अष्टम स्कन्ध · अध्याय 3
स्वायम्भुव मनु का वंश
श्लोक 1 (devibhagavatam.8.3.1)
श्रीनारायण उवाच । महीं देवः प्रतिष्ठाप्य यथास्थाने च नारद । वैकुण्ठलोकमगमद् ब्रह्मोवाच स्वमात्मजम्
śrīnārāyaṇa uvāca | mahīṁ devaḥ pratiṣṭhāpya yathāsthāne ca nārada | vaikuṇṭhalokamagamad brahmovāca svamātmajam
श्रीनारायण ने कहा — पृथ्वी को यथास्थान भलीभाँति स्थापित कर भगवान् वैकुण्ठलोक को चले गये, हे नारद! तब ब्रह्मा ने अपने पुत्र से कहा।
श्लोक 2 (devibhagavatam.8.3.2)
स्वायम्भूव महाबाहो पुत्र तेजस्विनांवर । स्थाने महीमये तिष्ठ प्रजाः सृज यथोचितम्
svāyambhūva mahābāho putra tejasvināṁvara | sthāne mahīmaye tiṣṭha prajāḥ sṛja yathocitam
"हे महाबाहो! हे तेजस्वियों में श्रेष्ठ पुत्र स्वायम्भुव! इस पृथ्वीमय स्थान में रहो और यथोचित प्रजाओं की रचना करो।
श्लोक 3 (devibhagavatam.8.3.3)
देशकालविभागेन यज्ञेशं पुरुषं यज । उच्चावचपदार्थैश्च यज्ञसाधनकैर्विभो
deśakālavibhāgena yajñeśaṁ puruṣaṁ yaja | uccāvacapadārthaiśca yajñasādhanakairvibho
देश-काल के विभाग के अनुसार, ऊँच-नीच नाना पदार्थों तथा यज्ञ-साधनों के द्वारा, हे विभो! यज्ञेश पुरुष की पूजा करो।
श्लोक 4 (devibhagavatam.8.3.4)
धर्ममाचर शास्त्रोक्तं वर्णाश्रमनिबन्धनम् । एतेन क्रमयोगेन प्रजावृद्धिर्भविष्यति
dharmamācara śāstroktaṁ varṇāśramanibandhanam | etena kramayogena prajāvṛddhirbhaviṣyati
वर्णाश्रम के नियम से बद्ध, शास्त्रोक्त धर्म का आचरण करो; इस क्रमयोग से प्रजा की वृद्धि होगी।
श्लोक 5 (devibhagavatam.8.3.5)
पुत्रानुत्पाद्य गुणतः कीर्त्या कान्त्यात्मरूपिणः । विद्याविनयसम्पन्नान् सदाचारवतां वरान्
putrānutpādya guṇataḥ kīrtyā kāntyātmarūpiṇaḥ | vidyāvinayasampannān sadācāravatāṁ varān
गुण, कीर्ति, कान्ति और सुन्दर स्वरूप से युक्त, विद्या-विनय से सम्पन्न, सदाचारियों में श्रेष्ठ पुत्रों को उत्पन्न करके,
श्लोक 6 (devibhagavatam.8.3.6)
कन्याश्च दत्त्वा गुणवद्यशोवद्भ्यः समाहितः । मनः सम्यक् समाधाय प्रधानपुरुषे परे
kanyāśca dattvā guṇavadyaśovadbhyaḥ samāhitaḥ | manaḥ samyak samādhāya pradhānapuruṣe pare
तथा गुणवान और यशस्वी पुरुषों को कन्याएँ देकर, एकाग्रचित्त होकर परम पुरुष प्रधान में मन को भलीभाँति स्थिर करके,
श्लोक 7 (devibhagavatam.8.3.7)
भक्तिसाधनयोगेन भगवत्परिचर्यया । गतिमिष्टां सदा वन्द्यां योगिनां गमिता भवान्
bhaktisādhanayogena bhagavatparicaryayā | gatimiṣṭāṁ sadā vandyāṁ yogināṁ gamitā bhavān
भक्ति के साधन-योग से, भगवान् की सेवा के द्वारा, तुम योगियों द्वारा सदा वन्दित इच्छित गति को प्राप्त होगे।"
श्लोक 8 (devibhagavatam.8.3.8)
इत्याश्वास्य मनुं पुत्र पद्मयोनिः प्रजापतिः । प्रजासर्गे नियम्यामुं स्वधाम प्रत्यपद्यत
ityāśvāsya manuṁ putra padmayoniḥ prajāpatiḥ | prajāsarge niyamyāmuṁ svadhāma pratyapadyata
इस प्रकार पुत्र मनु को आश्वासन देकर, प्रजापति पद्मयोनि ब्रह्मा उसे प्रजा की सृष्टि में नियुक्त कर अपने धाम को लौट गये।
श्लोक 9 (devibhagavatam.8.3.9)
प्रजाः सृजत पुत्रेति पितुराज्ञां समादधत् । स्वायम्भुवः प्रजासर्गमकरोत्पृथिवीपतिः
prajāḥ sṛjata putreti piturājñāṁ samādadhat | svāyambhuvaḥ prajāsargamakarotpṛthivīpatiḥ
"पुत्र! प्रजाओं की सृष्टि करो" — पिता की इस आज्ञा को धारण कर, पृथ्वीपति स्वायम्भुव ने प्रजा की सृष्टि की।
श्लोक 10 (devibhagavatam.8.3.10)
प्रियव्रतोत्तानपादौ मनुपुत्रौ महौजसौ । कन्यास्तिस्रः प्रसूताश्च तासां नामानि मे शृणु
priyavratottānapādau manuputrau mahaujasau | kanyāstisraḥ prasūtāśca tāsāṁ nāmāni me śṛṇu
महातेजस्वी प्रियव्रत और उत्तानपाद — ये मनु के दो पुत्र उत्पन्न हुए; तथा तीन कन्याएँ भी उत्पन्न हुईं — उनके नाम मुझसे सुनो।
श्लोक 11 (devibhagavatam.8.3.11)
आकूतिः प्रथमा कन्या द्वितीया देवहूतिका । तृतीया च प्रसूतिर्हि विख्याता लोकपावनी
ākūtiḥ prathamā kanyā dvitīyā devahūtikā | tṛtīyā ca prasūtirhi vikhyātā lokapāvanī
आकूति प्रथम कन्या, देवहूति द्वितीया, और लोक की पावनी के रूप में विख्यात प्रसूति तीसरी कन्या हुई।
श्लोक 12 (devibhagavatam.8.3.12)
आकूतिं रुचये प्रादात्कर्दमाय च मध्यमाम् । दक्षायादात्प्रसूतिं च यासां लोक इमाः प्रजाः
ākūtiṁ rucaye prādātkardamāya ca madhyamām | dakṣāyādātprasūtiṁ ca yāsāṁ loka imāḥ prajāḥ
आकूति को उन्होंने रुचि को दिया, मध्यमा को कर्दम को दिया, और प्रसूति को दक्ष को दिया — जिनसे यह सब लोक-प्रजा उत्पन्न हुई।
श्लोक 13 (devibhagavatam.8.3.13)
रुचेः प्रजज्ञे भगवान् यज्ञो नामादिपूरुषः । आकूत्यां देवहूत्यां च कपिलोऽसौ च कर्दमात्
ruceḥ prajajñe bhagavān yajño nāmādipūruṣaḥ | ākūtyāṁ devahūtyāṁ ca kapilo'sau ca kardamāt
रुचि से आकूति में भगवान् यज्ञ नामक आदिपुरुष उत्पन्न हुए, और कर्दम से देवहूति में कपिल उत्पन्न हुए।
श्लोक 14 (devibhagavatam.8.3.14)
साङ्ख्याचार्यः सर्वलोके विख्यातः कपिलो विभुः । दक्षात्प्रसूत्यां कन्याश्च बहुशो जज्ञिरे प्रजाः
sāṅkhyācāryaḥ sarvaloke vikhyātaḥ kapilo vibhuḥ | dakṣātprasūtyāṁ kanyāśca bahuśo jajñire prajāḥ
सांख्य के आचार्य के रूप में सम्पूर्ण लोक में विख्यात वे प्रभु कपिल हैं; दक्ष से प्रसूति में भी बहुत-सी कन्याएँ उत्पन्न हुईं।
श्लोक 15 (devibhagavatam.8.3.15)
यासां सन्तानसम्भूता देवतिर्यङ्नरादयः । प्रसूता लोकविख्याता सर्वे सर्गप्रवर्तकाः
yāsāṁ santānasambhūtā devatiryaṅnarādayaḥ | prasūtā lokavikhyātā sarve sargapravartakāḥ
जिनकी सन्तान से देव, तिर्यक्, मनुष्य आदि उत्पन्न हुए, लोक में विख्यात, सृष्टि के सभी प्रवर्तक।
श्लोक 16 (devibhagavatam.8.3.16)
यज्ञश्च भगवान् स्वायम्भुवमन्वन्तरे विभुः । मनुं ररक्ष रक्षोभ्यो यामैर्देवगणैर्वृतः
yajñaśca bhagavān svāyambhuvamanvantare vibhuḥ | manuṁ rarakṣa rakṣobhyo yāmairdevagaṇairvṛtaḥ
और स्वायम्भुव मन्वन्तर में भगवान् यज्ञ ने, याम नामक देवगणों से घिरे होकर, राक्षसों से मनु की रक्षा की।
श्लोक 17 (devibhagavatam.8.3.17)
कपिलोऽपि महायोगी भगवान् स्वाश्रमे स्थितः । देवहूत्यै परं ज्ञानं सर्वाविद्यानिवर्तकम्
kapilo'pi mahāyogī bhagavān svāśrame sthitaḥ | devahūtyai paraṁ jñānaṁ sarvāvidyānivartakam
महायोगी कपिल भी भगवान् अपने आश्रम में स्थित होकर देवहूति को परम ज्ञान, जो समस्त अविद्या का निवारण करने वाला है,
श्लोक 18 (devibhagavatam.8.3.18)
सविशेषं ध्यानयोगमध्यात्मज्ञाननिश्चयम् । कापिलं शास्त्रमाख्यातं सर्वाज्ञानविनाशनम्
saviśeṣaṁ dhyānayogamadhyātmajñānaniścayam | kāpilaṁ śāstramākhyātaṁ sarvājñānavināśanam
विशेष सहित ध्यानयोग तथा अध्यात्मज्ञान का निश्चय — यह कापिल शास्त्र सर्वअज्ञान का नाशक — बताया।
श्लोक 19 (devibhagavatam.8.3.19)
उपदिश्य महायोगी स ययौ पुलहाश्रमम् । अद्यापि वर्तते देवः साङ्ख्याचार्यो महाशयः
upadiśya mahāyogī sa yayau pulahāśramam | adyāpi vartate devaḥ sāṅkhyācāryo mahāśayaḥ
यह उपदेश देकर महायोगी पुलह के आश्रम को चले गये; वे महाशय देव आज भी सांख्याचार्य के रूप में विद्यमान हैं।
श्लोक 20 (devibhagavatam.8.3.20)
यन्नामस्मरणेनापि साङ्ख्ययोगश्च सिद्ध्यति । तं वन्दे कपिलं योगाचार्यं सर्ववरप्रदम्
yannāmasmaraṇenāpi sāṅkhyayogaśca siddhyati | taṁ vande kapilaṁ yogācāryaṁ sarvavarapradam
जिनके नाम के स्मरण मात्र से भी सांख्ययोग सिद्ध हो जाता है, उन योगाचार्य, सब वर देने वाले कपिल को मैं वन्दन करता हूँ।
श्लोक 21 (devibhagavatam.8.3.21)
एवमुक्तं मनोः कन्यावंशवर्णनमुत्तमम् । पठतां शृण्वतां चापि सर्वपापविनाशनम्
evamuktaṁ manoḥ kanyāvaṁśavarṇanamuttamam | paṭhatāṁ śṛṇvatāṁ cāpi sarvapāpavināśanam
इस प्रकार मनु की कन्याओं के वंश का यह उत्तम वर्णन कहा गया, जो पढ़ने और सुनने वालों के भी सब पापों का नाशक है।
श्लोक 22 (devibhagavatam.8.3.22)
अतः परं प्रवक्ष्यामि मनुपुत्रान्वयं शुभम् । यदाकर्णनमात्रेण परं पदमवाप्नुयात्
ataḥ paraṁ pravakṣyāmi manuputrānvayaṁ śubham | yadākarṇanamātreṇa paraṁ padamavāpnuyāt
अब इसके आगे मैं मनु के पुत्रों के मंगलमय वंश का वर्णन करूँगा, जिसे सुनने मात्र से परम पद की प्राप्ति होती है।
श्लोक 23 (devibhagavatam.8.3.23)
द्वीपवर्षसमुद्रादिव्यवस्था यत्सुतैः कृता । व्यवहारप्रसिद्ध्यर्थं सर्वभूतसुखाप्तये
dvīpavarṣasamudrādivyavasthā yatsutaiḥ kṛtā | vyavahāraprasiddhyarthaṁ sarvabhūtasukhāptaye
द्वीप, वर्ष, समुद्र आदि की वह व्यवस्था, जो उनके पुत्रों द्वारा व्यवहार की प्रसिद्धि के लिए और सब प्राणियों के सुख की प्राप्ति के लिए की गयी।