यामूर्जस्वतीनाम्नीं ददावुशनसे विभुः । आसीत्तस्यां देवयानी कन्या काव्यस्य विश्रुता

kanyāmūrjasvatīnāmnīṁ dadāvuśanase vibhuḥ | āsīttasyāṁ devayānī kanyā kāvyasya viśrutā

उस प्रभु ने ऊर्जस्वती नामक अपनी कन्या उशना (शुक्र) को दी; उससे काव्य की विख्यात कन्या देवयानी उत्पन्न हुई।

श्लोक 28 (devibhagavatam.8.4.28)

एवं विभज्य पुत्रेभ्यः सप्तद्वीपान् प्रियव्रतः । विवेकवशगो भूत्वा योगमार्गाश्रितोऽभवत्

evaṁ vibhajya putrebhyaḥ saptadvīpān priyavrataḥ | vivekavaśago bhūtvā yogamārgāśrito'bhavat

इस प्रकार सातों द्वीपों को अपने पुत्रों में बाँटकर, प्रियव्रत विवेक के वशीभूत होकर योगमार्ग के आश्रित हो गये।

अध्याय 3अध्याय-सूचीअध्याय 5