नवम स्कन्ध · अध्याय 21
शंखचूड के लिए प्रबोध-वाक्य
श्लोक 1 (devibhagavatam.9.21.1)
श्रीनारायण उवाच । श्रीकृष्णं मनसा ध्यात्वा रक्षः कृष्णपरायणः । ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय पुष्पतल्पान्मनोहरात्
śrīnārāyaṇa uvāca | śrīkṛṣṇaṁ manasā dhyātvā rakṣaḥ kṛṣṇaparāyaṇaḥ | brāhme muhūrte cotthāya puṣpatalpānmanoharāt
श्री नारायण ने कहा — मन में श्रीकृष्ण का ध्यान करते हुए, कृष्ण-परायण वह राक्षस ब्राह्ममुहूर्त में अपनी मनोहर पुष्प-शय्या से उठा।
श्लोक 2 (devibhagavatam.9.21.2)
रात्रिवासः परित्यज्य स्नात्वा मङ्गलवारिणा । धौते च वाससी धृत्वा कृत्वा तिलकमुज्ज्वलम्
rātrivāsaḥ parityajya snātvā maṅgalavāriṇā | dhaute ca vāsasī dhṛtvā kṛtvā tilakamujjvalam
रात्रि के वस्त्र त्यागकर, मंगलकारी जल से स्नान कर, धुले हुए दो वस्त्र धारण कर, तथा उज्ज्वल तिलक लगाकर —
श्लोक 3 (devibhagavatam.9.21.3)
चकाराह्निकमावश्यमभीष्टदेववन्दनम् । दध्याज्यमधुलाजांश्च ददर्श वस्तु मङ्गलम्
cakārāhnikamāvaśyamabhīṣṭadevavandanam | dadhyājyamadhulājāṁśca dadarśa vastu maṅgalam
— उसने अपनी नित्य आवश्यक संध्या-वंदना और अपने अभीष्ट देव की वंदना की; दही, घी, मधु और लाजा जैसी मंगल वस्तुओं का दर्शन किया —
श्लोक 4 (devibhagavatam.9.21.4)
रत्नश्रेष्ठं मणिश्रेष्ठं वस्त्रश्रेष्ठं च काञ्चनम् । ब्राह्मणेभ्यो ददौ भक्त्या यथा नित्यं च नारद
ratnaśreṣṭhaṁ maṇiśreṣṭhaṁ vastraśreṣṭhaṁ ca kāñcanam | brāhmaṇebhyo dadau bhaktyā yathā nityaṁ ca nārada
— और हे नारद! जैसा वह प्रतिदिन करता था, उसने भक्तिपूर्वक श्रेष्ठ रत्न, श्रेष्ठ मणि, श्रेष्ठ वस्त्र तथा स्वर्ण ब्राह्मणों को दान किया।
श्लोक 5 (devibhagavatam.9.21.5)
अमूल्यरत्नं यत्किञ्चिन्मुक्तामाणिक्यहीरकम् । ददौ विप्राय गुरवे यात्रामङ्गलहेतवे
amūlyaratnaṁ yatkiñcinmuktāmāṇikyahīrakam | dadau viprāya gurave yātrāmaṅgalahetave
जो भी अमूल्य रत्न, मोती, माणिक्य और हीरे उसके पास थे, उसने अपने गुरु-ब्राह्मण को यात्रा के मंगल हेतु प्रदान किए।
श्लोक 6 (devibhagavatam.9.21.6)
गजरत्नमश्वरत्नं धनरत्नं मनोहरम् । ददौ सर्वं दरिद्राय विप्राय मङ्गलाय च
gajaratnamaśvaratnaṁ dhanaratnaṁ manoharam | dadau sarvaṁ daridrāya viprāya maṅgalāya ca
गजरत्न, अश्वरत्न तथा मनोहर धनरत्न — यह सब उसने एक दरिद्र ब्राह्मण को मंगल हेतु दान किया।
श्लोक 7 (devibhagavatam.9.21.7)
भाण्डाराणां सहस्राणि नगराणां द्विलक्षकम् । ग्रामाणां शतकोटिं च ब्राह्मणाय ददौ मुदा
bhāṇḍārāṇāṁ sahasrāṇi nagarāṇāṁ dvilakṣakam | grāmāṇāṁ śatakoṭiṁ ca brāhmaṇāya dadau mudā
सहस्रों भाण्डार, दो लाख नगर तथा सौ करोड़ ग्राम भी उसने आनन्दपूर्वक एक ब्राह्मण को दान कर दिए।
श्लोक 8 (devibhagavatam.9.21.8)
पुत्रं कृत्वा तु राजेन्द्रं सर्वेषु दानवेषु च । पुत्रं समर्प्य भार्यां तां राज्यं च सर्वसम्पदम्
putraṁ kṛtvā tu rājendraṁ sarveṣu dānaveṣu ca | putraṁ samarpya bhāryāṁ tāṁ rājyaṁ ca sarvasampadam
सभी दानवों पर अपने पुत्र को राजा बनाकर, उसे अपना पुत्र, पत्नी, राज्य और समस्त सम्पत्ति सौंपकर —
श्लोक 9 (devibhagavatam.9.21.9)
प्रजानुचरसङ्घं च भाण्डारं वाहनादिकम् । स्वयं सन्नाहयुक्तश्च धनुष्पाणिर्बभूव ह
prajānucarasaṅghaṁ ca bhāṇḍāraṁ vāhanādikam | svayaṁ sannāhayuktaśca dhanuṣpāṇirbabhūva ha
— तथा अपनी प्रजा, अनुचरों के समूह, भाण्डार और वाहन आदि सौंपकर, वह स्वयं कवच धारणकर धनुर्धारी बन गया।
श्लोक 10 (devibhagavatam.9.21.10)
भृत्यद्वारा क्रमेणैव चकार सैन्यसञ्चयम् । अश्वानां च त्रिलक्षेण लक्षेण वरहस्तिनाम्
bhṛtyadvārā krameṇaiva cakāra sainyasañcayam | aśvānāṁ ca trilakṣeṇa lakṣeṇa varahastinām
अपने सेवकों के द्वारा क्रमशः उसने सेना एकत्र की — तीन लाख अश्व, एक लाख उत्तम गज —
श्लोक 11 (devibhagavatam.9.21.11)
रथानामयुतेनैव धानुष्काणां त्रिकोटिभिः । त्रिकोटिभिर्वर्मिणां च शूलिनां च त्रिकोटिभिः
rathānāmayutenaiva dhānuṣkāṇāṁ trikoṭibhiḥ | trikoṭibhirvarmiṇāṁ ca śūlināṁ ca trikoṭibhiḥ
— दस हजार रथ, तीन करोड़ धनुर्धर, तीन करोड़ कवचधारी तथा तीन करोड़ शूलधारी।
श्लोक 12 (devibhagavatam.9.21.12)
कृता सेनापरिमिता दानवेन्द्रेण नारद । तस्यां सेनापतिश्चैव युद्धशास्त्रविशारदः
kṛtā senāparimitā dānavendreṇa nārada | tasyāṁ senāpatiścaiva yuddhaśāstraviśāradaḥ
इस प्रकार, हे नारद! दानवेन्द्र ने अपनी विशाल सेना संगठित की; और उसका सेनापति, जो युद्धशास्त्र में निपुण था —
श्लोक 13 (devibhagavatam.9.21.13)
महारथः स विज्ञेयो रथिनां प्रवरो रणे । त्रिलक्षाक्षौहिणीसेनापतिं कृत्वा नराधिपः
mahārathaḥ sa vijñeyo rathināṁ pravaro raṇe | trilakṣākṣauhiṇīsenāpatiṁ kṛtvā narādhipaḥ
— महारथी और युद्ध में रथियों में श्रेष्ठ माना जाता था; राजा ने उसे तीन लाख अक्षौहिणी सेना का सेनापति बनाकर —
श्लोक 14 (devibhagavatam.9.21.14)
त्रिंशदक्षौहिणीबाधं भाण्डौघं च चकार ह । बहिर्बभूव शिविरान्मनसा श्रीहरिं स्मरन्
triṁśadakṣauhiṇībādhaṁ bhāṇḍaughaṁ ca cakāra ha | bahirbabhūva śivirānmanasā śrīhariṁ smaran
— तीस अक्षौहिणी सेना के लिए भी अतिरिक्त सामग्री का प्रबंध किया; और मन में श्रीहरि का स्मरण करते हुए वह अपने शिविर से बाहर निकला।
श्लोक 15 (devibhagavatam.9.21.15)
रत्नेन्द्रसारनिर्माणविमानमारुरोह सः । गुरुवर्गान्पुरस्कृत्य प्रययौ शङ्करान्तिकम्
ratnendrasāranirmāṇavimānamāruroha saḥ | guruvargānpuraskṛtya prayayau śaṅkarāntikam
वह श्रेष्ठ रत्नों से निर्मित विमान पर आरूढ़ हुआ; और अपने गुरुजनों को आगे कर शंकर के समीप प्रस्थान किया।
श्लोक 16 (devibhagavatam.9.21.16)
पुष्पभद्रानदीतीरे यत्राक्षयवटः शुभः । सिद्धाश्रमं च सिद्धानां सिद्धिक्षेत्रं च नारद
puṣpabhadrānadītīre yatrākṣayavaṭaḥ śubhaḥ | siddhāśramaṁ ca siddhānāṁ siddhikṣetraṁ ca nārada
— पुष्पभद्रा नदी के तट पर, जहाँ शुभ अक्षयवट स्थित था, सिद्धों का आश्रम, हे नारद! वह सिद्धिक्षेत्र —
श्लोक 17 (devibhagavatam.9.21.17)
कपिलस्य तपःस्थानं पुण्यक्षेत्रे च भारते । पश्चिमोदधिपूर्वे च मलयस्य च पश्चिमे
kapilasya tapaḥsthānaṁ puṇyakṣetre ca bhārate | paścimodadhipūrve ca malayasya ca paścime
— कपिल मुनि का तपःस्थान, भारत के पुण्यक्षेत्र में, पश्चिमी समुद्र के पूर्व और मलय पर्वत के पश्चिम में स्थित —
श्लोक 18 (devibhagavatam.9.21.18)
श्रीशैलोत्तरभागे च गन्धमादनदक्षिणे । पञ्चयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये शतगुणा तथा
śrīśailottarabhāge ca gandhamādanadakṣiṇe | pañcayojanavistīrṇā dairghye śataguṇā tathā
— श्रीशैल के उत्तर और गन्धमादन के दक्षिण में — पाँच योजन चौड़ी और उससे सौ गुना लम्बी —
श्लोक 19 (devibhagavatam.9.21.19)
शुद्धस्फटिकसङ्काशा भारते च सुपुण्यदा । शाश्वती जलपूर्णा च पुष्पभद्रा नदी शुभा
śuddhasphaṭikasaṅkāśā bhārate ca supuṇyadā | śāśvatī jalapūrṇā ca puṣpabhadrā nadī śubhā
— शुद्ध स्फटिक के समान, भारत में परम पुण्यदायिनी, शाश्वत, जल से परिपूर्ण, वह शुभ पुष्पभद्रा नदी —
श्लोक 20 (devibhagavatam.9.21.20)
लवणाब्धिप्रिया भार्या शश्वत्सौभाग्यसंयुता । शरावतीमिश्रिता च निर्गता सा हिमालयात्
lavaṇābdhipriyā bhāryā śaśvatsaubhāgyasaṁyutā | śarāvatīmiśritā ca nirgatā sā himālayāt
— लवण-सागर की प्रिय भार्या, सदा सौभाग्य से युक्त, शरावती नदी से मिलकर, हिमालय से निकली हुई —
श्लोक 21 (devibhagavatam.9.21.21)
गोमतीं वामतः कृत्वा प्रविष्टा पश्चिमोदधौ । तत्र गत्वा शङ्खचूडो ददर्श चन्द्रशेखरम्
gomatīṁ vāmataḥ kṛtvā praviṣṭā paścimodadhau | tatra gatvā śaṅkhacūḍo dadarśa candraśekharam
— गोमती को अपने बाईं ओर रखते हुए वह पश्चिमी सागर में प्रवेश करती है। वहाँ जाकर शंखचूड ने चन्द्रशेखर के दर्शन किए —
श्लोक 22 (devibhagavatam.9.21.22)
वटमूले समासीनं सूर्यकोटिसमप्रभम् । कृत्वा योगासनं दृष्ट्वा मुद्रायुक्तं च सस्मितम्
vaṭamūle samāsīnaṁ sūryakoṭisamaprabham | kṛtvā yogāsanaṁ dṛṣṭvā mudrāyuktaṁ ca sasmitam
— वटवृक्ष के नीचे विराजमान, करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी, योगासन में स्थित, मुद्रायुक्त और मुस्कुराते हुए —
श्लोक 23 (devibhagavatam.9.21.23)
शुद्धस्फटिकसङ्काशं ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा । त्रिशलपट्टिशधरं व्याघ्रचर्माम्बरं वरम्
śuddhasphaṭikasaṅkāśaṁ jvalantaṁ brahmatejasā | triśalapaṭṭiśadharaṁ vyāghracarmāmbaraṁ varam
— शुद्ध स्फटिक के समान, ब्रह्मतेज से दीप्त, त्रिशूल और पट्टिश धारण किए, श्रेष्ठ व्याघ्रचर्म पहने —
श्लोक 24 (devibhagavatam.9.21.24)
भक्तमृत्युहरं शान्तं गौरीकान्तं मनोहरम् । तपसां फलदातारं दातारं सर्वसम्पदाम्
bhaktamṛtyuharaṁ śāntaṁ gaurīkāntaṁ manoharam | tapasāṁ phaladātāraṁ dātāraṁ sarvasampadām
— भक्तों की मृत्यु का हरण करने वाले, शान्त, गौरीकांत, मनोहर; तप के फल के दाता, समस्त संपदाओं के दाता —
श्लोक 25 (devibhagavatam.9.21.25)
आशुतोषं प्रसन्नास्यं भक्तानुग्रहकातरम् । विश्वनाथं विश्वबीजं विश्वरूपं च विश्वजम्
āśutoṣaṁ prasannāsyaṁ bhaktānugrahakātaram | viśvanāthaṁ viśvabījaṁ viśvarūpaṁ ca viśvajam
— आशुतोष, प्रसन्न मुखवाले, भक्तों पर अनुग्रह के लिए उत्सुक; विश्वनाथ, विश्वबीज, विश्वरूप और विश्वज —
श्लोक 26 (devibhagavatam.9.21.26)
विश्वम्भरं विश्ववरं विश्वसंहारकारकम् । कारणं कारणानां च नरकार्णवतारणम्
viśvambharaṁ viśvavaraṁ viśvasaṁhārakārakam | kāraṇaṁ kāraṇānāṁ ca narakārṇavatāraṇam
— विश्वम्भर, विश्ववर, विश्वसंहारकारक; कारणों के भी कारण, नरक-सागर से तारने वाले —
श्लोक 27 (devibhagavatam.9.21.27)
ज्ञानप्रदं ज्ञानबीजं ज्ञानानन्दं सनातनम् । अवरुह्य विमानाच्च तं दृष्ट्वा दानवेश्वरः
jñānapradaṁ jñānabījaṁ jñānānandaṁ sanātanam | avaruhya vimānācca taṁ dṛṣṭvā dānaveśvaraḥ
— ज्ञान के दाता, ज्ञान के बीज, ज्ञानानन्द, सनातन — उन्हें देखकर दानवेश्वर अपने विमान से उतर पड़ा —
श्लोक 28 (devibhagavatam.9.21.28)
सर्वैः सार्धं भक्तियुक्तः शिरसा प्रणनाम सः । वामतो भद्रकालीं च स्कन्दं च तत्पुरः स्थितम्
sarvaiḥ sārdhaṁ bhaktiyuktaḥ śirasā praṇanāma saḥ | vāmato bhadrakālīṁ ca skandaṁ ca tatpuraḥ sthitam
— और सबके साथ भक्तिपूर्वक सिर झुककर प्रणाम किया; तथा बाईं ओर भद्रकाली को और अपने समक्ष स्कन्द को खड़ा देखा।
श्लोक 29 (devibhagavatam.9.21.29)
आशिषं च ददौ तस्मै काली स्कन्दश्च शङ्करः । उत्तस्थुरागतं दृष्ट्वा सर्वे नन्दीश्वरादयः
āśiṣaṁ ca dadau tasmai kālī skandaśca śaṅkaraḥ | uttasthurāgataṁ dṛṣṭvā sarve nandīśvarādayaḥ
काली, स्कन्द और शंकर ने उसे आशीर्वाद दिया; उसे आया देख नन्दीश्वर आदि सभी उठ खड़े हुए।
श्लोक 30 (devibhagavatam.9.21.30)
परस्परं च भाषन्ते चक्रुस्तत्र च साम्प्रतम् । राजा कृत्वा च सम्भाषामुवास शिवसन्निधौ
parasparaṁ ca bhāṣante cakrustatra ca sāmpratam | rājā kṛtvā ca sambhāṣāmuvāsa śivasannidhau
वे परस्पर वहाँ कुछ बातचीत करने लगे; तत्पश्चात् राजा अभिवादन कर शिव के समीप बैठ गया।
श्लोक 31 (devibhagavatam.9.21.31)
प्रसन्नात्मा महादेवो भगवांस्तमुवाच ह । महादेव उवाच । विधाता जगतां ब्रह्मा पिता धर्मस्य धर्मवित्
prasannātmā mahādevo bhagavāṁstamuvāca ha | mahādeva uvāca | vidhātā jagatāṁ brahmā pitā dharmasya dharmavit
प्रसन्नचित्त भगवान् महादेव ने उससे कहा। महादेव ने कहा — "जगत् के विधाता ब्रह्मा, जो धर्म के ज्ञाता हैं, धर्म के पिता हैं —
श्लोक 32 (devibhagavatam.9.21.32)
मरीचिस्तस्य पुत्रश्च वैष्णवाश्चापि धार्मिकः । कश्यपश्चापि तत्पुत्रो धर्मिष्ठश्च प्रजापतिः
marīcistasya putraśca vaiṣṇavāścāpi dhārmikaḥ | kaśyapaścāpi tatputro dharmiṣṭhaśca prajāpatiḥ
— मरीचि उनके पुत्र हैं, जो वैष्णव और धार्मिक हैं; और कश्यप उनके पुत्र, धर्मिष्ठ प्रजापति हैं।
श्लोक 33 (devibhagavatam.9.21.33)
दक्षः प्रीत्या ददौ तस्मै भक्त्या कन्यास्त्रयोदश । तास्वेका च दनुः साध्वी तत्सौभाग्यविवर्धिता
dakṣaḥ prītyā dadau tasmai bhaktyā kanyāstrayodaśa | tāsvekā ca danuḥ sādhvī tatsaubhāgyavivardhitā
दक्ष ने प्रेम और भक्तिपूर्वक उन्हें तेरह कन्याएँ दीं; उनमें से एक साध्वी दनु थीं, जिनका सौभाग्य इस प्रकार बढ़ा।
श्लोक 34 (devibhagavatam.9.21.34)
चत्वारिंशद्दनोः पुत्रा दानवास्तेजसोल्बणाः । तेष्वेको विप्रचित्तिश्च महाबलपराक्रमः
catvāriṁśaddanoḥ putrā dānavāstejasolbaṇāḥ | teṣveko vipracittiśca mahābalaparākramaḥ
दनु के चालीस पुत्र हुए, वे दानव तेज से उद्दीप्त थे; उनमें से एक विप्रचित्ति थे, जो महाबली और पराक्रमी थे।
श्लोक 35 (devibhagavatam.9.21.35)
तत्पुत्रो धार्मिको दम्भो विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः । जजाप परमं मन्त्रं पुष्करे लक्षवत्सरम्
tatputro dhārmiko dambho viṣṇubhakto jitendriyaḥ | jajāpa paramaṁ mantraṁ puṣkare lakṣavatsaram
उनके पुत्र दम्भ धार्मिक, विष्णुभक्त और जितेन्द्रिय थे; उन्होंने पुष्कर में एक लाख वर्षों तक परम मंत्र का जप किया।
श्लोक 36 (devibhagavatam.9.21.36)
शुक्राचार्यं गुरुं कृत्वा कृष्णस्य परमात्मनः । तदा त्वां तनयं प्राप परं कृष्णपरायणम्
śukrācāryaṁ guruṁ kṛtvā kṛṣṇasya paramātmanaḥ | tadā tvāṁ tanayaṁ prāpa paraṁ kṛṣṇaparāyaṇam
शुक्राचार्य को गुरु और परमात्मा कृष्ण को अपना इष्ट बनाकर, उन्होंने ही तुम्हें, परम कृष्णभक्त पुत्र के रूप में, प्राप्त किया।
श्लोक 37 (devibhagavatam.9.21.37)
पुरा त्वं पार्षदो गोपो गोपेष्वपि सुधार्मिकः । अधुना राधिकाशापाद्भारते दानवेश्वरः
purā tvaṁ pārṣado gopo gopeṣvapi sudhārmikaḥ | adhunā rādhikāśāpādbhārate dānaveśvaraḥ
पूर्वकाल में तुम एक पार्षद गोप थे, गोपों में भी अत्यंत धार्मिक; अब राधिका के शाप से भारत में दानवों के स्वामी बन गए हो।
श्लोक 38 (devibhagavatam.9.21.38)
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तुच्छं मेने च वैष्णवः । सालोक्यसार्ष्टिसायुज्यसामीप्यं च हरेरपि
ābrahmastambaparyantaṁ tucchaṁ mene ca vaiṣṇavaḥ | sālokyasārṣṭisāyujyasāmīpyaṁ ca harerapi
ब्रह्मा से लेकर तृण-पर्यन्त सब कुछ वैष्णव के लिए तुच्छ है; हरि के लोक, ऐश्वर्य, स्वरूप अथवा समीपता को भी —
श्लोक 39 (devibhagavatam.9.21.39)
दीयमानं न गृह्णन्ति वैष्णवाः सेवनं विना । ब्रह्मत्वममरत्वं वा तुच्छं मेने च वैष्णवः
dīyamānaṁ na gṛhṇanti vaiṣṇavāḥ sevanaṁ vinā | brahmatvamamaratvaṁ vā tucchaṁ mene ca vaiṣṇavaḥ
— दिए जाने पर भी वैष्णव उसे सेवा के बिना ग्रहण नहीं करते; ब्रह्मत्व अथवा अमरत्व को भी वैष्णव तुच्छ मानता है।
श्लोक 40 (devibhagavatam.9.21.40)
इन्द्रत्वं वा मनुत्वं वा न मेने गणनासु च । कृष्णभक्तस्य ते किं वा देवानां विषये भ्रमे
indratvaṁ vā manutvaṁ vā na mene gaṇanāsu ca | kṛṣṇabhaktasya te kiṁ vā devānāṁ viṣaye bhrame
इन्द्रत्व अथवा मनुत्व को भी वह गणना योग्य नहीं मानता; तो फिर तुम जैसे कृष्णभक्त के लिए देवताओं के इस विषय में भला किस बात का भ्रम?
श्लोक 41 (devibhagavatam.9.21.41)
देहि राज्यं च देवानां मत्प्रीतिं रक्ष भूमिप । सुखं स्वराज्ये त्वं तिष्ठ देवास्तिष्ठन्तु वै पदे
dehi rājyaṁ ca devānāṁ matprītiṁ rakṣa bhūmipa | sukhaṁ svarājye tvaṁ tiṣṭha devāstiṣṭhantu vai pade
हे भूपते! देवताओं का राज्य लौटा दो और मेरी प्रसन्नता की रक्षा करो; तुम अपने राज्य में सुखपूर्वक रहो, और देवगण अपने पद पर बने रहें।
श्लोक 42 (devibhagavatam.9.21.42)
अलं भूतविरोधेन सर्वे कश्यपवंशजाः । यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च
alaṁ bhūtavirodhena sarve kaśyapavaṁśajāḥ | yāni kāni ca pāpāni brahmahatyādikāni ca
प्राणियों के बीच वैर व्यर्थ है — सभी तो कश्यप के ही वंशज हैं। जो भी पाप हैं, ब्रह्महत्या आदि भी —
श्लोक 43 (devibhagavatam.9.21.43)
ज्ञातिद्रोहस्य पापानि कलां नार्हन्ति षोडशीम् । स्वसम्पदां च हानिं च यदि राजेन्द्र मन्यसे
jñātidrohasya pāpāni kalāṁ nārhanti ṣoḍaśīm | svasampadāṁ ca hāniṁ ca yadi rājendra manyase
— वे भी अपने ही ज्ञातिजनों से द्रोह के पाप की सोलहवीं कला के भी बराबर नहीं हैं। और यदि, हे राजेन्द्र! तुम अपनी सम्पदा की हानि की चिन्ता करते हो —
श्लोक 44 (devibhagavatam.9.21.44)
सर्वावस्था च समतां केषां याति च सर्वदा । ब्रह्मणश्च तिरोभावो लये प्राकृतिके सदा
sarvāvasthā ca samatāṁ keṣāṁ yāti ca sarvadā | brahmaṇaśca tirobhāvo laye prākṛtike sadā
— तो भला किसकी अवस्था सदा एक समान रहती है? ब्रह्मा का भी प्राकृतिक प्रलय के समय सदा तिरोभाव हो जाता है —
श्लोक 45 (devibhagavatam.9.21.45)
आविर्भावः पुनस्तस्य प्रभावादीश्वरेच्छया । ज्ञानवृद्धिश्च तपसा स्मृतिलोपश्च निश्चितम्
āvirbhāvaḥ punastasya prabhāvādīśvarecchayā | jñānavṛddhiśca tapasā smṛtilopaśca niścitam
— और उनका पुनः प्राकट्य भी उन्हीं ईश्वर की इच्छा और प्रभाव से होता है; तप से ज्ञान की वृद्धि होती है, और स्मृति का लोप भी निश्चित है।
श्लोक 46 (devibhagavatam.9.21.46)
करोति सृष्टिं ज्ञानेन स्रष्टा सोऽपि क्रमेण च । परिपूर्णतमो धर्मः सत्ये सत्याश्रये सदा
karoti sṛṣṭiṁ jñānena sraṣṭā so'pi krameṇa ca | paripūrṇatamo dharmaḥ satye satyāśraye sadā
ज्ञान से ही सृष्टिकर्ता क्रमशः सृष्टि करते हैं; और धर्म सत्ययुग में सत्य के आश्रय में सदा परिपूर्णतम रहता है —
श्लोक 47 (devibhagavatam.9.21.47)
त्रिभागः सोऽपि त्रेतायां द्विभागो द्वापरे स्मृतः । एकभागः कलौ पूर्वं तदंशश्च कमेण च
tribhāgaḥ so'pi tretāyāṁ dvibhāgo dvāpare smṛtaḥ | ekabhāgaḥ kalau pūrvaṁ tadaṁśaśca kameṇa ca
— त्रेतायुग में उसका तीन चतुर्थांश, द्वापर में आधा माना जाता है, कलियुग के आरम्भ में एक चतुर्थांश, और क्रमशः उसका भी अंशमात्र —
श्लोक 48 (devibhagavatam.9.21.48)
कलामात्रं कलेः शेषे कुह्वां चन्द्रकला यथा । यादृक् तेजो रवेर्ग्नीष्मे न तादृक् शिशिरे पुनः
kalāmātraṁ kaleḥ śeṣe kuhvāṁ candrakalā yathā | yādṛk tejo ravergnīṣme na tādṛk śiśire punaḥ
— कलियुग के अन्त में केवल एक कला-मात्र शेष रहता है, जैसे अमावस्या को चन्द्र की कला; जैसा तेज सूर्य का ग्रीष्म में होता है, वैसा शिशिर में नहीं होता —
श्लोक 49 (devibhagavatam.9.21.49)
दिनेषु यादृङ्मध्याह्ने सायं प्रातर्न तत्समम् । उदयं याति कालेन बालतां च क्रमेण च
dineṣu yādṛṅmadhyāhne sāyaṁ prātarna tatsamam | udayaṁ yāti kālena bālatāṁ ca krameṇa ca
— जैसा वह मध्याह्न में होता है, सायं और प्रातः वैसा नहीं होता; काल से वह उदय होता है, और क्रमशः बाल्यावस्था को प्राप्त करता है —
श्लोक 50 (devibhagavatam.9.21.50)
प्रकाण्डतां च तत्पश्चात्कालेऽस्तं पुनरेति सः । दिने प्रच्छन्नतां याति कालेन दुर्दिने घने
prakāṇḍatāṁ ca tatpaścātkāle'staṁ punareti saḥ | dine pracchannatāṁ yāti kālena durdine ghane
— फिर पूर्ण प्रौढ़ता को प्राप्त कर, काल से पुनः अस्त हो जाता है; दिन में भी वह घने बादलों से आच्छादित हो जाता है —
श्लोक 51 (devibhagavatam.9.21.51)
राहुग्रस्ते कम्पितश्च पुनरेव प्रसन्नताम् । परिपूर्णतमश्चन्द्रः पूर्णिमायां च जायते
rāhugraste kampitaśca punareva prasannatām | paripūrṇatamaścandraḥ pūrṇimāyāṁ ca jāyate
— राहु द्वारा ग्रस्त होने पर कम्पित हो जाता है, और फिर प्रसन्नता को प्राप्त करता है। वैसे ही चन्द्रमा पूर्णिमा को परिपूर्णतम होता है —
श्लोक 52 (devibhagavatam.9.21.52)
तादृशो न भवेन्नित्यं क्षयं याति दिने दिने । पुनश्च पुष्टिमायाति परं कुह्वा दिने दिने
tādṛśo na bhavennityaṁ kṣayaṁ yāti dine dine | punaśca puṣṭimāyāti paraṁ kuhvā dine dine
— किन्तु वह सदा वैसा नहीं रहता; दिन-प्रतिदिन क्षीण होता जाता है, फिर अमावस्या तक दिन-प्रतिदिन पुनः पुष्ट होता जाता है।
श्लोक 53 (devibhagavatam.9.21.53)
सम्पद्युक्तः शुक्लपक्षे कृष्णे म्लानश्च यक्ष्मणा । राहुग्रस्ते दिने म्लानो दुर्दिने न विरोचते
sampadyuktaḥ śuklapakṣe kṛṣṇe mlānaśca yakṣmaṇā | rāhugraste dine mlāno durdine na virocate
शुक्ल पक्ष में वह वैभवयुक्त रहता है, कृष्ण पक्ष में क्षयरोग-सा म्लान हो जाता है; राहु से ग्रस्त होने पर म्लान हो जाता है, और मेघाच्छन्न दिन में भी नहीं चमकता।
श्लोक 54 (devibhagavatam.9.21.54)
काले चन्द्रो भवेच्छुक्लो भ्रष्टश्रीः कालभेदतः । भविष्यति बलिश्चेन्द्रो भ्रष्टश्रीः सुतलेऽधुना
kāle candro bhavecchuklo bhraṣṭaśrīḥ kālabhedataḥ | bhaviṣyati baliścendro bhraṣṭaśrīḥ sutale'dhunā
समय आने पर चन्द्रमा उज्ज्वल होता है, और काल के परिवर्तन से पुनः श्रीहीन हो जाता है। इसी प्रकार बलि भी समय आने पर इन्द्र बनेंगे, जो अभी श्रीहीन होकर सुतल में रहते हैं।
श्लोक 55 (devibhagavatam.9.21.55)
कालेन पृथ्वी सस्याढ्या सर्वाधारा वसुन्धरा । काले जले निमग्ना सा तिरोभूताम्बुविप्लुता
kālena pṛthvī sasyāḍhyā sarvādhārā vasundharā | kāle jale nimagnā sā tirobhūtāmbuviplutā
काल से ही पृथ्वी, समस्त जीवों की आधार वसुन्धरा, शस्य-समृद्ध होती है; काल से ही वह जल में निमग्न होकर, बाढ़ में विलीन हो जाती है।
श्लोक 56 (devibhagavatam.9.21.56)
काले नश्यन्ति विश्वानि प्रभवन्त्येव कालतः । चराचराश्च कालेन नश्यन्ति प्रभवन्ति च
kāle naśyanti viśvāni prabhavantyeva kālataḥ | carācarāśca kālena naśyanti prabhavanti ca
काल से ही विश्व नष्ट होते हैं, और काल से ही उत्पन्न होते हैं; काल से ही चराचर प्राणी नष्ट होते हैं, और काल से ही उत्पन्न होते हैं।
श्लोक 57 (devibhagavatam.9.21.57)
ईश्वरस्यैव समता ब्रह्मणः परमात्मनः । अहं मृत्युञ्जयो यस्मादसङ्ख्यं प्राकृतं लयम्
īśvarasyaiva samatā brahmaṇaḥ paramātmanaḥ | ahaṁ mṛtyuñjayo yasmādasaṅkhyaṁ prākṛtaṁ layam
केवल परमेश्वर, परमात्मा ब्रह्म ही सदा समान रहते हैं। मैं मृत्युंजय हूँ, क्योंकि मैंने असंख्य प्राकृतिक प्रलय —
श्लोक 58 (devibhagavatam.9.21.58)
आदर्शं चापि द्रक्ष्यामि वारं वारं पुनः पुनः । स च प्रकृतिरूपश्च स एव पुरुषः स्मृतः
ādarśaṁ cāpi drakṣyāmi vāraṁ vāraṁ punaḥ punaḥ | sa ca prakṛtirūpaśca sa eva puruṣaḥ smṛtaḥ
— देखे हैं, और बार-बार देखता रहूँगा। वे ही प्रकृति-स्वरूप हैं, और वे ही पुरुष कहलाते हैं —
श्लोक 59 (devibhagavatam.9.21.59)
स चात्मा स च जीवश्च नानारूपधरः परः । करोति सततं यो हि तनामगुणकीर्तनम्
sa cātmā sa ca jīvaśca nānārūpadharaḥ paraḥ | karoti satataṁ yo hi tanāmaguṇakīrtanam
— वे ही आत्मा हैं, वे ही जीव हैं, नानारूपधारी परमेश्वर। जो भी निरन्तर उनके नाम और गुणों का कीर्तन करता है —
श्लोक 60 (devibhagavatam.9.21.60)
काले मृत्युं स जयति जन्मरोगभयं जराम् । स्रष्टा कृतो विधिस्तेन पाता विष्णुः कृतो भवेत्
kāle mṛtyuṁ sa jayati janmarogabhayaṁ jarām | sraṣṭā kṛto vidhistena pātā viṣṇuḥ kṛto bhavet
— वह काल आने पर मृत्यु को, जन्म-रोग-भय और जरा को जीत लेता है। उसी शक्ति से ब्रह्मा सृष्टिकर्ता बनाए गए, विष्णु पालनकर्ता बनाए गए —
श्लोक 61 (devibhagavatam.9.21.61)
अहं कृतश्च संहर्ता वयं विषयिणः कृताः । कालाग्निरुद्रं संहारे नियोज्य विषये नृप
ahaṁ kṛtaśca saṁhartā vayaṁ viṣayiṇaḥ kṛtāḥ | kālāgnirudraṁ saṁhāre niyojya viṣaye nṛpa
— और मैं संहारकर्ता बनाया गया; हम सभी विषयी (गुणाधीन) बनाए गए। हे राजन्! संहार के कार्य के लिए कालाग्नि रुद्र को नियुक्त कर —
श्लोक 62 (devibhagavatam.9.21.62)
अहं करोमि सततं तन्नामगुणकीर्तनम् । तेन मृत्युञ्जयोऽहं च ज्ञानेनानेन निर्भयः
ahaṁ karomi satataṁ tannāmaguṇakīrtanam | tena mṛtyuñjayo'haṁ ca jñānenānena nirbhayaḥ
— मैं स्वयं भी निरन्तर उन्हीं (परमेश्वर) के नाम और गुणों का कीर्तन करता हूँ; और इसी ज्ञान के द्वारा मैं मृत्युंजय और निर्भय हूँ।
श्लोक 63 (devibhagavatam.9.21.63)
मृत्युर्मृत्युभयाद्याति वैनतेयादिवोरगाः । इत्युक्त्वा स च सर्वेशः सर्वभावेन तत्परः
mṛtyurmṛtyubhayādyāti vainateyādivoragāḥ | ityuktvā sa ca sarveśaḥ sarvabhāvena tatparaḥ
"मृत्यु स्वयं मृत्यु के भय से भाग जाती है, जैसे सर्प वैनतेय (गरुड़) से भागते हैं।" ऐसा कहकर वे सर्वेश्वर, सम्पूर्ण भाव से तल्लीन —
श्लोक 64 (devibhagavatam.9.21.64)
विरराम च शम्भुश्च सभामध्ये च नारद । राजा तद्वचनं श्रुत्वा प्रशशंस पुनः पुनः
virarāma ca śambhuśca sabhāmadhye ca nārada | rājā tadvacanaṁ śrutvā praśaśaṁsa punaḥ punaḥ
— शम्भु सभा के मध्य मौन हो गए, हे नारद! राजा उनके वचन सुनकर बार-बार उनकी प्रशंसा करने लगा।
श्लोक 65 (devibhagavatam.9.21.65)
उवाच मधुरं देवं परं विनयपूर्वकम् । शङ्खचूड उवाच । त्वया यत्कथितं देव नान्यथा वचनं स्मृतम्
uvāca madhuraṁ devaṁ paraṁ vinayapūrvakam | śaṅkhacūḍa uvāca | tvayā yatkathitaṁ deva nānyathā vacanaṁ smṛtam
उसने अत्यंत विनयपूर्वक उस परम देव से मधुर वचन कहे। शंखचूड ने कहा — "हे देव! आपने जो कहा, वह वचन असत्य नहीं माना जा सकता।
श्लोक 66 (devibhagavatam.9.21.66)
तथापि किञ्चिद्यथार्थं श्रूयतां मन्निवेदनम् । ज्ञातिद्रोहे महत्पापं त्वयोक्तमधुना च यत्
tathāpi kiñcidyathārthaṁ śrūyatāṁ mannivedanam | jñātidrohe mahatpāpaṁ tvayoktamadhunā ca yat
फिर भी यथार्थ रूप में मेरा कुछ निवेदन सुनिए। अभी आपने जो कहा कि ज्ञातिद्रोह महापाप है —
श्लोक 67 (devibhagavatam.9.21.67)
गृहीत्वा तस्य सर्वस्वं कुतः प्रस्थापितो बलिः । मया समुद्धृतं सर्वमूर्ध्वमैश्वर्यमीश्वर
gṛhītvā tasya sarvasvaṁ kutaḥ prasthāpito baliḥ | mayā samuddhṛtaṁ sarvamūrdhvamaiśvaryamīśvara
— तो फिर बलि का सर्वस्व लेकर उन्हें [पाताल में] क्यों भेजा गया? हे ईश्वर! मैंने ऊपर से जो कुछ भी ऐश्वर्य लिया है —
श्लोक 68 (devibhagavatam.9.21.68)
सुतलाच्च समुद्धर्तुं नालं तत्र गदाधरः । सभ्रातृको हिरण्याक्षः कथं देवैश्च हिंसितः
sutalācca samuddhartuṁ nālaṁ tatra gadādharaḥ | sabhrātṛko hiraṇyākṣaḥ kathaṁ devaiśca hiṁsitaḥ
— वहाँ से सुतल से उन्हें उबारने में स्वयं गदाधर भी समर्थ नहीं हैं। अपने भाई सहित हिरण्याक्ष का देवताओं द्वारा वध कैसे हुआ?
श्लोक 69 (devibhagavatam.9.21.69)
शुम्भादयश्चासुराश्च कथं देवैर्निपातिताः । पुरा समुद्रमथने पीयूषं भक्षितं सुरैः
śumbhādayaścāsurāśca kathaṁ devairnipātitāḥ | purā samudramathane pīyūṣaṁ bhakṣitaṁ suraiḥ
शुम्भ आदि असुर देवताओं द्वारा कैसे मारे गए? पूर्वकाल में समुद्र-मंथन में अमृत देवताओं द्वारा ही पिया गया —
श्लोक 70 (devibhagavatam.9.21.70)
क्लेशभाजो वयं तत्र ते सर्वे फलभोगिनः । क्रीडाभाण्डमिदं विश्वं प्रकृतेः परमात्मनः
kleśabhājo vayaṁ tatra te sarve phalabhoginaḥ | krīḍābhāṇḍamidaṁ viśvaṁ prakṛteḥ paramātmanaḥ
— जबकि उस श्रम में हम भागी बने, और फल का भोग वे सब करते रहे। यह विश्व प्रकृति और परमात्मा का क्रीड़ा-भाण्ड मात्र है —
श्लोक 71 (devibhagavatam.9.21.71)
यस्मै यत्र स ददाति तस्यैश्वर्यं भवेत्तदा । देवदानवयोर्वादः शश्वन्नैमित्तिकः सदा
yasmai yatra sa dadāti tasyaiśvaryaṁ bhavettadā | devadānavayorvādaḥ śaśvannaimittikaḥ sadā
— जिसे जहाँ वे देते हैं, उसका ऐश्वर्य वहीं हो जाता है। देवों और दानवों का यह विवाद तो सदा नैमित्तिक और सतत होता ही रहता है —
श्लोक 72 (devibhagavatam.9.21.72)
पराजयो जयस्तेषां कालेऽस्माकं क्रमेण च । तदावयोर्विरोधे वाऽऽगमनं निष्कलं परम्
parājayo jayasteṣāṁ kāle'smākaṁ krameṇa ca | tadāvayorvirodhe vā''gamanaṁ niṣkalaṁ param
— उनकी पराजय और विजय, और क्रमशः हमारी भी, समय के अनुसार होती रहती है। अतः यदि हम दोनों में विरोध हो भी, तो आपका यहाँ आना सर्वथा निष्फल है —
श्लोक 73 (devibhagavatam.9.21.73)
समसम्बन्धिनो बन्धोरीश्वरस्य महात्मनः । इयं ते महती लज्जा युद्धेऽस्माभिः सहाधुना
samasambandhino bandhorīśvarasya mahātmanaḥ | iyaṁ te mahatī lajjā yuddhe'smābhiḥ sahādhunā
— क्योंकि आप, हे महात्मा ईश्वर! दोनों पक्षों के समान बन्धु हैं; और अभी हमसे युद्ध करना आपके लिए बड़ी लज्जा की बात होगी।
श्लोक 74 (devibhagavatam.9.21.74)
जये ततोऽधिका कीर्तिर्हानिश्चैव पराजये । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य च त्रिलोचनः
jaye tato'dhikā kīrtirhāniścaiva parājaye | ityetadvacanaṁ śrutvā prahasya ca trilocanaḥ
"विजय में भी अधिक कीर्ति नहीं, और पराजय में केवल हानि ही होगी।" यह वचन सुनकर त्रिलोचन शिव हँस पड़े —
श्लोक 75 (devibhagavatam.9.21.75)
यथोचितमुत्तरं तमुवाच दानवेश्वरम् । महादेव उवाच । युष्माभिः सह युद्धे मे ब्रह्मवंशसमुद्भवैः
yathocitamuttaraṁ tamuvāca dānaveśvaram | mahādeva uvāca | yuṣmābhiḥ saha yuddhe me brahmavaṁśasamudbhavaiḥ
— और दानवेश्वर को उचित उत्तर दिया। महादेव ने कहा — "ब्रह्मा के ही वंश में उत्पन्न तुम लोगों से युद्ध करने में मुझे —
श्लोक 76 (devibhagavatam.9.21.76)
का लज्जा महती राजन्नकीर्तिर्वा पराजये । युद्धमादौ हरेरेव मधुना कैटभेन च
kā lajjā mahatī rājannakīrtirvā parājaye | yuddhamādau harereva madhunā kaiṭabhena ca
— हे राजन्! भला कैसी बड़ी लज्जा, या पराजय में कैसा अपयश? स्वयं हरि ने भी सर्वप्रथम मधु और कैटभ से युद्ध किया —
श्लोक 77 (devibhagavatam.9.21.77)
हिरण्यकशिपोश्चैव सह तेनात्मना नृप । हिरण्याक्षस्य युद्धं च पुनस्तेन गदाभृता
hiraṇyakaśipoścaiva saha tenātmanā nṛpa | hiraṇyākṣasya yuddhaṁ ca punastena gadābhṛtā
— और हे नृप! स्वयं अपने ही रूप में हिरण्यकशिपु से भी युद्ध किया; तथा उसी गदाधारी ने हिरण्याक्ष से भी पुनः युद्ध किया।
श्लोक 78 (devibhagavatam.9.21.78)
त्रिपुरैः सह युद्धं च मयापि च पुरा कृतम् । सर्वेश्वर्याः सर्वमातुः प्रकृत्याश्च बभूव ह
tripuraiḥ saha yuddhaṁ ca mayāpi ca purā kṛtam | sarveśvaryāḥ sarvamātuḥ prakṛtyāśca babhūva ha
मैंने भी पूर्वकाल में त्रिपुरासुरों से युद्ध किया था; और सबकी माता, सर्वेश्वरी प्रकृति ने भी —
श्लोक 79 (devibhagavatam.9.21.79)
सह शुम्भादिभिः पूर्वं समरः परमाद्भुतः । पार्षदप्रवरस्त्वं च कृष्णस्य परमात्मनः
saha śumbhādibhiḥ pūrvaṁ samaraḥ paramādbhutaḥ | pārṣadapravarastvaṁ ca kṛṣṇasya paramātmanaḥ
— पूर्वकाल में शुम्भ आदि से एक परम अद्भुत युद्ध किया था। तुम तो परमात्मा कृष्ण के पार्षदों में श्रेष्ठ हो —
श्लोक 80 (devibhagavatam.9.21.80)
ये ये हताश्च दैतेया नहि केऽपि त्वया समाः । का लज्जा महती राजन् मम युद्धे त्वया सह
ye ye hatāśca daiteyā nahi ke'pi tvayā samāḥ | kā lajjā mahatī rājan mama yuddhe tvayā saha
— और जो भी दैत्य पहले मारे गए हैं, उनमें कोई भी तुम्हारे समान नहीं है। हे राजन्! तो फिर तुमसे युद्ध करने में मुझे भला कैसी लज्जा?
श्लोक 81 (devibhagavatam.9.21.81)
सुराणां शरणस्यैव प्रेषितश्च हरेरहो । देहि राज्यं च देवानामिति मे निश्चितं वचः
surāṇāṁ śaraṇasyaiva preṣitaśca hareraho | dehi rājyaṁ ca devānāmiti me niścitaṁ vacaḥ
मैं देवताओं की शरण, स्वयं हरि द्वारा ही भेजा गया हूँ; देवताओं का राज्य लौटा दो — यही मेरा निश्चित वचन है।
श्लोक 82 (devibhagavatam.9.21.82)
युद्धं वा कुरु मत्सार्धं वाग्व्यये किं प्रयोजनम् । इत्युक्त्वा शङ्करस्तत्र विरराम च नारद । उत्तस्थौ शङ्खचूडश्च ह्यमात्यैः सह सत्वरम्
yuddhaṁ vā kuru matsārdhaṁ vāgvyaye kiṁ prayojanam | ityuktvā śaṅkarastatra virarāma ca nārada | uttasthau śaṅkhacūḍaśca hyamātyaiḥ saha satvaram
"अथवा मुझसे युद्ध करो — व्यर्थ वाणी-व्यय से क्या लाभ?" ऐसा कहकर शंकर वहाँ मौन हो गए, हे नारद! और शंखचूड अपने मंत्रियों सहित तत्काल उठ खड़ा हुआ।