Skip to main content

नवम स्कन्ध · अध्याय 23

शंखचूड का वध

अध्याय 22अध्याय-सूचीअध्याय 24

श्लोक 1 (devibhagavatam.9.23.1)

शिवस्तत्त्वं समाकर्ण्य तत्त्वज्ञानविशारदः । ययौ स्वयं च समरे स्वगणैः सह नारद

śivastattvaṁ samākarṇya tattvajñānaviśāradaḥ | yayau svayaṁ ca samare svagaṇaiḥ saha nārada

तत्त्वज्ञान में निपुण शिव सम्पूर्ण वृत्तान्त सुनकर, हे नारद! स्वयं अपने गणों सहित युद्धभूमि में गए।

श्लोक 2 (devibhagavatam.9.23.2)

शङ्खचूडः शिवं दृष्ट्वा विमानादवरुह्य च । ननाम परया भक्त्या शिरसा दण्डवद्भुवि

śaṅkhacūḍaḥ śivaṁ dṛṣṭvā vimānādavaruhya ca | nanāma parayā bhaktyā śirasā daṇḍavadbhuvi

शिव को देखकर शंखचूड अपने विमान से उतरा और परम भक्तिपूर्वक भूमि पर सिर के बल दण्डवत् प्रणाम किया।

श्लोक 3 (devibhagavatam.9.23.3)

तं प्रणम्य च वेगेन विमानमारुरोह सः । तूर्णं चकार सन्नाहं धनुर्जग्राह दुर्वहम्

taṁ praṇamya ca vegena vimānamāruroha saḥ | tūrṇaṁ cakāra sannāhaṁ dhanurjagrāha durvaham

उसे प्रणाम कर वह शीघ्रता से पुनः विमान पर आरूढ़ हो गया; उसने तुरंत कवच धारण किया और अपना दुर्वह धनुष उठाया।

श्लोक 4 (devibhagavatam.9.23.4)

शिवदानवयोर्युद्धं पूर्णमब्दशतं पुरा । न बभूवतुरन्योन्यं ब्रह्मञ्जयपराजयौ

śivadānavayoryuddhaṁ pūrṇamabdaśataṁ purā | na babhūvaturanyonyaṁ brahmañjayaparājayau

शिव और दानव के बीच यह युद्ध पूर्ण सौ वर्षों तक चलता रहा; हे ब्रह्मन्! उनमें से किसी को भी न विजय मिली न पराजय।

श्लोक 5 (devibhagavatam.9.23.5)

न्यस्तशस्त्रश्च भगवान् न्यस्तशस्त्रश्च दानवः । रथस्थः शङ्खचूडश्च वृषस्थो वृषभध्वजः

nyastaśastraśca bhagavān nyastaśastraśca dānavaḥ | rathasthaḥ śaṅkhacūḍaśca vṛṣastho vṛṣabhadhvajaḥ

भगवान् ने अपने शस्त्र रख दिए, और दानव ने भी अपने शस्त्र रख दिए; शंखचूड अपने रथ पर और वृषभध्वज (शिव) अपने वृषभ पर स्थित रहे।

श्लोक 6 (devibhagavatam.9.23.6)

दानवानां च शतकमुद्धृतं च बभूव ह । रणे ये ये मृताः शम्भुर्जीवयामास तान्विभुः

dānavānāṁ ca śatakamuddhṛtaṁ ca babhūva ha | raṇe ye ye mṛtāḥ śambhurjīvayāmāsa tānvibhuḥ

सैकड़ों दानव उस युद्ध में मारे जा चुके थे; किन्तु सर्वशक्तिमान् शंभु जो भी युद्ध में मर जाते, उन्हें पुनर्जीवित कर देते थे।

श्लोक 7 (devibhagavatam.9.23.7)

एतस्मिन्नन्तरे वृद्धब्राह्मणः परमातुरः । आगत्य च रणस्थानमुवाच दानवेश्वरम्

etasminnantare vṛddhabrāhmaṇaḥ paramāturaḥ | āgatya ca raṇasthānamuvāca dānaveśvaram

इसी बीच एक अत्यंत व्याकुल वृद्ध ब्राह्मण युद्धस्थल में आकर दानवेश्वर से बोला।

श्लोक 8 (devibhagavatam.9.23.8)

वृद्धब्राह्मण उवाच । देहि भिक्षां च राजेन्द्र मह्यं विप्राय साम्प्रतम् । त्वं सर्वसम्पदां दाता यन्मे मनसि वाञ्छितम्

vṛddhabrāhmaṇa uvāca | dehi bhikṣāṁ ca rājendra mahyaṁ viprāya sāmpratam | tvaṁ sarvasampadāṁ dātā yanme manasi vāñchitam

वृद्ध ब्राह्मण ने कहा — "हे राजेन्द्र! अभी मुझ ब्राह्मण को भिक्षा दीजिए; आप समस्त संपदाओं के दाता हैं — मेरे मन में जो अभीष्ट है, वह दीजिए।

श्लोक 9 (devibhagavatam.9.23.9)

निरीहाय च वृद्धाय तृषिताय च साम्प्रतम् । पश्चात्त्वां कथयिष्यामि पुरः सत्यं च कुर्विति

nirīhāya ca vṛddhāya tṛṣitāya ca sāmpratam | paścāttvāṁ kathayiṣyāmi puraḥ satyaṁ ca kurviti

मुझ निरीह, वृद्ध और अभी प्यासे को [पहले वचन दो] — बाद में मैं तुम्हें बताऊँगा; पहले अपने वचन को सत्य करो।

श्लोक 10 (devibhagavatam.9.23.10)

ओमित्युवाच राजेन्द्रः प्रसन्नवदनेक्षणः । कवचार्थी जनश्चाहमित्युवाचातिमायया

omityuvāca rājendraḥ prasannavadanekṣaṇaḥ | kavacārthī janaścāhamityuvācātimāyayā

"ॐ" (ऐसा ही हो) — प्रसन्न मुख और नेत्रोंवाले राजा ने कहा। तब उस ब्राह्मण ने अत्यंत माया से कहा — "मैं तुम्हारे कवच की इच्छा रखता हूँ।"

श्लोक 11 (devibhagavatam.9.23.11)

तच्छ्रुत्वा कवचं दिव्यं जग्राह हरिरेव च । शङ्खचूडस्य रूपेण जगाम तुलसीं प्रति

tacchrutvā kavacaṁ divyaṁ jagrāha harireva ca | śaṅkhacūḍasya rūpeṇa jagāma tulasīṁ prati

यह सुनकर [शंखचूड ने वह दिव्य कवच दे दिया, और] हरि ने ही उसे ग्रहण किया; और शंखचूड के ही रूप में वे तुलसी के पास गए।

श्लोक 12 (devibhagavatam.9.23.12)

गत्वा तस्यां मायया च वीर्याधानं चकार ह । अथ शम्भुर्हरेः शूलं जग्राह दानवं प्रति

gatvā tasyāṁ māyayā ca vīryādhānaṁ cakāra ha | atha śambhurhareḥ śūlaṁ jagrāha dānavaṁ prati

वहाँ जाकर, अपनी माया से, उसने उसके गर्भ में अपना वीर्य स्थापित किया; तत्पश्चात् शंभु ने हरि के त्रिशूल को दानव के विरुद्ध उठाया।

श्लोक 13 (devibhagavatam.9.23.13)

ग्रीष्ममध्याह्नमार्तण्डप्रलयाग्निशिखोपमम् । दुर्निवार्यं च दुर्धर्षमव्यर्थं वैरिघातकम्

grīṣmamadhyāhnamārtaṇḍapralayāgniśikhopamam | durnivāryaṁ ca durdharṣamavyarthaṁ vairighātakam

— ग्रीष्म के मध्याह्न सूर्य के समान, प्रलयाग्नि की ज्वाला-सा, दुर्निवार्य, दुर्धर्ष, अमोघ, शत्रुओं का घातक —

श्लोक 14 (devibhagavatam.9.23.14)

तेजसा चक्रतुल्यं च सर्वशस्त्रास्त्रसारकम् । शिवकेशवयोरन्यैर्दुर्वहं च भयङ्करम्

tejasā cakratulyaṁ ca sarvaśastrāstrasārakam | śivakeśavayoranyairdurvahaṁ ca bhayaṅkaram

— तेज में चक्र के समान, समस्त शस्त्रास्त्रों का सारभूत, शिव और केशव के अतिरिक्त अन्य किसी के लिए दुर्वह, भयंकर —

श्लोक 15 (devibhagavatam.9.23.15)

धनुःसहस्रं दैर्घ्येण प्रस्थेन शतहस्तकम् । सजीवं ब्रह्मरूपं च नित्यरूपमनिर्दिशम्

dhanuḥsahasraṁ dairghyeṇa prasthena śatahastakam | sajīvaṁ brahmarūpaṁ ca nityarūpamanirdiśam

— एक सहस्र धनुष लंबा, सौ हाथ चौड़ा, सजीव, ब्रह्मस्वरूप, नित्यरूप, अनिर्देश्य —

श्लोक 16 (devibhagavatam.9.23.16)

संहर्तुं सर्वब्रह्माण्डमलं यत्स्वीयलीलया । चिक्षेप तोलनं कृत्वा शङ्खचूडे च नारद

saṁhartuṁ sarvabrahmāṇḍamalaṁ yatsvīyalīlayā | cikṣepa tolanaṁ kṛtvā śaṅkhacūḍe ca nārada

— जो अपनी लीलामात्र से समूचे ब्रह्माण्ड का संहार करने में समर्थ था — उस त्रिशूल को तौलकर, हे नारद! शिव ने शंखचूड पर फेंका।

श्लोक 17 (devibhagavatam.9.23.17)

राजा चापं परित्यज्य श्रीकृष्णचरणाम्बुजम् । ध्यानं चकार भक्त्या च कृत्वा योगासनं धिया

rājā cāpaṁ parityajya śrīkṛṣṇacaraṇāmbujam | dhyānaṁ cakāra bhaktyā ca kṛtvā yogāsanaṁ dhiyā

राजा ने अपना धनुष त्यागकर, मन में योगासन धारण कर, भक्तिपूर्वक श्रीकृष्ण के चरणकमलों का ध्यान किया।

श्लोक 18 (devibhagavatam.9.23.18)

शूलं च भ्रमणं कृत्वा पपात दानवोपरि । चकार भस्मसात्तं च सरथं चाथ लीलया

śūlaṁ ca bhramaṇaṁ kṛtvā papāta dānavopari | cakāra bhasmasāttaṁ ca sarathaṁ cātha līlayā

वह त्रिशूल घूमता हुआ उस दानव पर गिरा; और लीलामात्र से उसे उसके रथ सहित भस्म कर दिया।

श्लोक 19 (devibhagavatam.9.23.19)

राजा धृत्वा दिव्यरूपं किशोरं गोपवेषकम् । द्विभुजं मुरलीहस्तं रत्नभूषणभूषितम्

rājā dhṛtvā divyarūpaṁ kiśoraṁ gopaveṣakam | dvibhujaṁ muralīhastaṁ ratnabhūṣaṇabhūṣitam

राजा ने दिव्य रूप धारण किया — किशोर, गोपवेशधारी, द्विभुज, मुरलीधारी, रत्नाभूषणों से सुसज्जित —

श्लोक 20 (devibhagavatam.9.23.20)

रत्नेन्द्रसारनिर्माणं वेष्टितं गोपकोटिभिः । गोलोकादागतं यानमारुरोह पुरं ययौ

ratnendrasāranirmāṇaṁ veṣṭitaṁ gopakoṭibhiḥ | golokādāgataṁ yānamāruroha puraṁ yayau

— तथा श्रेष्ठ रत्नों से निर्मित, करोड़ों गोपों से घिरे, गोलोक से आए विमान पर आरूढ़ होकर उस नगर को गए।

श्लोक 21 (devibhagavatam.9.23.21)

गत्वा ननाम शिरसा स राधाकृष्णयोर्मुने । भक्त्या च चरणाम्भोजं रासे वृन्दावने वने

gatvā nanāma śirasā sa rādhākṛṣṇayormune | bhaktyā ca caraṇāmbhojaṁ rāse vṛndāvane vane

वहाँ जाकर, हे मुने! उसने भक्तिपूर्वक वृन्दावन वन में रासलीला में राधा-कृष्ण के चरणकमलों को सिर झुकाकर प्रणाम किया।

श्लोक 22 (devibhagavatam.9.23.22)

सुदामानं च तौ दृष्ट्वा प्रसन्नवदनेक्षणौ । क्रोडे चक्रतुरत्यन्तं प्रेम्णातिपरिसंयुतौ

sudāmānaṁ ca tau dṛṣṭvā prasannavadanekṣaṇau | kroḍe cakraturatyantaṁ premṇātiparisaṁyutau

सुदामा को देखकर, प्रसन्न मुख और नेत्रोंवाले उन दोनों (राधा-कृष्ण) ने उसे अत्यंत प्रेम से आलिंगन में ले लिया।

श्लोक 23 (devibhagavatam.9.23.23)

अथ शलं च वेगेन प्रययौ तं च सादरम् । अस्थिभिः शङ्खचूडस्य शङ्खजातिर्बभूव ह

atha śalaṁ ca vegena prayayau taṁ ca sādaram | asthibhiḥ śaṅkhacūḍasya śaṅkhajātirbabhūva ha

तत्पश्चात् वह त्रिशूल वेगपूर्वक आदरसहित शिव के पास लौट गया; और शंखचूड की अस्थियों से शंख-जाति की उत्पत्ति हुई।

श्लोक 24 (devibhagavatam.9.23.24)

नानाप्रकाररूपेण शश्वत्पूता सुरार्चने । प्रशस्तं शङ्खतोयं च देवानां प्रीतिदं परम्

nānāprakārarūpeṇa śaśvatpūtā surārcane | praśastaṁ śaṅkhatoyaṁ ca devānāṁ prītidaṁ param

— नाना प्रकार के रूपों में, सदा पवित्र, देवार्चन में उपयोगी; और शंख का जल श्रेष्ठ है, देवताओं को अत्यंत प्रिय है —

श्लोक 25 (devibhagavatam.9.23.25)

तीर्थतोयस्वरूपं च पवित्रं शम्भुना विना । शङ्खशब्दो भवेद्यत्र तत्र लक्ष्मीः सुसंस्थिरा

tīrthatoyasvarūpaṁ ca pavitraṁ śambhunā vinā | śaṅkhaśabdo bhavedyatra tatra lakṣmīḥ susaṁsthirā

— तीर्थ-जल के समान पवित्र, केवल शंभु की पूजा में इसका प्रयोग वर्जित है; जहाँ शंख-ध्वनि होती है, वहाँ लक्ष्मी सुस्थिर रहती हैं —

श्लोक 26 (devibhagavatam.9.23.26)

स स्नातः सर्वतीर्थेषु यः स्नातः शङ्खवारिणा । शङ्खो हरेरधिष्ठानं यत्र शङ्खस्ततो हरिः

sa snātaḥ sarvatīrtheṣu yaḥ snātaḥ śaṅkhavāriṇā | śaṅkho hareradhiṣṭhānaṁ yatra śaṅkhastato hariḥ

— जिसने शंख के जल से स्नान किया, उसने मानो सभी तीर्थों में स्नान कर लिया; शंख हरि का अधिष्ठान है — जहाँ शंख है, वहाँ हरि हैं —

श्लोक 27 (devibhagavatam.9.23.27)

तत्रैव वसते लक्ष्मीर्दूरीभूतममङ्गलम् । स्त्रीणां च शङ्खध्वनिभिः शूद्राणां च विशेषतः

tatraiva vasate lakṣmīrdūrībhūtamamaṅgalam | strīṇāṁ ca śaṅkhadhvanibhiḥ śūdrāṇāṁ ca viśeṣataḥ

— वहीं लक्ष्मी निवास करती हैं, और अमंगल दूर हो जाता है। किन्तु स्त्रियों के, और विशेषतः शूद्रों के शंख-निनाद से —

श्लोक 28 (devibhagavatam.9.23.28)

भीता रुष्टा याति लक्ष्मीस्तत्स्थलादन्यदेशतः । शिवोऽपि दानवं हत्वा शिवलोकं जगाम ह

bhītā ruṣṭā yāti lakṣmīstatsthalādanyadeśataḥ | śivo'pi dānavaṁ hatvā śivalokaṁ jagāma ha

— लक्ष्मी भयभीत और रुष्ट होकर उस स्थान को छोड़कर अन्यत्र चली जाती हैं। शिव भी उस दानव का वध कर शिवलोक को चले गए।

श्लोक 29 (devibhagavatam.9.23.29)

प्रहृष्टो वृषभारूढः स्वगणैश्च समावृतः । सुराः स्वविषयं प्रापुः परमानन्दसंयुताः

prahṛṣṭo vṛṣabhārūḍhaḥ svagaṇaiśca samāvṛtaḥ | surāḥ svaviṣayaṁ prāpuḥ paramānandasaṁyutāḥ

वे प्रसन्न होकर वृषभ पर आरूढ़, अपने गणों से घिरे हुए [शिवलोक को चले गए]; और देवगण परमानन्द से युक्त होकर अपने-अपने अधिकार-क्षेत्र को लौट गए।

श्लोक 30 (devibhagavatam.9.23.30)

नेदुर्दुन्दुभयः स्वर्गे जगुर्गन्धर्वकिन्नराः । बभूव पुष्पवृष्टिश्च शिवस्योपरि सन्ततम् । प्रशशंसुः सुरास्तं च मुनीन्द्रप्रवरादयः

nedurdundubhayaḥ svarge jagurgandharvakinnarāḥ | babhūva puṣpavṛṣṭiśca śivasyopari santatam | praśaśaṁsuḥ surāstaṁ ca munīndrapravarādayaḥ

स्वर्ग में दुन्दुभि बज उठीं, गंधर्व-किन्नर गाने लगे; शिव पर निरंतर पुष्पवर्षा होने लगी, और देवगण तथा मुनीन्द्र-प्रवर आदि ने उनकी स्तुति की।

अध्याय 22अध्याय-सूचीअध्याय 24