नवम स्कन्ध · अध्याय 20
शंखचूड के साथ देवताओं का युद्धोद्योग
श्लोक 1 (devibhagavatam.9.20.1)
श्रीनारायण उवाच । ब्रह्मा शिवं सन्नियोज्य संहारे दानवस्य च । जगाम स्वालयं तूर्णं यथास्थानं सुरोत्तमाः
śrīnārāyaṇa uvāca | brahmā śivaṁ sanniyojya saṁhāre dānavasya ca | jagāma svālayaṁ tūrṇaṁ yathāsthānaṁ surottamāḥ
श्री नारायण ने कहा — शिव को उस दानव के संहार का भार सौंपकर ब्रह्मा शीघ्र ही अपने धाम को लौट गए, और श्रेष्ठ देवगण भी अपने-अपने स्थान को चले गए।
श्लोक 2 (devibhagavatam.9.20.2)
चन्द्रभागानदीतीरे वटमूले मनोहरे । तत्र तस्थौ महादेवो देवविस्तारहेतवे
candrabhāgānadītīre vaṭamūle manohare | tatra tasthau mahādevo devavistārahetave
चन्द्रभागा नदी के तट पर, एक मनोहर वटवृक्ष के नीचे, महादेव देवताओं के हित के लिए वहीं ठहर गए।
श्लोक 3 (devibhagavatam.9.20.3)
दूतं कृत्वा चित्ररथं गन्धर्वेश्वरमीप्सितम् । शीघ्रं प्रस्थापयामास शङ्खचूडान्तिकं मुदा
dūtaṁ kṛtvā citrarathaṁ gandharveśvaramīpsitam | śīghraṁ prasthāpayāmāsa śaṅkhacūḍāntikaṁ mudā
चित्ररथ, अभीष्ट गन्धर्वराज को दूत बनाकर, उन्होंने प्रसन्नतापूर्वक उसे शीघ्र शंखचूड के समीप भेजा।
श्लोक 4 (devibhagavatam.9.20.4)
सर्वेश्वराज्ञया शीघ्रं ययौ तन्नगरं परम् । महेन्द्रनगरोत्कृष्टं कुबेरभवनाधिकम्
sarveśvarājñayā śīghraṁ yayau tannagaraṁ param | mahendranagarotkṛṣṭaṁ kuberabhavanādhikam
सर्वेश्वर की आज्ञा से वह शीघ्र उस श्रेष्ठ नगर को गया, जो इन्द्र की अमरावती से भी उत्कृष्ट और कुबेर के भवन से भी अधिक था।
श्लोक 5 (devibhagavatam.9.20.5)
पञ्चयोजनविस्तीर्णं दैर्घ्ये तद् द्विगुणं भवेत् । स्फटिकाकारमणिभिर्निर्मितं यानवेष्टितम्
pañcayojanavistīrṇaṁ dairghye tad dviguṇaṁ bhavet | sphaṭikākāramaṇibhirnirmitaṁ yānaveṣṭitam
वह पाँच योजन चौड़ा और लम्बाई में उससे दुगुना था; स्फटिक-सदृश मणियों से निर्मित, वाहनों से घिरा हुआ।
श्लोक 6 (devibhagavatam.9.20.6)
सप्तभिः परिखाभिश्च दुर्गमाभिः समन्वितम् । ज्वलदग्निनिभैः शश्वत्कल्पितं रत्नकोटिभिः
saptabhiḥ parikhābhiśca durgamābhiḥ samanvitam | jvaladagninibhaiḥ śaśvatkalpitaṁ ratnakoṭibhiḥ
वह सात दुर्गम खाइयों से घिरा हुआ था, जो सदा प्रज्वलित अग्नि के समान करोड़ों रत्नों से सुसज्जित थीं।
श्लोक 7 (devibhagavatam.9.20.7)
युक्तं च वीथीशतकैर्मणिवेदिविचित्रितैः । परितो वणिजां सौधैर्नानावस्तुविराजितैः
yuktaṁ ca vīthīśatakairmaṇivedivicitritaiḥ | parito vaṇijāṁ saudhairnānāvastuvirājitaiḥ
— मणि-वेदिकाओं से सुशोभित सैकड़ों वीथियों से युक्त, चारों ओर नाना वस्तुओं से सुशोभित व्यापारियों के भवनों से घिरा —
श्लोक 8 (devibhagavatam.9.20.8)
सिन्दूराकारमणिभिर्निर्मितैश्च विचित्रितैः । भूषितं भूषितैर्दिव्यैराश्रमैः शतकोटिभिः
sindūrākāramaṇibhirnirmitaiśca vicitritaiḥ | bhūṣitaṁ bhūṣitairdivyairāśramaiḥ śatakoṭibhiḥ
— सिन्दूर-सदृश मणियों से बने भवनों से चित्रित, तथा सौ करोड़ दिव्य आश्रमों से अलंकृत।
श्लोक 9 (devibhagavatam.9.20.9)
गत्वा ददर्श तन्मध्ये शङ्खचूडालयं परम् । अतीव वलयाकारं यथा पूर्णेन्दुमण्डलम्
gatvā dadarśa tanmadhye śaṅkhacūḍālayaṁ param | atīva valayākāraṁ yathā pūrṇendumaṇḍalam
वहाँ जाकर उसने उस नगर के मध्य शंखचूड के परम भवन को देखा, जो पूर्ण चन्द्रमण्डल के समान वलयाकार था।
श्लोक 10 (devibhagavatam.9.20.10)
ज्वलदग्निशिखाक्ताभिः परिखाभिश्चतसृभिः । तद्दुर्गमं च शत्रूणामन्येषां सुगमं सुखम्
jvaladagniśikhāktābhiḥ parikhābhiścatasṛbhiḥ | taddurgamaṁ ca śatrūṇāmanyeṣāṁ sugamaṁ sukham
प्रज्वलित अग्निशिखाओं-सी चार खाइयों से घिरा हुआ, वह शत्रुओं के लिए दुर्गम, किन्तु अन्यों के लिए सहज और सुखद था।
श्लोक 11 (devibhagavatam.9.20.11)
अत्युच्चैर्गगनस्पर्शिमणिशृङ्गविराजितम् । राजितं द्वादशद्वारैर्द्वारपालसमन्वितम्
atyuccairgaganasparśimaṇiśṛṅgavirājitam | rājitaṁ dvādaśadvārairdvārapālasamanvitam
आकाश को स्पर्श करते अत्यंत ऊँचे मणि-शिखरों से शोभायमान, बारह द्वारों से सुशोभित, प्रत्येक द्वार पर द्वारपाल तैनात।
श्लोक 12 (devibhagavatam.9.20.12)
मणीन्द्रसारनिर्माणैः शोभितं लक्षमन्दिरैः । शोभितं रत्नसोपानै रत्नस्तम्भविराजितम्
maṇīndrasāranirmāṇaiḥ śobhitaṁ lakṣamandiraiḥ | śobhitaṁ ratnasopānai ratnastambhavirājitam
श्रेष्ठ मणियों से निर्मित लाख भवनों से सुशोभित, रत्न-सोपानों से अलंकृत, रत्न-स्तम्भों से शोभायमान।
श्लोक 13 (devibhagavatam.9.20.13)
तद् दृष्ट्वा पुष्पदन्तोऽपि वरं द्वारं ददर्श सः । द्वारे नियुक्तं पुरुषं शूलहस्तं च सस्मितम्
tad dṛṣṭvā puṣpadanto'pi varaṁ dvāraṁ dadarśa saḥ | dvāre niyuktaṁ puruṣaṁ śūlahastaṁ ca sasmitam
यह देखकर पुष्पदन्त ने उस श्रेष्ठ द्वार को भी देखा, और द्वार पर नियुक्त, त्रिशूलधारी, मुस्कुराते हुए पुरुष को —
श्लोक 14 (devibhagavatam.9.20.14)
तिष्ठन्तं पिङ्गलाक्षं च ताम्रवर्णं भयङ्करम् । कथयामास वृत्तान्तं जगाम तदनुज्ञया
tiṣṭhantaṁ piṅgalākṣaṁ ca tāmravarṇaṁ bhayaṅkaram | kathayāmāsa vṛttāntaṁ jagāma tadanujñayā
— तांबे के वर्ण का, पीली आँखोंवाला और भयंकर उस पुरुष को अपना प्रयोजन बताया, और उसकी अनुमति से भीतर गया।
श्लोक 15 (devibhagavatam.9.20.15)
अतिक्रम्य च तद्द्वारं जगामाभ्यन्तरं पुनः । न कोऽपि रक्षति श्रुत्वा दूतरूपं रणस्य च
atikramya ca taddvāraṁ jagāmābhyantaraṁ punaḥ | na ko'pi rakṣati śrutvā dūtarūpaṁ raṇasya ca
उस द्वार को पार कर वह पुनः भीतर गया; युद्ध-सम्बन्धी दूत के रूप में उसे सुनकर किसी ने भी उसे नहीं रोका।
श्लोक 16 (devibhagavatam.9.20.16)
गत्वा सोऽभ्यन्तरद्वारं द्वारपालमुवाच ह । रणस्य सर्ववृत्तान्तं विज्ञापयत माचिरम्
gatvā so'bhyantaradvāraṁ dvārapālamuvāca ha | raṇasya sarvavṛttāntaṁ vijñāpayata māciram
भीतरी द्वार पर जाकर उसने द्वारपाल से कहा — "युद्ध का यह सारा वृत्तान्त बिना विलम्ब निवेदित कीजिए।"
श्लोक 17 (devibhagavatam.9.20.17)
स च तं कथयित्वा च दूतो गन्तुमुवाच ह । स गत्वा शङ्खचूडं तं ददर्श सुमनोहरम्
sa ca taṁ kathayitvā ca dūto gantumuvāca ha | sa gatvā śaṅkhacūḍaṁ taṁ dadarśa sumanoharam
उसने राजा को सूचित कर दूत को जाने की अनुमति दी; वह गया और उस अत्यंत मनोहर शंखचूड को देखा —
श्लोक 18 (devibhagavatam.9.20.18)
राजमण्डलमध्यस्थं स्वर्णसिंहासने स्थितम् । मणीन्द्ररचितं दिव्यं रत्नदण्डसमन्वितम्
rājamaṇḍalamadhyasthaṁ svarṇasiṁhāsane sthitam | maṇīndraracitaṁ divyaṁ ratnadaṇḍasamanvitam
— राजमण्डल के मध्य, स्वर्ण सिंहासन पर विराजमान, जो श्रेष्ठ मणियों से रचा गया दिव्य सिंहासन रत्नदण्ड से युक्त था —
श्लोक 19 (devibhagavatam.9.20.19)
रत्नकृत्रिमपुष्पैश्च प्रशस्तैः शोभितं सदा । भृत्येन मस्तकन्यस्तं स्वर्णच्छत्रं मनोहरम्
ratnakṛtrimapuṣpaiśca praśastaiḥ śobhitaṁ sadā | bhṛtyena mastakanyastaṁ svarṇacchatraṁ manoharam
— सदा श्रेष्ठ कृत्रिम रत्नपुष्पों से सुशोभित; एक सेवक द्वारा उसके सिर पर धारण किया गया मनोहर स्वर्ण-छत्र —
श्लोक 20 (devibhagavatam.9.20.20)
सेवितं पार्षदगणै रुचिरैः श्वेतचामरैः । सुवेषं सुन्दरं रम्यं रत्नभूषणभूषितम्
sevitaṁ pārṣadagaṇai ruciraiḥ śvetacāmaraiḥ | suveṣaṁ sundaraṁ ramyaṁ ratnabhūṣaṇabhūṣitam
— सुन्दर पार्षदगणों द्वारा श्वेत चँवरों से सेवित; सुवेशधारी, सुन्दर, रम्य, रत्नाभूषणों से सुसज्जित —
श्लोक 21 (devibhagavatam.9.20.21)
माल्येन लेपनं सूक्ष्मं सुवस्त्रं दधतं मुने । दानवेन्द्रैः परिवृतं सुवेषैश्च त्रिकोटिभिः
mālyena lepanaṁ sūkṣmaṁ suvastraṁ dadhataṁ mune | dānavendraiḥ parivṛtaṁ suveṣaiśca trikoṭibhiḥ
— माला, सूक्ष्म लेपन तथा उत्तम वस्त्र धारण किए, हे मुने! तीन करोड़ सुवेशधारी दानवेन्द्रों से घिरा हुआ —
श्लोक 22 (devibhagavatam.9.20.22)
शतकोटिभिरन्यैश्च भ्रमद्भिरस्त्रपाणिभिः । एवम्भूतञ्च तं दृष्ट्वा पुष्पदन्तः सविस्मयः
śatakoṭibhiranyaiśca bhramadbhirastrapāṇibhiḥ | evambhūtañca taṁ dṛṣṭvā puṣpadantaḥ savismayaḥ
— और सौ करोड़ अन्य अस्त्रधारी सैनिकों से, जो चारों ओर घूम रहे थे; उसे इस प्रकार देखकर पुष्पदन्त आश्चर्यचकित हो गया।
श्लोक 23 (devibhagavatam.9.20.23)
उवाच स च वृत्तान्तं यदुक्तं शङ्करेण च । पुष्पदन्त उवाच । राजेन्द्र शिवभृत्योऽहं पुष्पदन्ताभिधः प्रभो
uvāca sa ca vṛttāntaṁ yaduktaṁ śaṅkareṇa ca | puṣpadanta uvāca | rājendra śivabhṛtyo'haṁ puṣpadantābhidhaḥ prabho
उसने शंकर द्वारा कहा गया संदेश सुनाया। पुष्पदन्त ने कहा — "हे राजेन्द्र! मैं शिव का सेवक हूँ, हे प्रभो! मेरा नाम पुष्पदन्त है।
श्लोक 24 (devibhagavatam.9.20.24)
यदुक्तं शङ्करेणैव तद् ब्रवीमि निशामय । राज्यं देहि च देवानामधिकारं च साम्प्रतम्
yaduktaṁ śaṅkareṇaiva tad bravīmi niśāmaya | rājyaṁ dehi ca devānāmadhikāraṁ ca sāmpratam
जो शंकर ने ही कहा है, वही मैं कहता हूँ, सुनिए — देवताओं का राज्य और उनका अधिकार अभी लौटा दीजिए।
श्लोक 25 (devibhagavatam.9.20.25)
देवाश्च शरणापन्ना देवेशं श्रीहरिं परम् । हरिर्दत्त्वास्य शूलं च तेन प्रस्थापितः शिवः
devāśca śaraṇāpannā deveśaṁ śrīhariṁ param | harirdattvāsya śūlaṁ ca tena prasthāpitaḥ śivaḥ
देवगण देवेश्वर परम श्रीहरि की शरण में गए; हरि ने अपना त्रिशूल देकर उन्हीं के द्वारा शिव को यहाँ भेजा है —
श्लोक 26 (devibhagavatam.9.20.26)
पुष्पभद्रानदीतीरे वटमूले त्रिलोचनः । विषयं देहि तेषां च युद्धं वा कुरु निश्चितम्
puṣpabhadrānadītīre vaṭamūle trilocanaḥ | viṣayaṁ dehi teṣāṁ ca yuddhaṁ vā kuru niścitam
— वे त्रिलोचन शिव पुष्पभद्रा नदी के तट पर वट वृक्ष के नीचे प्रतीक्षा कर रहे हैं। उनका राज्य लौटा दीजिए, अन्यथा निश्चित युद्ध के लिए तैयार हो जाइए।
श्लोक 27 (devibhagavatam.9.20.27)
गत्वा वक्ष्यामि किं शम्भुमथ तद्वद मामपि । दूतस्य वचनं श्रुत्वा शङ्खचूडः प्रहस्य च
gatvā vakṣyāmi kiṁ śambhumatha tadvada māmapi | dūtasya vacanaṁ śrutvā śaṅkhacūḍaḥ prahasya ca
मैं जाकर शम्भु से क्या कहूँ, वह मुझे भी बताइए।" दूत का यह वचन सुनकर शंखचूड हँस पड़ा —
श्लोक 28 (devibhagavatam.9.20.28)
प्रभातेऽहं गमिष्यामि त्वं च गच्छेत्युवाच ह । स गत्वोवाच तं तूर्णं वटमूलस्थमीश्वरम्
prabhāte'haṁ gamiṣyāmi tvaṁ ca gacchetyuvāca ha | sa gatvovāca taṁ tūrṇaṁ vaṭamūlasthamīśvaram
— और बोला — "प्रातःकाल मैं स्वयं आऊँगा, तुम अब जा सकते हो।" वह गया और वटवृक्ष के नीचे स्थित ईश्वर को शीघ्र यह बताया —
श्लोक 29 (devibhagavatam.9.20.29)
शङ्खचूडस्य वचनं तदीयं तन्मुखोदितम् । एतस्मिन्नन्तरे स्कन्द आजगाम शिवान्तिकम्
śaṅkhacūḍasya vacanaṁ tadīyaṁ tanmukhoditam | etasminnantare skanda ājagāma śivāntikam
— शंखचूड का वह वचन, जो उसी के मुख से कहा गया था। इसी बीच स्कन्द भी शिव के समीप आ पहुँचे —
श्लोक 30 (devibhagavatam.9.20.30)
वीरभद्रश्च नन्दी च महाकालः सुभद्रकः । विशालाक्षश्च बाणश्च पिङ्गलाक्षो विकम्पनः
vīrabhadraśca nandī ca mahākālaḥ subhadrakaḥ | viśālākṣaśca bāṇaśca piṅgalākṣo vikampanaḥ
— वीरभद्र, नन्दी, महाकाल, सुभद्रक; विशालाक्ष, बाण, पिंगलाक्ष, विकम्पन —
श्लोक 31 (devibhagavatam.9.20.31)
विरूपो विकृतिश्चैव मणिभद्रश्च बाष्कलः । कपिलाख्यो दीर्घदंष्ट्रो विकटस्ताम्रलोचनः
virūpo vikṛtiścaiva maṇibhadraśca bāṣkalaḥ | kapilākhyo dīrghadaṁṣṭro vikaṭastāmralocanaḥ
— विरूप, विकृति, मणिभद्र, बाष्कल; कपिल, दीर्घदंष्ट्र, विकट, ताम्रलोचन —
श्लोक 32 (devibhagavatam.9.20.32)
कालकण्ठो बलीभद्रः कालजिह्नः कुटीचरः । बलोन्मत्तो रणश्लाघी दुर्जयो दुर्गमस्तथा
kālakaṇṭho balībhadraḥ kālajihnaḥ kuṭīcaraḥ | balonmatto raṇaślāghī durjayo durgamastathā
— कालकंठ, बलीभद्र, कालजिह्न, कुटीचर; बलोन्मत्त, रणश्लाघी, दुर्जय तथा दुर्गम —
श्लोक 33 (devibhagavatam.9.20.33)
अष्टौ च भैरवा रौद्रा रुद्राश्चैकादश स्मृताः । वसवोऽष्टौ वासवश्च आदित्या द्वादश स्मृताः
aṣṭau ca bhairavā raudrā rudrāścaikādaśa smṛtāḥ | vasavo'ṣṭau vāsavaśca ādityā dvādaśa smṛtāḥ
— आठों भीषण भैरव, स्मरण किए गए ग्यारह रुद्र, आठ वसु और वासव (इन्द्र), स्मरण किए गए बारह आदित्य —
श्लोक 34 (devibhagavatam.9.20.34)
हुताशनश्च चन्द्रश्च विश्वकर्माश्विनौ च तौ । कुबेरश्च यमश्चैव जयन्तो नलकूबरः
hutāśanaśca candraśca viśvakarmāśvinau ca tau | kuberaśca yamaścaiva jayanto nalakūbaraḥ
— अग्नि, चन्द्र, विश्वकर्मा और दोनों अश्विनीकुमार; कुबेर, यम, जयन्त, नलकूबर —
श्लोक 35 (devibhagavatam.9.20.35)
वायुश्च वरुणश्चैव बुधश्च मङ्गलस्तथा । धर्मश्च शनिरीशानः कामदेवश्च वीर्यवान्
vāyuśca varuṇaścaiva budhaśca maṅgalastathā | dharmaśca śanirīśānaḥ kāmadevaśca vīryavān
— वायु, वरुण, बुध, मंगल; धर्म, शनि, ईशान और वीर्यवान् कामदेव —
श्लोक 36 (devibhagavatam.9.20.36)
उग्रदंष्ट्रा चोग्रदण्डा कोटरा कैटभी तथा । स्वयं चाष्टभुजा देवी भद्रकाली भयङ्करी
ugradaṁṣṭrā cogradaṇḍā koṭarā kaiṭabhī tathā | svayaṁ cāṣṭabhujā devī bhadrakālī bhayaṅkarī
— उग्रदंष्ट्रा, उग्रदण्डा, कोटरा, कैटभी; तथा स्वयं अष्टभुजा भयंकरी देवी भद्रकाली —
श्लोक 37 (devibhagavatam.9.20.37)
रत्नेन्द्रसारनिर्माणविमानोपरि संस्थिता । रक्तवस्त्रपरीधाना रक्तमाल्यानुलेपना
ratnendrasāranirmāṇavimānopari saṁsthitā | raktavastraparīdhānā raktamālyānulepanā
— श्रेष्ठ रत्नों से निर्मित विमान पर विराजमान, लाल वस्त्र धारण किए, लाल माला और लाल अनुलेपन से सुसज्जित —
श्लोक 38 (devibhagavatam.9.20.38)
नृत्यन्ती च हसन्ती च गायन्ती सुस्वरं मुदा । अभयं ददाति भक्तेभ्योऽभया सा च भयं रिपुम्
nṛtyantī ca hasantī ca gāyantī susvaraṁ mudā | abhayaṁ dadāti bhaktebhyo'bhayā sā ca bhayaṁ ripum
— नाचती, हँसती, आनन्दपूर्वक मधुर स्वर में गाती हुई; निर्भय वह देवी भक्तों को अभय और शत्रुओं को भय प्रदान करती हैं —
श्लोक 39 (devibhagavatam.9.20.39)
बिभ्रती विकटां जिह्वां सुलोलां योजनायताम् । शङ्खचक्रगदापद्मखड्गचर्मधनुःशरान्
bibhratī vikaṭāṁ jihvāṁ sulolāṁ yojanāyatām | śaṅkhacakragadāpadmakhaḍgacarmadhanuḥśarān
— एक योजन लम्बी, भयंकर और चंचल जिह्वा धारण किए हुए; शंख, चक्र, गदा, पद्म, खड्ग, ढाल, धनुष और बाण धारण किए —
श्लोक 40 (devibhagavatam.9.20.40)
खर्परं वर्तुलाकारं गम्भीरं योजनायतम् । त्रिशूलं गगनस्पर्शि शक्तिं च योजनायताम्
kharparaṁ vartulākāraṁ gambhīraṁ yojanāyatam | triśūlaṁ gaganasparśi śaktiṁ ca yojanāyatām
— एक योजन विस्तृत, गोल और गहरा खर्पर (कपाल-पात्र); आकाश को स्पर्श करता त्रिशूल, और एक योजन लम्बी शक्ति —
श्लोक 41 (devibhagavatam.9.20.41)
मुद्गरं मुसलं वज्रं खेटं फलकमुज्ज्वलम् । वैष्णवास्त्रं वारुणास्त्रं वाह्नेयं नागपाशकम्
mudgaraṁ musalaṁ vajraṁ kheṭaṁ phalakamujjvalam | vaiṣṇavāstraṁ vāruṇāstraṁ vāhneyaṁ nāgapāśakam
— मुद्गर, मूसल, वज्र, ढाल तथा एक देदीप्यमान फलक; वैष्णवास्त्र, वारुणास्त्र, आग्नेयास्त्र और नागपाश —
श्लोक 42 (devibhagavatam.9.20.42)
नारायणास्त्रं गान्धर्वं ब्रह्मास्त्रं गारुडं तथा । पर्जन्यास्त्रं पाशुपतं जृम्भणास्त्रं च पार्वतम्
nārāyaṇāstraṁ gāndharvaṁ brahmāstraṁ gāruḍaṁ tathā | parjanyāstraṁ pāśupataṁ jṛmbhaṇāstraṁ ca pārvatam
— नारायणास्त्र, गान्धर्वास्त्र, ब्रह्मास्त्र, गारुडास्त्र; पर्जन्यास्त्र, पाशुपतास्त्र, जृम्भणास्त्र तथा पार्वतास्त्र —
श्लोक 43 (devibhagavatam.9.20.43)
माहेश्वरास्त्रं वायव्यं दण्डं सम्मोहनं तथा । अव्यर्थमस्त्रकं दिव्यं दिव्यास्त्रशतकं परम्
māheśvarāstraṁ vāyavyaṁ daṇḍaṁ sammohanaṁ tathā | avyarthamastrakaṁ divyaṁ divyāstraśatakaṁ param
— माहेश्वरास्त्र, वायव्यास्त्र, दण्डास्त्र तथा सम्मोहनास्त्र; अमोघ दिव्यास्त्र, तथा सौ अन्य श्रेष्ठ दिव्यास्त्र भी।
श्लोक 44 (devibhagavatam.9.20.44)
आगत्य तत्र तस्थौ च योगिनीनां त्रिकोटिभिः । सार्धं च डाकिनीनां च विकटानां त्रिकोटिभिः
āgatya tatra tasthau ca yoginīnāṁ trikoṭibhiḥ | sārdhaṁ ca ḍākinīnāṁ ca vikaṭānāṁ trikoṭibhiḥ
वह वहाँ आकर तीन करोड़ योगिनियों तथा तीन करोड़ भयंकर डाकिनियों के साथ खड़ी हो गईं —
श्लोक 45 (devibhagavatam.9.20.45)
भूतप्रेतपिशाचाश्च कूष्माण्डा ब्रह्मराक्षसाः । वेताला राक्षसाश्चैव यक्षाश्चैव तु किन्नराः
bhūtapretapiśācāśca kūṣmāṇḍā brahmarākṣasāḥ | vetālā rākṣasāścaiva yakṣāścaiva tu kinnarāḥ
— भूत, प्रेत, पिशाच, कूष्माण्ड, ब्रह्मराक्षस, वेताल, राक्षस, यक्ष तथा किन्नर —
श्लोक 46 (devibhagavatam.9.20.46)
ताभिश्चैव सह स्कन्दः प्रणम्य चन्द्रशेखरम् । पितुः पार्श्वे सहायार्थं समुवास तदाज्ञया
tābhiścaiva saha skandaḥ praṇamya candraśekharam | pituḥ pārśve sahāyārthaṁ samuvāsa tadājñayā
— इन सबके साथ स्कन्द ने चन्द्रशेखर को प्रणाम कर, उनकी आज्ञा से सहायतार्थ अपने पिता के पास आसन ग्रहण किया।
श्लोक 47 (devibhagavatam.9.20.47)
अथ दूते गते तत्र शङ्खचूडः प्रतापवान् । उवाच तुलसीं वार्तां गत्वाभ्यन्तरमेव च
atha dūte gate tatra śaṅkhacūḍaḥ pratāpavān | uvāca tulasīṁ vārtāṁ gatvābhyantarameva ca
तत्पश्चात् दूत के जाने पर प्रतापी शंखचूड ने भीतर जाकर तुलसी को यह समाचार बताया।
श्लोक 48 (devibhagavatam.9.20.48)
रणवार्तां च सा श्रुत्वा शुष्ककण्ठोष्ठतालुका । उवाच मधुरं साध्वी हृदयेन विदूयता
raṇavārtāṁ ca sā śrutvā śuṣkakaṇṭhoṣṭhatālukā | uvāca madhuraṁ sādhvī hṛdayena vidūyatā
युद्ध का समाचार सुनकर, कण्ठ-अधर-तालु सूख जाने पर, वह साध्वी व्यथित हृदय से मधुर वचन बोलीं।
श्लोक 49 (devibhagavatam.9.20.49)
तुलस्युवाच । हे प्राणबन्धो हे नाथ तिष्ठ मे वक्षसि क्षणम् । हे प्राणाधिष्ठातृदेव रक्ष मे जीवितं क्षणम्
tulasyuvāca | he prāṇabandho he nātha tiṣṭha me vakṣasi kṣaṇam | he prāṇādhiṣṭhātṛdeva rakṣa me jīvitaṁ kṣaṇam
तुलसी ने कहा — "हे प्राणबन्धु! हे नाथ! एक क्षण मेरे वक्षस्थल पर ठहरिए; हे मेरे प्राणों के अधिष्ठाता देव! एक क्षण मेरे जीवन की रक्षा कीजिए।
श्लोक 50 (devibhagavatam.9.20.50)
भुङ्क्ष्व जन्म समासाद्य यन्मे मनसि वाञ्छितम् । पश्यामि त्वां क्षणं किञ्चिल्लोचनाभ्यां च सादरम्
bhuṅkṣva janma samāsādya yanme manasi vāñchitam | paśyāmi tvāṁ kṣaṇaṁ kiñcillocanābhyāṁ ca sādaram
यह जन्म पाकर वही भोग कीजिए जो मेरे मन में अभीष्ट है; मुझे कुछ क्षण अपने नेत्रों से आदरपूर्वक आपको निहारने दीजिए।
श्लोक 51 (devibhagavatam.9.20.51)
आन्दोलयन्ते प्राणा मे मनो दग्धं च सन्ततम् । दुःस्वप्नश्च मया दृष्टश्चाद्यैव चरमे निशि
āndolayante prāṇā me mano dagdhaṁ ca santatam | duḥsvapnaśca mayā dṛṣṭaścādyaiva carame niśi
मेरे प्राण काँप रहे हैं, मेरा मन निरन्तर जल रहा है; और आज ही रात्रि के अंतिम प्रहर में मैंने एक अशुभ स्वप्न देखा है।
श्लोक 52 (devibhagavatam.9.20.52)
तुलसीवचनं श्रुत्वा भुक्त्वा पीत्वा नृपेश्वर । उवाच वचनं प्राज्ञो हितं सत्यं यथोचितम्
tulasīvacanaṁ śrutvā bhuktvā pītvā nṛpeśvara | uvāca vacanaṁ prājño hitaṁ satyaṁ yathocitam
तुलसी के वचन सुनकर, भोजन-पान कर, वह प्राज्ञ नृपेश्वर उन्हें हितकर, सत्य और उचित वचन कहने लगा।
श्लोक 53 (devibhagavatam.9.20.53)
शङ्खचूड उवाच । कालेन योजितं सर्वं कर्मभोगनिबन्धनम् । शुभं हर्षः सुखं दुःखं भयं शोकश्च मङ्गलम्
śaṅkhacūḍa uvāca | kālena yojitaṁ sarvaṁ karmabhoganibandhanam | śubhaṁ harṣaḥ sukhaṁ duḥkhaṁ bhayaṁ śokaśca maṅgalam
शंखचूड ने कहा — "काल के द्वारा ही सब कुछ नियोजित है — कर्म और भोग का बन्धन; शुभ, हर्ष, सुख, दुःख, भय, शोक तथा मंगल —
श्लोक 54 (devibhagavatam.9.20.54)
काले भवन्ति वृक्षाश्च स्कन्धवन्तश्च कालतः । क्रमेण पुष्पवन्तश्च फलवन्तश्च कालतः
kāle bhavanti vṛkṣāśca skandhavantaśca kālataḥ | krameṇa puṣpavantaśca phalavantaśca kālataḥ
— काल से ही वृक्ष उत्पन्न होते हैं, काल से ही वे तनेदार बनते हैं; क्रमशः काल से ही वे पुष्पवान् और फलवान् होते हैं —
श्लोक 55 (devibhagavatam.9.20.55)
तेषां फलानि पक्वानि प्रभवन्त्येव कालतः । ते सर्वे फलिताः काले पातं यान्ति च कालतः
teṣāṁ phalāni pakvāni prabhavantyeva kālataḥ | te sarve phalitāḥ kāle pātaṁ yānti ca kālataḥ
— उनके फल भी काल से ही पक्व होते हैं; और वे सभी फलयुक्त होकर काल से ही गिर जाते हैं।
श्लोक 56 (devibhagavatam.9.20.56)
काले भवन्ति विश्वानि काले नश्यन्ति सुन्दरि । कालात्स्रष्टा च सृजति पाता पाति च कालतः
kāle bhavanti viśvāni kāle naśyanti sundari | kālātsraṣṭā ca sṛjati pātā pāti ca kālataḥ
काल से ही विश्व उत्पन्न होते हैं, और काल से ही, हे सुन्दरी! वे नष्ट होते हैं; काल से ही सृष्टिकर्ता सृजन करते हैं, काल से ही पालनकर्ता पालन करते हैं —
श्लोक 57 (devibhagavatam.9.20.57)
संहर्ता संहरेत्काले क्रमेण सञ्चरन्ति ते । ब्रह्मविष्णुशिवादीनामीश्वरः प्रकृतिः परा
saṁhartā saṁharetkāle krameṇa sañcaranti te | brahmaviṣṇuśivādīnāmīśvaraḥ prakṛtiḥ parā
— काल से ही संहारकर्ता संहार करते हैं; इस प्रकार वे क्रमशः कार्यरत रहते हैं। ब्रह्मा, विष्णु, शिव आदि के भी एक ईश्वर हैं — परा प्रकृति —
श्लोक 58 (devibhagavatam.9.20.58)
स्रष्टा पाता च संहर्ता स चात्मा कालनर्तकः । काले स एव प्रकृतिं स्वाभिन्नां स्वेच्छया प्रभुः
sraṣṭā pātā ca saṁhartā sa cātmā kālanartakaḥ | kāle sa eva prakṛtiṁ svābhinnāṁ svecchayā prabhuḥ
— वे ही सृष्टिकर्ता, पालनकर्ता और संहारकर्ता हैं, वही आत्मा काल के नर्तक हैं; काल के भीतर वे प्रभु ही अपनी अभिन्न प्रकृति को अपनी इच्छा से —
श्लोक 59 (devibhagavatam.9.20.59)
निर्माय कृतवान्सर्वान्विश्वस्थांश्च चराचरान् । सर्वेशः सर्वरूपश्च सर्वात्मा परमेश्वरः
nirmāya kṛtavānsarvānviśvasthāṁśca carācarān | sarveśaḥ sarvarūpaśca sarvātmā parameśvaraḥ
— रचकर, विश्व में स्थित समस्त चराचर जीवों की सृष्टि की; वे सर्वेश्वर, सर्वरूप, सर्वात्मा और परमेश्वर हैं।
श्लोक 60 (devibhagavatam.9.20.60)
जनं जनेन जनिता जनं पाति जनेन यः । जनं जनेन हरते तं देवं भज साम्प्रतम्
janaṁ janena janitā janaṁ pāti janena yaḥ | janaṁ janena harate taṁ devaṁ bhaja sāmpratam
जो एक जीव के द्वारा दूसरे जीव को उत्पन्न करते हैं, एक के द्वारा दूसरे की रक्षा करते हैं, और एक के द्वारा दूसरे का हरण करते हैं — उन्हीं देव का अब भजन करो।
श्लोक 61 (devibhagavatam.9.20.61)
यस्याज्ञया वाति वातः शीघ्रगामी च साम्प्रतम् । यस्याज्ञया च तपनस्तपत्येव यथाक्षणम्
yasyājñayā vāti vātaḥ śīghragāmī ca sāmpratam | yasyājñayā ca tapanastapatyeva yathākṣaṇam
जिनकी आज्ञा से अभी भी शीघ्रगामी वायु बहती है; जिनकी आज्ञा से प्रत्येक क्षण सूर्य तपता है —
श्लोक 62 (devibhagavatam.9.20.62)
यथाक्षणं वर्षतीन्द्रो मृत्युश्चरति जन्तुषु । यथाक्षणं दहत्यग्निश्चन्द्रो भ्रमति शीतवान्
yathākṣaṇaṁ varṣatīndro mṛtyuścarati jantuṣu | yathākṣaṇaṁ dahatyagniścandro bhramati śītavān
— जिनकी आज्ञा से प्रतिक्षण इन्द्र वर्षा करते हैं, मृत्यु जीवों में विचरण करती है; जिनकी आज्ञा से अग्नि प्रतिक्षण दहन करती है, शीतल चन्द्रमा भ्रमण करता है —
श्लोक 63 (devibhagavatam.9.20.63)
मृत्योर्मृत्युं कालकालं यमस्य च यमं परम् । विभुं स्रष्टुश्च स्रष्टारं मातुश्च मातृकं भवे
mṛtyormṛtyuṁ kālakālaṁ yamasya ca yamaṁ param | vibhuṁ sraṣṭuśca sraṣṭāraṁ mātuśca mātṛkaṁ bhave
— मृत्यु की भी मृत्यु, काल के भी काल, यम के भी परम नियन्ता; व्यापक, सृष्टिकर्ता के भी सृष्टिकर्ता, इस संसार में माता की भी जननी —
श्लोक 64 (devibhagavatam.9.20.64)
संहर्तारं च संहर्तुस्तं देवं शरणं व्रज । को वा बन्धुश्च केषां वा सर्वबन्धुं भज प्रिये
saṁhartāraṁ ca saṁhartustaṁ devaṁ śaraṇaṁ vraja | ko vā bandhuśca keṣāṁ vā sarvabandhuṁ bhaja priye
— संहारकर्ता के भी संहारकर्ता, उन्हीं देव की शरण में जाओ। भला कौन किसका बन्धु है? हे प्रिये! सबके बन्धु उन्हीं का भजन करो।
श्लोक 65 (devibhagavatam.9.20.65)
अहं को वा च त्वं का वा विधिना योजितः पुरा । त्वया सार्धं कर्मणा च पुनस्तेन वियोजितः
ahaṁ ko vā ca tvaṁ kā vā vidhinā yojitaḥ purā | tvayā sārdhaṁ karmaṇā ca punastena viyojitaḥ
मैं कौन हूँ, और तुम कौन हो? विधाता ने पूर्वकाल में हमें जोड़ा था, और कर्म द्वारा उसी विधाता से हम पुनः अलग कर दिए जाएँगे।
श्लोक 66 (devibhagavatam.9.20.66)
अज्ञानी कातरः शोके विपत्तौ न च पण्डितः । सुखे दुःखे भ्रमत्येव कालनेमिक्रमेण च
ajñānī kātaraḥ śoke vipattau na ca paṇḍitaḥ | sukhe duḥkhe bhramatyeva kālanemikrameṇa ca
अज्ञानी ही शोक में कातर होता है, विपत्ति में पण्डित ऐसा नहीं होता; काल-चक्र की गति के अनुसार सभी सुख-दुःख में भटकते ही रहते हैं।
श्लोक 67 (devibhagavatam.9.20.67)
नारायणं तं सर्वेशं कान्तं यास्यसि निश्चितम् । तपः कृतं यदर्थं च पुरा बदरिकाश्रमे
nārāyaṇaṁ taṁ sarveśaṁ kāntaṁ yāsyasi niścitam | tapaḥ kṛtaṁ yadarthaṁ ca purā badarikāśrame
तुम निश्चित रूप से उन सर्वेश्वर नारायण को, अपने प्रियतम को, प्राप्त करोगी, जिनके लिए तुमने पूर्वकाल में बदरिकाश्रम में तप किया था।
श्लोक 68 (devibhagavatam.9.20.68)
मया त्वं तपसा लब्धा ब्रह्मणस्तु वरेण च । हर्यर्थे यत्तव तपो हरिं प्राप्स्यसि कामिनि
mayā tvaṁ tapasā labdhā brahmaṇastu vareṇa ca | haryarthe yattava tapo hariṁ prāpsyasi kāmini
तप और ब्रह्मा के वरदान से मैंने तुम्हें प्राप्त किया; किन्तु तुम्हारा वह तप तो हरि के लिए ही था, अतः हे कामिनि! तुम हरि को ही प्राप्त करोगी।
श्लोक 69 (devibhagavatam.9.20.69)
वृन्दावने च गोविन्दं गोलोके त्वं लभिष्यसि । अहं यास्यामि तल्लोकं तनुं त्यक्त्वा च दानवीम्
vṛndāvane ca govindaṁ goloke tvaṁ labhiṣyasi | ahaṁ yāsyāmi tallokaṁ tanuṁ tyaktvā ca dānavīm
वृन्दावन में, गोलोक में तुम गोविन्द को प्राप्त करोगी; और मैं भी इस दानव-शरीर को त्यागकर उसी लोक को जाऊँगा।
श्लोक 70 (devibhagavatam.9.20.70)
तत्र द्रक्ष्यसि मां त्वं च द्रक्ष्यामि त्वां च साम्प्रतम् । अगमं राधिकाशापाद्भारतं च सुदुर्लभम्
tatra drakṣyasi māṁ tvaṁ ca drakṣyāmi tvāṁ ca sāmpratam | agamaṁ rādhikāśāpādbhārataṁ ca sudurlabham
वहाँ तुम मुझे देखोगी और मैं तुम्हें देखूँगा, जैसे अभी। राधिका के शाप से मैं इस अत्यंत दुर्लभ भारतवर्ष में आया —
श्लोक 71 (devibhagavatam.9.20.71)
पुनर्यास्यामि तत्रैव कः शोको मे शृणु प्रिये । त्वं च देहं परित्यज्य दिव्यरूपं विधाय च
punaryāsyāmi tatraiva kaḥ śoko me śṛṇu priye | tvaṁ ca dehaṁ parityajya divyarūpaṁ vidhāya ca
— और मैं फिर उसी स्थान को जाऊँगा; तो मुझे भला किस बात का शोक हो, सुनो हे प्रिये! और तुम भी इस शरीर को त्यागकर दिव्य रूप धारण कर —
श्लोक 72 (devibhagavatam.9.20.72)
तत्कालं प्राप्स्यसि हरिं मा कान्ते कातरा भव । इत्युक्त्वा च दिनान्ते च तया सार्धं मनोहरम्
tatkālaṁ prāpsyasi hariṁ mā kānte kātarā bhava | ityuktvā ca dinānte ca tayā sārdhaṁ manoharam
— उसी क्षण हरि को प्राप्त करोगी; हे प्रिये! भयभीत मत हो।" यह कहकर, दिन के अन्त में, उसके साथ अत्यंत मनोहर रूप से —
श्लोक 73 (devibhagavatam.9.20.73)
सुष्वाप शोभने तल्पे पुष्पचन्दनचर्चिते । नानाप्रकारविभवं चकार रत्नमन्दिरे
suṣvāpa śobhane talpe puṣpacandanacarcite | nānāprakāravibhavaṁ cakāra ratnamandire
— वह सुन्दर, पुष्प-चन्दन से अनुलिप्त शय्या पर विश्राम करने लगा; और अपने रत्नमन्दिर में नाना प्रकार का वैभव प्रकट किया —
श्लोक 74 (devibhagavatam.9.20.74)
रत्नप्रदीपसंयुक्ते स्त्रीरत्नं प्राप्य सुन्दरीम् । निनाय रजनीं राजा क्रीडाकौतुकमङ्गलैः
ratnapradīpasaṁyukte strīratnaṁ prāpya sundarīm | nināya rajanīṁ rājā krīḍākautukamaṅgalaiḥ
— रत्नदीपों से सुसज्जित उस कक्ष में, उस स्त्रीरत्न सुन्दरी को पाकर, राजा ने वह रात्रि क्रीड़ा और मंगल-कौतुकों में व्यतीत की —
श्लोक 75 (devibhagavatam.9.20.75)
कृत्वा वक्षसि तां कान्तां रुदतीमतिदुःखिताम् । कृशोदरीं निराहारां निमग्नां शोकसागरे
kṛtvā vakṣasi tāṁ kāntāṁ rudatīmatiduḥkhitām | kṛśodarīṁ nirāhārāṁ nimagnāṁ śokasāgare
— अपनी उस प्रिया को, जो रोती हुई, अत्यंत दुःखी, कृशोदरी, निराहार, शोक-सागर में डूबी हुई थी, अपने वक्षस्थल से लगाकर —
श्लोक 76 (devibhagavatam.9.20.76)
पुनस्तां बोधयामास दिव्यज्ञानेन ज्ञानवित् । पुरा कृष्णेन यद्दत्तं भाण्डीरे तत्त्वमुत्तमम्
punastāṁ bodhayāmāsa divyajñānena jñānavit | purā kṛṣṇena yaddattaṁ bhāṇḍīre tattvamuttamam
— उसने उसे पुनः दिव्य ज्ञान से समझाया — वही उत्तम तत्त्वज्ञान, जो पूर्वकाल में कृष्ण ने भाण्डीरवन में दिया था —
श्लोक 77 (devibhagavatam.9.20.77)
स च तस्यै ददौ सर्वं सर्वशोकहरं परम् । ज्ञानं सम्प्राप्य सा देवी प्रसन्नवदनेक्षणा
sa ca tasyai dadau sarvaṁ sarvaśokaharaṁ param | jñānaṁ samprāpya sā devī prasannavadanekṣaṇā
— उसने उसे वह सम्पूर्ण ज्ञान, जो समस्त शोक का परम नाशक है, प्रदान किया; उस ज्ञान को पाकर वह देवी मुख और नेत्रों से प्रसन्न हो गईं।
श्लोक 78 (devibhagavatam.9.20.78)
क्रीडां चकार हर्षेण सर्वं मत्वेति नश्वरम् । तौ दम्पती च क्रीडन्तौ निमग्नौ सुखसागरे
krīḍāṁ cakāra harṣeṇa sarvaṁ matveti naśvaram | tau dampatī ca krīḍantau nimagnau sukhasāgare
वह हर्षपूर्वक क्रीड़ा करने लगीं, सब कुछ नश्वर मानकर; और वे दोनों दम्पती क्रीड़ा करते हुए सुख-सागर में डूब गए।
श्लोक 79 (devibhagavatam.9.20.79)
पुलकाञ्चितसर्वाङ्गौ मूर्च्छितौ निर्जने मुने । अङ्गप्रत्यङ्गसंयुक्तौ सुप्रीतौ सुरतोत्सुको
pulakāñcitasarvāṅgau mūrcchitau nirjane mune | aṅgapratyaṅgasaṁyuktau suprītau suratotsuko
उनके सम्पूर्ण अंग रोमांचित हो उठे, वे उस निर्जन स्थान में मानो मूर्च्छित-से हो गए, हे मुने! अंग-प्रत्यंग से संयुक्त, अत्यंत प्रसन्न, रति के लिए उत्सुक —
श्लोक 80 (devibhagavatam.9.20.80)
एकाङ्गौ च तथा तौ द्वौ चार्धनारीश्वरो यथा । प्राणेश्वरं च तुलसी मेने प्राणाधिकं परम्
ekāṅgau ca tathā tau dvau cārdhanārīśvaro yathā | prāṇeśvaraṁ ca tulasī mene prāṇādhikaṁ param
— वे दोनों अर्धनारीश्वर के समान एक ही अंग-से बन गए; और तुलसी ने अपने प्राणेश्वर को प्राणों से भी अधिक प्रिय माना।
श्लोक 81 (devibhagavatam.9.20.81)
प्राणाधिकां च तां मेने राजा प्राणेश्वरीं सतीम् । तौ स्थितौ सुखसुप्तौ च तन्द्रितौ सुन्दरौ समौ
prāṇādhikāṁ ca tāṁ mene rājā prāṇeśvarīṁ satīm | tau sthitau sukhasuptau ca tandritau sundarau samau
राजा ने भी अपनी प्राणेश्वरी सती को प्राणों से भी अधिक प्रिय माना; और वे दोनों सुखपूर्वक सोए हुए, तन्द्रा में लीन, सुन्दर और समान रूप से वहीं स्थित रहे।
श्लोक 82 (devibhagavatam.9.20.82)
सुवेषौ सुखसम्भोगादचेष्टौ सुमनोहरौ । क्षणं सुचेतनौ तौ च कथयन्तौ रसाश्रयात्
suveṣau sukhasambhogādaceṣṭau sumanoharau | kṣaṇaṁ sucetanau tau ca kathayantau rasāśrayāt
सुवेशधारी, सुखमय भोग से निश्चेष्ट, अत्यंत मनोहर; एक क्षण चेतना पाकर वे रसाश्रित होकर बातें करने लगे —
श्लोक 83 (devibhagavatam.9.20.83)
कथां मनोरमां दिव्यां हसन्तौ च क्षणं पुनः । क्षणं च केलिसंयुक्तौ रसभावसमन्वितौ
kathāṁ manoramāṁ divyāṁ hasantau ca kṣaṇaṁ punaḥ | kṣaṇaṁ ca kelisaṁyuktau rasabhāvasamanvitau
— एक मनोरम, दिव्य वार्तालाप, फिर एक क्षण हँसते हुए; और एक क्षण पुनः क्रीड़ा में लीन, रसभाव से युक्त —
श्लोक 84 (devibhagavatam.9.20.84)
सुरते विरतिर्नास्ति तौ तद्विषयपण्डितौ । सततं जययुक्तौ द्वौ क्षणं नैव पराजितौ
surate viratirnāsti tau tadviṣayapaṇḍitau | satataṁ jayayuktau dvau kṣaṇaṁ naiva parājitau
उन दोनों की, जो उस विषय में निपुण थे, रतिक्रीड़ा का कोई विराम न हुआ; वे दोनों सतत विजयी रहे, एक क्षण के लिए भी पराजित नहीं हुए।