नवम स्कन्ध · अध्याय 24
तुलसी-माहात्म्य एवं शालग्राम-महत्त्व
श्लोक 1 (devibhagavatam.9.24.1)
नारद उवाच । नारायणश्च भगवान्वीर्याधानं चकार ह । तुलस्यां केन रूपेण तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
nārada uvāca | nārāyaṇaśca bhagavānvīryādhānaṁ cakāra ha | tulasyāṁ kena rūpeṇa tanme vyākhyātumarhasi
नारद ने कहा — भगवान् नारायण ने तुलसी में वीर्याधान किया — किस रूप में किया, यह आप मुझे बताइए।
श्लोक 2 (devibhagavatam.9.24.2)
श्रीनारायण उवाच । नारायणश्च भगवान्देवानां साधनेषु च । शङ्खचूडस्य कवचं गहीत्वा विष्णुमायया
śrīnārāyaṇa uvāca | nārāyaṇaśca bhagavāndevānāṁ sādhaneṣu ca | śaṅkhacūḍasya kavacaṁ gahītvā viṣṇumāyayā
श्री नारायण ने कहा — भगवान् नारायण ने देवताओं के प्रयोजन-सिद्धि हेतु, विष्णुमाया से शंखचूड का कवच ग्रहण कर —
श्लोक 3 (devibhagavatam.9.24.3)
पुनर्विधाय तद्रूपं जगाम तत्सतीगृहम् । पातिव्रतस्य नाशेन शङ्खचूडजिघांसया
punarvidhāya tadrūpaṁ jagāma tatsatīgṛham | pātivratasya nāśena śaṅkhacūḍajighāṁsayā
— पुनः उसी का रूप धारण कर वह उस सती के घर गए, पातिव्रत्य के नाश द्वारा शंखचूड के वध की इच्छा से।
श्लोक 4 (devibhagavatam.9.24.4)
दुन्दुभिं वादयामास तुलसीद्वारसन्निधौ । जयशब्दं च तद्द्वारे बोधयामास सुन्दरीम्
dundubhiṁ vādayāmāsa tulasīdvārasannidhau | jayaśabdaṁ ca taddvāre bodhayāmāsa sundarīm
उन्होंने तुलसी के द्वार के समीप दुन्दुभि बजवाई, और उस द्वार पर विजय-घोष कर उस सुन्दरी को सूचित किया।
श्लोक 5 (devibhagavatam.9.24.5)
तच्छ्रुत्वा च रवं साध्वी परमानन्दसंयुता । राजमार्गे गवाक्षेण ददर्श परमादरात्
tacchrutvā ca ravaṁ sādhvī paramānandasaṁyutā | rājamārge gavākṣeṇa dadarśa paramādarāt
उस ध्वनि को सुनकर वह साध्वी परमानन्द से भरकर, अत्यंत आदरपूर्वक झरोखे से राजमार्ग की ओर देखने लगीं।
श्लोक 6 (devibhagavatam.9.24.6)
ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा कारयामास मङ्गलम् । वन्दिभ्यो भिक्षुकेभ्यश्च वाचिभ्यश्च धनं ददौ
brāhmaṇebhyo dhanaṁ dattvā kārayāmāsa maṅgalam | vandibhyo bhikṣukebhyaśca vācibhyaśca dhanaṁ dadau
उन्होंने ब्राह्मणों को धन देकर मंगल-कार्य करवाया; भाटों, भिक्षुकों तथा गायकों को भी धन दिया।
श्लोक 7 (devibhagavatam.9.24.7)
अवरुह्य रथाद्देवो देव्याश्च भवनं ययौ । अमूल्यरत्ननिर्माणं सुन्दरं सुमनोहरम्
avaruhya rathāddevo devyāśca bhavanaṁ yayau | amūlyaratnanirmāṇaṁ sundaraṁ sumanoharam
वह देव अपने रथ से उतरकर देवी के भवन को गए, जो अमूल्य रत्नों से निर्मित, सुन्दर और अत्यंत मनोहर था।
श्लोक 8 (devibhagavatam.9.24.8)
दृष्ट्वा च पुरतः कान्तं सा तं कान्तं मुदान्विता । तत्पादं क्षालयामास ननाम च रुरोद च
dṛṣṭvā ca purataḥ kāntaṁ sā taṁ kāntaṁ mudānvitā | tatpādaṁ kṣālayāmāsa nanāma ca ruroda ca
अपने सामने प्रियतम को देखकर वह हर्षित हो गईं, उनके चरण धोए, प्रणाम किया और रो पड़ीं।
श्लोक 9 (devibhagavatam.9.24.9)
रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास कामुकी । ताम्बूलं च ददौ तस्मै कर्पूरादिसुवासितम्
ratnasiṁhāsane ramye vāsayāmāsa kāmukī | tāmbūlaṁ ca dadau tasmai karpūrādisuvāsitam
उस कामुकी ने उन्हें रम्य रत्नसिंहासन पर बिठाया, और कपूर आदि से सुवासित ताम्बूल अर्पित किया।
श्लोक 10 (devibhagavatam.9.24.10)
अद्य मे सफलं जन्म जीवनं च बभूव ह । रणे गतं च प्राणेशं पश्यन्त्याश्च पुनर्गृहे
adya me saphalaṁ janma jīvanaṁ ca babhūva ha | raṇe gataṁ ca prāṇeśaṁ paśyantyāśca punargṛhe
"आज मेरा जन्म और जीवन सफल हुआ, क्योंकि युद्ध को गए हुए अपने प्राणेश्वर को मैं पुनः घर में देख रही हूँ।"
श्लोक 11 (devibhagavatam.9.24.11)
सस्मिता सकटाक्षं च सकामा पुलकाङ्किता । पप्रच्छ रणवृत्तान्तं कान्तं मधुरया गिरा
sasmitā sakaṭākṣaṁ ca sakāmā pulakāṅkitā | papraccha raṇavṛttāntaṁ kāntaṁ madhurayā girā
मुस्कुराती हुई, तिरछी दृष्टि से, कामातुर, रोमांचित होकर — उन्होंने मधुर वाणी से अपने प्रियतम से युद्ध का वृत्तान्त पूछा।
श्लोक 12 (devibhagavatam.9.24.12)
तुलस्युवाच । असङ्ख्यविश्वसंहर्त्रा सार्धमाजौ तव प्रभो । कथं बभूव विजयस्तन्मे ब्रूहि कृपानिधे
tulasyuvāca | asaṅkhyaviśvasaṁhartrā sārdhamājau tava prabho | kathaṁ babhūva vijayastanme brūhi kṛpānidhe
तुलसी ने कहा — "हे प्रभो! असंख्य विश्वों के संहारकर्ता के साथ युद्ध में आपकी विजय कैसे हुई? हे कृपानिधे! यह मुझे बताइए।
श्लोक 13 (devibhagavatam.9.24.13)
तुलसीवचनं श्रुत्वा प्रहस्य कमलापतिः । शङ्खचूडस्य रूपेण तामुवाचामृतं वचः
tulasīvacanaṁ śrutvā prahasya kamalāpatiḥ | śaṅkhacūḍasya rūpeṇa tāmuvācāmṛtaṁ vacaḥ
तुलसी के वचन सुनकर, कमलापति हँस पड़े, और शंखचूड के रूप में उन्होंने उसे अमृत-सम वचन कहे।
श्लोक 14 (devibhagavatam.9.24.14)
श्रीभगवानुवाच । आवयोः समरः कान्ते पूर्णमब्दं बभूव ह । नाशो बभूव सर्वेषां दानवानां च कामिनि
śrībhagavānuvāca | āvayoḥ samaraḥ kānte pūrṇamabdaṁ babhūva ha | nāśo babhūva sarveṣāṁ dānavānāṁ ca kāmini
श्रीभगवान् ने कहा — "हे कान्ते! हम दोनों के बीच युद्ध पूरे एक वर्ष तक चला; और हे कामिनि! सभी दानवों का विनाश हो गया।
श्लोक 15 (devibhagavatam.9.24.15)
प्रीतिञ्च कारयामास ब्रह्मा च स्वयमावयोः । देवानामधिकारश्च प्रदत्तस्तस्य चाज्ञया
prītiñca kārayāmāsa brahmā ca svayamāvayoḥ | devānāmadhikāraśca pradattastasya cājñayā
स्वयं ब्रह्मा ने ही हम दोनों में मित्रता करवाई; और उनकी आज्ञा से देवताओं का अधिकार उन्हें लौटा दिया गया।
श्लोक 16 (devibhagavatam.9.24.16)
मयागतं स्वभवनं शिवलोकं शिवो गतः । इत्युक्त्वा जगतां नाथः शयनं च चकार ह
mayāgataṁ svabhavanaṁ śivalokaṁ śivo gataḥ | ityuktvā jagatāṁ nāthaḥ śayanaṁ ca cakāra ha
"मैं अपने घर आ गया; शिव शिवलोक को चले गए।" ऐसा कहकर जगत् के स्वामी ने शयन किया।
श्लोक 17 (devibhagavatam.9.24.17)
रेमे रमापतिस्तत्र रामया सह नारद । सा साध्वी सुखसम्भोगादाकर्षणव्यतिक्रमात्
reme ramāpatistatra rāmayā saha nārada | sā sādhvī sukhasambhogādākarṣaṇavyatikramāt
वहाँ, हे नारद! रमापति अपनी प्रिया के साथ रमण करने लगे; उस साध्वी को सुखमय भोग के बीच ही कुछ भिन्नता का आभास हुआ —
श्लोक 18 (devibhagavatam.9.24.18)
सर्वं वितर्कयामास कस्त्वमेवेत्युवाच सा । तुलस्युवाच । को वा त्वं वद मायेश भुक्ताहं मायया त्वया
sarvaṁ vitarkayāmāsa kastvamevetyuvāca sā | tulasyuvāca | ko vā tvaṁ vada māyeśa bhuktāhaṁ māyayā tvayā
— उन्होंने सब कुछ विचार किया और पूछा — "तुम वास्तव में कौन हो?" तुलसी ने कहा — "हे मायेश! बताओ तुम कौन हो? तुमने मुझे माया से भोगा है!
श्लोक 19 (devibhagavatam.9.24.19)
दूरीकृतं मत्सतीत्वं यदतस्त्वां शपामि हे । तुलसीवचनं श्रुत्वा हरिः शापभयेन च
dūrīkṛtaṁ matsatītvaṁ yadatastvāṁ śapāmi he | tulasīvacanaṁ śrutvā hariḥ śāpabhayena ca
"तुमने मेरा सतीत्व नष्ट कर दिया है — इसलिए मैं तुम्हें शाप देती हूँ!" तुलसी के ये वचन सुनकर हरि, शाप के भय से —
श्लोक 20 (devibhagavatam.9.24.20)
दधार लीलया ब्रह्मन् सुमूर्तिं सुमनोहराम् । ददर्श पुरतो देवी देवदेवं सनातनम्
dadhāra līlayā brahman sumūrtiṁ sumanoharām | dadarśa purato devī devadevaṁ sanātanam
— हे ब्रह्मन्! लीलामात्र से एक सुन्दर, मनोहर रूप धारण कर लिया; और उस देवी ने अपने सामने सनातन देवदेव को देखा।
श्लोक 21 (devibhagavatam.9.24.21)
नवीननीरदश्यामं शरत्पङ्कजलोचनम् । कोटिकन्दर्पलीलाभं रत्नभूषणभूषितम्
navīnanīradaśyāmaṁ śaratpaṅkajalocanam | koṭikandarpalīlābhaṁ ratnabhūṣaṇabhūṣitam
— नवीन मेघ के समान श्याम वर्ण, शरद्-कमल-सदृश नेत्र, करोड़ों कामदेवों की लीला-सी कान्ति, रत्नाभूषणों से सुसज्जित —
श्लोक 22 (devibhagavatam.9.24.22)
ईषद्धास्यं प्रसन्नास्यं शोभितं पीतवाससम् । तं दृष्ट्वा कामिनी कामं मूर्च्छां सम्प्राप लीलया
īṣaddhāsyaṁ prasannāsyaṁ śobhitaṁ pītavāsasam | taṁ dṛṣṭvā kāminī kāmaṁ mūrcchāṁ samprāpa līlayā
— हल्की मुस्कान, प्रसन्न मुख, शोभायमान, पीताम्बरधारी। उन्हें देखकर वह कामिनी मानो लीलामात्र से मूर्च्छित हो गईं।
श्लोक 23 (devibhagavatam.9.24.23)
पुनश्च चेतनां प्राप्य पुनः सा तमुवाच ह । तुलस्युवाच । हे नाथ ते दया नास्ति पाषाणसदृशस्य च
punaśca cetanāṁ prāpya punaḥ sā tamuvāca ha | tulasyuvāca | he nātha te dayā nāsti pāṣāṇasadṛśasya ca
पुनः चेतना पाकर उन्होंने फिर उनसे कहा। तुलसी ने कहा — "हे नाथ! आपमें दया नहीं है, आप पाषाण के समान हैं।
श्लोक 24 (devibhagavatam.9.24.24)
छलेन धर्मभङ्गेन मम स्वामी त्वया हतः । पाषाणहृदयस्त्वं हि दयाहीनो यतः प्रभो
chalena dharmabhaṅgena mama svāmī tvayā hataḥ | pāṣāṇahṛdayastvaṁ hi dayāhīno yataḥ prabho
"छल से, धर्म भंग करके, मेरे स्वामी का वध आपने ही किया है; क्योंकि हे प्रभो! आप पाषाण-हृदय, दया-रहित हैं।
श्लोक 25 (devibhagavatam.9.24.25)
तस्मात्पाषाणरूपस्त्वं भवे देव भवाधुना । ये वदन्ति च साधुं त्वां ते भ्रान्ता हि न संशयः
tasmātpāṣāṇarūpastvaṁ bhave deva bhavādhunā | ye vadanti ca sādhuṁ tvāṁ te bhrāntā hi na saṁśayaḥ
"अतः हे देव! अब से आप इसी सृष्टि में पाषाण-रूप हो जाइए; जो लोग आपको साधु कहते हैं, वे निःसंदेह भ्रमित हैं।
श्लोक 26 (devibhagavatam.9.24.26)
भक्तो विनापराधेन परार्थे च कथं हतः । भृशं रुरोद शोकार्ता विललाप मुहुर्मुहुः
bhakto vināparādhena parārthe ca kathaṁ hataḥ | bhṛśaṁ ruroda śokārtā vilalāpa muhurmuhuḥ
"एक निर्दोष भक्त का वध दूसरे के प्रयोजन के लिए कैसे हुआ?" वह अत्यंत शोकाकुल होकर रोने लगीं और बार-बार विलाप करने लगीं।
श्लोक 27 (devibhagavatam.9.24.27)
ततश्च करुणां दृष्ट्वा करुणारससागरः । नयेन तां बोधयितुमुवाच कमलापतिः
tataśca karuṇāṁ dṛṣṭvā karuṇārasasāgaraḥ | nayena tāṁ bodhayitumuvāca kamalāpatiḥ
तत्पश्चात् उनकी करुणा को देखकर, करुणारस के सागर कमलापति ने उन्हें नीतिपूर्वक समझाने के लिए कहा।
श्लोक 28 (devibhagavatam.9.24.28)
श्रीभगवानुवाच । तपस्त्वया कृतं भद्रे मदर्थे भारते चिरम् । त्वदर्थे शङ्खचूडश्च चकार सुचिरं तपः
śrībhagavānuvāca | tapastvayā kṛtaṁ bhadre madarthe bhārate ciram | tvadarthe śaṅkhacūḍaśca cakāra suciraṁ tapaḥ
श्रीभगवान् ने कहा — "हे भद्रे! तुमने भारतवर्ष में मेरे लिए दीर्घकाल तक तप किया; और शंखचूड ने भी तुम्हारे लिए दीर्घकाल तक तप किया।
श्लोक 29 (devibhagavatam.9.24.29)
कृत्वा त्वां कामिनीं सोऽपि विजहार च तत्क्षणात् । अधुना दातुमुचितं तवैव तपसः फलम्
kṛtvā tvāṁ kāminīṁ so'pi vijahāra ca tatkṣaṇāt | adhunā dātumucitaṁ tavaiva tapasaḥ phalam
"तुम्हें अपनी प्रिया बनाकर उसने भी कुछ काल तक तुम्हारे साथ विहार किया; अब तुम्हें तुम्हारे तप का फल देना उचित है।
श्लोक 30 (devibhagavatam.9.24.30)
इदं शरीरं त्यक्त्वा च दिव्यदेहं विधाय च । रामे रम मया सार्धं त्वं रमासदृशी भव
idaṁ śarīraṁ tyaktvā ca divyadehaṁ vidhāya ca | rāme rama mayā sārdhaṁ tvaṁ ramāsadṛśī bhava
"इस शरीर को त्यागकर, दिव्य देह धारण कर, मेरे साथ आनन्दपूर्वक रमण करो; तुम रमा के समान हो जाओ।
श्लोक 31 (devibhagavatam.9.24.31)
इयं तनुर्नदीरूपा गण्डकीति च विश्रुता । पूता सुपुण्यदा नॄणां पुण्ये भवतु भारते
iyaṁ tanurnadīrūpā gaṇḍakīti ca viśrutā | pūtā supuṇyadā nṝṇāṁ puṇye bhavatu bhārate
"तुम्हारा यह शरीर नदी-रूप में गण्डकी नाम से विख्यात होगा, जो पवित्र और पुण्यमय भारतवर्ष में मनुष्यों के लिए परम पुण्यदायिनी होगी।
श्लोक 32 (devibhagavatam.9.24.32)
तव केशसमूहश्च पुण्यवृक्षो भविष्यति । तुलसीकेशसम्भूता तुलसीति च विश्रुता
tava keśasamūhaśca puṇyavṛkṣo bhaviṣyati | tulasīkeśasambhūtā tulasīti ca viśrutā
"तुम्हारे केशसमूह से एक पुण्य वृक्ष उत्पन्न होगा; तुलसी के केशों से उत्पन्न होने के कारण वह तुलसी नाम से ही विख्यात होगा।
श्लोक 33 (devibhagavatam.9.24.33)
त्रिषु लोकेषु पुष्पाणां पत्राणां देवपूजने । प्रधानरूपा तुलसी भविष्यति वरानने
triṣu lokeṣu puṣpāṇāṁ patrāṇāṁ devapūjane | pradhānarūpā tulasī bhaviṣyati varānane
"हे वरानने! तीनों लोकों के फूलों और पत्तों में, देवपूजा के लिए, तुलसी ही प्रधान होगी।
श्लोक 34 (devibhagavatam.9.24.34)
स्वर्गे मर्त्ये च पाताले गोलोके मम सन्निधौ । भव त्वं तुलसी वृक्षवरा पुष्पेषु सुन्दरी
svarge martye ca pātāle goloke mama sannidhau | bhava tvaṁ tulasī vṛkṣavarā puṣpeṣu sundarī
"स्वर्ग में, मृत्युलोक में, पाताल में, और गोलोक में मेरे समीप — हे तुलसी! तुम पुष्पों में सुन्दरी, वृक्षों में श्रेष्ठ बनो।
श्लोक 35 (devibhagavatam.9.24.35)
गोलोके विरजातीरे रासे वृन्दावने वने । भाण्डीरे चम्पकवने रम्ये चन्दनकानने
goloke virajātīre rāse vṛndāvane vane | bhāṇḍīre campakavane ramye candanakānane
"गोलोक में, विरजा के तट पर, रासमण्डल में, वृन्दावन वन में, भाण्डीर में, चम्पकवन में, रम्य चन्दनवन में —
श्लोक 36 (devibhagavatam.9.24.36)
माधवीकेतकीकुन्दमालिकामालतीवने । वासस्तेऽत्रैव भवतु पुण्यस्थानेषु पुण्यदः
mādhavīketakīkundamālikāmālatīvane | vāsaste'traiva bhavatu puṇyasthāneṣu puṇyadaḥ
"— माधवी, केतकी, कुन्द और मालती के वन में — इन्हीं पुण्य स्थानों में तुम्हारा पुण्यदायक निवास हो।
श्लोक 37 (devibhagavatam.9.24.37)
तुलसीतरुमूलेषु पुण्यदेशेषु पुण्यदम् । अधिष्ठानं च तीर्थानां सर्वेषां च भविष्यति
tulasītarumūleṣu puṇyadeśeṣu puṇyadam | adhiṣṭhānaṁ ca tīrthānāṁ sarveṣāṁ ca bhaviṣyati
"तुलसी वृक्ष की जड़ में, पुण्यमय देशों में, वह पुण्यदायी स्थान समस्त तीर्थों का अधिष्ठान बनेगा।
श्लोक 38 (devibhagavatam.9.24.38)
तत्रैव सर्वदेवानां ममाधिष्ठानमेव च । तुलसीपत्रपतनप्राप्तये च वरानने
tatraiva sarvadevānāṁ mamādhiṣṭhānameva ca | tulasīpatrapatanaprāptaye ca varānane
"वहीं समस्त देवताओं का, और मेरा भी अधिष्ठान होगा; हे वरानने! तुलसी-पत्र प्राप्त करने के लिए —
श्लोक 39 (devibhagavatam.9.24.39)
स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः । तुलसीपत्रतोयेन योऽभिषेकं समाचरेत्
sa snātaḥ sarvatīrtheṣu sarvayajñeṣu dīkṣitaḥ | tulasīpatratoyena yo'bhiṣekaṁ samācaret
"— जो कोई तुलसीपत्र-मिश्रित जल से अभिषेक करता है, वह सभी तीर्थों में स्नान करने और सभी यज्ञों में दीक्षित होने के समान फल पाता है।
श्लोक 40 (devibhagavatam.9.24.40)
सुधाघटसहस्राणां या तुष्टिस्तु भवेद्धरेः । सा च तुष्टिर्भवेन्नूनं तुलसीपत्रदानतः
sudhāghaṭasahasrāṇāṁ yā tuṣṭistu bhaveddhareḥ | sā ca tuṣṭirbhavennūnaṁ tulasīpatradānataḥ
"हजार अमृत-घटों से हरि को जो संतोष प्राप्त होता, वही संतोष निश्चय ही एक तुलसी-पत्र अर्पित करने से प्राप्त होता है।
श्लोक 41 (devibhagavatam.9.24.41)
गवामयुतदानेन यत्फलं तत्फलं भवेत् । तुलसीपत्रदानेन तत्फलं कार्तिके सति
gavāmayutadānena yatphalaṁ tatphalaṁ bhavet | tulasīpatradānena tatphalaṁ kārtike sati
"दस हजार गौओं के दान से जो फल मिलता है, वही फल कार्तिक मास में तुलसी-पत्र अर्पित करने से मिलता है।
श्लोक 42 (devibhagavatam.9.24.42)
तुलसीपत्रतोयं च मृत्युकाले च यो लभेत् । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोके महीयते
tulasīpatratoyaṁ ca mṛtyukāle ca yo labhet | mucyate sarvapāpebhyo viṣṇuloke mahīyate
"जो कोई मृत्युकाल में तुलसीपत्र-जल प्राप्त करता है, वह समस्त पापों से मुक्त होकर विष्णुलोक में महिमामंडित होता है।
श्लोक 43 (devibhagavatam.9.24.43)
नित्यं यस्तुलसीतोयं भुङ्क्ते भक्त्या च मानवः । लक्षाश्वमेधजं पुण्यं सम्प्राप्नोति स मानवः
nityaṁ yastulasītoyaṁ bhuṅkte bhaktyā ca mānavaḥ | lakṣāśvamedhajaṁ puṇyaṁ samprāpnoti sa mānavaḥ
"जो मनुष्य भक्तिपूर्वक नित्य तुलसी-जल का सेवन करता है, वह लाख अश्वमेध यज्ञों का पुण्य प्राप्त करता है।
श्लोक 44 (devibhagavatam.9.24.44)
तुलसीं स्वकरे कृत्वा धृत्वा देहे च मानवः । प्राणांस्त्यजति तीर्थेषु विष्णुलोकं स गच्छति
tulasīṁ svakare kṛtvā dhṛtvā dehe ca mānavaḥ | prāṇāṁstyajati tīrtheṣu viṣṇulokaṁ sa gacchati
"जो मनुष्य तुलसी को अपने हाथ में लेकर, शरीर पर धारण कर, तीर्थ में प्राण त्यागता है, वह विष्णुलोक को जाता है।
श्लोक 45 (devibhagavatam.9.24.45)
तुलसीकाष्ठनिर्माणमालां गृह्णाति यो नरः । पदे पदेऽश्वमेधस्य लभते निश्चितं फलम्
tulasīkāṣṭhanirmāṇamālāṁ gṛhṇāti yo naraḥ | pade pade'śvamedhasya labhate niścitaṁ phalam
"जो पुरुष तुलसी-काष्ठ से बनी माला धारण करता है, वह प्रत्येक कदम पर निश्चित रूप से अश्वमेध का फल प्राप्त करता है।
श्लोक 46 (devibhagavatam.9.24.46)
तुलसीं स्वकरे कृत्वा स्वीकारं यो न रक्षति । स याति कालसूत्रं च यावच्चन्द्रदिवाकरौ
tulasīṁ svakare kṛtvā svīkāraṁ yo na rakṣati | sa yāti kālasūtraṁ ca yāvaccandradivākarau
"जो कोई तुलसी को हाथ में लेकर वचन देकर उसका पालन नहीं करता, वह जब तक चन्द्र-सूर्य रहेंगे, तब तक कालसूत्र नरक में जाता है।
श्लोक 47 (devibhagavatam.9.24.47)
करोति मिथ्याशपथं तुलस्या योऽत्र मानवः । स याति कुम्भीपाकं च यावदिन्द्राश्चतुर्दश
karoti mithyāśapathaṁ tulasyā yo'tra mānavaḥ | sa yāti kumbhīpākaṁ ca yāvadindrāścaturdaśa
"जो मनुष्य तुलसी की शपथ लेकर झूठी शपथ खाता है, वह चौदह इन्द्रों के काल तक कुम्भीपाक नरक में जाता है।
श्लोक 48 (devibhagavatam.9.24.48)
तुलसीतोयकणिकां मृत्युकाले च यो लभेत् । रत्नयानं समारुह्य वैकुण्ठे प्राप्यते ध्रुवम्
tulasītoyakaṇikāṁ mṛtyukāle ca yo labhet | ratnayānaṁ samāruhya vaikuṇṭhe prāpyate dhruvam
"जो कोई मृत्युकाल में तुलसी-जल की एक बूँद भी प्राप्त करता है, वह निश्चित रूप से रत्नयान पर आरूढ़ होकर वैकुण्ठ को प्राप्त होता है।
श्लोक 49 (devibhagavatam.9.24.49)
पूर्णिमायाममायां च द्वादश्यां रविसङ्क्रमे । तैलाभ्यङ्गं च कृत्वा च मध्याह्ने निशि सन्ध्ययोः
pūrṇimāyāmamāyāṁ ca dvādaśyāṁ ravisaṅkrame | tailābhyaṅgaṁ ca kṛtvā ca madhyāhne niśi sandhyayoḥ
"पूर्णिमा, अमावस्या, द्वादशी अथवा संक्रान्ति को; तेल-मालिश के बाद; मध्याह्न में, रात्रि में अथवा दोनों संध्याओं में —
श्लोक 50 (devibhagavatam.9.24.50)
अशौचेऽशुचिकाले ये रात्रिवासोऽन्विता नराः । तुलसीं ये विचिन्वन्ति ते छिन्दन्ति हरेः शिरः
aśauce'śucikāle ye rātrivāso'nvitā narāḥ | tulasīṁ ye vicinvanti te chindanti hareḥ śiraḥ
"— जो पुरुष अशौच में, अशुद्ध काल में, रात्रि के वस्त्रों सहित तुलसी तोड़ते हैं, वे मानो हरि के सिर का ही छेदन करते हैं।
श्लोक 51 (devibhagavatam.9.24.51)
त्रिरात्रं तुलसीपत्रं शुद्धं पर्युषितं सति । श्राद्धे व्रते च दाने च प्रतिष्ठायां सुरार्चने
trirātraṁ tulasīpatraṁ śuddhaṁ paryuṣitaṁ sati | śrāddhe vrate ca dāne ca pratiṣṭhāyāṁ surārcane
"तुलसीपत्र तीन रात्रि तक भी शुद्ध और उपयोगी रहता है — श्राद्ध में, व्रत में, दान में, प्रतिष्ठा में और देवपूजा में —
श्लोक 52 (devibhagavatam.9.24.52)
भूगतं तोयपतितं यद्दत्तं विष्णवे सति । शुद्धं च तुलसीपत्रं क्षालनादन्यकर्मणि
bhūgataṁ toyapatitaṁ yaddattaṁ viṣṇave sati | śuddhaṁ ca tulasīpatraṁ kṣālanādanyakarmaṇi
"— भूमि पर गिरा हुआ, या जल में गिरा हुआ, तथा विष्णु को अर्पित किया हुआ तुलसीपत्र भी धोने-मात्र से अन्य कार्यों के लिए शुद्ध हो जाता है।
श्लोक 53 (devibhagavatam.9.24.53)
वृक्षाधिष्ठातृदेवी या गोलोके च निरामये । कृष्णेन सार्धं नित्यं च नित्यक्रीडां करिष्यसि
vṛkṣādhiṣṭhātṛdevī yā goloke ca nirāmaye | kṛṣṇena sārdhaṁ nityaṁ ca nityakrīḍāṁ kariṣyasi
"गोलोक में, उस निर्दोष लोक में, वृक्ष की अधिष्ठात्री देवी बनकर, तुम कृष्ण के साथ नित्य क्रीड़ा करोगी।
श्लोक 54 (devibhagavatam.9.24.54)
नद्यधिष्ठातृदेवी या भारते च सुपुण्यदा । लवणोदस्य सा पत्नी मदंशस्य भविष्यति
nadyadhiṣṭhātṛdevī yā bhārate ca supuṇyadā | lavaṇodasya sā patnī madaṁśasya bhaviṣyati
"और भारतवर्ष में परम पुण्यदायिनी नदी की अधिष्ठात्री देवी होकर, तुम मेरे ही अंश लवण-सागर की पत्नी बनोगी।
श्लोक 55 (devibhagavatam.9.24.55)
त्वं च स्वयं महासाध्वी वैकुण्ठे मम सन्निधौ । रमासमा च रामा च भविष्यसि न संशयः
tvaṁ ca svayaṁ mahāsādhvī vaikuṇṭhe mama sannidhau | ramāsamā ca rāmā ca bhaviṣyasi na saṁśayaḥ
"और तुम स्वयं, वह महासाध्वी, वैकुण्ठ में मेरे समीप, निःसंदेह रमा के समान मेरी प्रिया बनोगी।
श्लोक 56 (devibhagavatam.9.24.56)
अहं च शैलरूपेण गण्डकीतीरसन्निधौ । अधिष्ठानं करिष्यामि भारते तव शापतः
ahaṁ ca śailarūpeṇa gaṇḍakītīrasannidhau | adhiṣṭhānaṁ kariṣyāmi bhārate tava śāpataḥ
"और मैं भी तुम्हारे शाप से भारतवर्ष में गण्डकी नदी के तट पर पाषाण-रूप में अपना अधिष्ठान बनाऊँगा।
श्लोक 57 (devibhagavatam.9.24.57)
कोटिसङ्ख्यास्तत्र कीटास्तीक्ष्णदंष्ट्रावरायुधैः । तच्छिलाकुहरे चक्रं करिष्यन्ति मदीयकम्
koṭisaṅkhyāstatra kīṭāstīkṣṇadaṁṣṭrāvarāyudhaiḥ | tacchilākuhare cakraṁ kariṣyanti madīyakam
"वहाँ करोड़ों कीट अपने तीक्ष्ण दंष्ट्ररूपी उपकरणों से उस शिला के भीतर मेरा ही चक्र-चिह्न उत्कीर्ण करेंगे।
श्लोक 58 (devibhagavatam.9.24.58)
एकद्वारं चतुश्चक्रं वनमालाविभूषितम् । नवीननीरदाकारं लक्ष्मीनारायणाभिधम्
ekadvāraṁ catuścakraṁ vanamālāvibhūṣitam | navīnanīradākāraṁ lakṣmīnārāyaṇābhidham
एक द्वार, चार चक्र, वनमाला के चिह्न से सुशोभित, नवीन मेघ के आकार का — यह लक्ष्मीनारायण नाम से जाना जाता है।
श्लोक 59 (devibhagavatam.9.24.59)
एकद्वारं चतुश्चक्रं नवीननीरदोपमम् । लक्ष्मीजनार्दनो ज्ञेयो रहितो वनमालया
ekadvāraṁ catuścakraṁ navīnanīradopamam | lakṣmījanārdano jñeyo rahito vanamālayā
एक द्वार, चार चक्र, नवीन मेघ के समान, किन्तु वनमाला-चिह्न रहित — इसे लक्ष्मीजनार्दन जानना चाहिए।
श्लोक 60 (devibhagavatam.9.24.60)
द्वारद्वये चतुश्चक्रं गोष्पदेन विराजितम् । रघुनाथाभिधं ज्ञेयं रहितं वनमालया
dvāradvaye catuścakraṁ goṣpadena virājitam | raghunāthābhidhaṁ jñeyaṁ rahitaṁ vanamālayā
दो द्वार, चार चक्र, गोष्पद-चिह्न से सुशोभित, वनमाला-चिह्न रहित — इसे रघुनाथ जानना चाहिए।
श्लोक 61 (devibhagavatam.9.24.61)
अतिक्षुद्रं द्विचक्रं च नवीनजलदप्रभम् । तद्वामनाभिधं ज्ञेयं रहितं वनमालया
atikṣudraṁ dvicakraṁ ca navīnajaladaprabham | tadvāmanābhidhaṁ jñeyaṁ rahitaṁ vanamālayā
अत्यंत छोटा, दो चक्रोंवाला, नवीन मेघ के समान तेजस्वी, वनमाला-चिह्न रहित — इसे वामन जानना चाहिए।
श्लोक 62 (devibhagavatam.9.24.62)
अतिक्षुद्रं द्विचक्रं च वनमालाविभूषितम् । विज्ञेयं श्रीधरं रूपं श्रीप्रदं गृहिणा सदा
atikṣudraṁ dvicakraṁ ca vanamālāvibhūṣitam | vijñeyaṁ śrīdharaṁ rūpaṁ śrīpradaṁ gṛhiṇā sadā
अत्यंत छोटा, दो चक्रोंवाला, वनमाला-चिह्न से सुशोभित — यह श्रीधर-रूप जानना चाहिए, जो गृहस्थ को सदा श्री प्रदान करता है।
श्लोक 63 (devibhagavatam.9.24.63)
स्थूलं च वर्तुलाकारं रहितं वनमालया । द्विचक्रं स्फुटमत्यन्तं ज्ञेयं दामोदराभिधम्
sthūlaṁ ca vartulākāraṁ rahitaṁ vanamālayā | dvicakraṁ sphuṭamatyantaṁ jñeyaṁ dāmodarābhidham
स्थूल, गोलाकार, वनमाला-चिह्न रहित, दो स्पष्ट चक्रोंवाला — इसे दामोदर नाम से जानना चाहिए।
श्लोक 64 (devibhagavatam.9.24.64)
मध्यमं वर्तुलाकारं द्विचक्रं बाणविक्षतम् । रणरामाभिधं ज्ञेयं शरतूणसमन्वितम्
madhyamaṁ vartulākāraṁ dvicakraṁ bāṇavikṣatam | raṇarāmābhidhaṁ jñeyaṁ śaratūṇasamanvitam
मध्यम आकार, गोलाकार, दो चक्रों तथा बाण-आघात-सी चिह्नोंवाला, तूणीर-चिह्न सहित — इसे रणराम जानना चाहिए।
श्लोक 65 (devibhagavatam.9.24.65)
मध्यमं सप्तचक्रञ्च छत्रभूषणभूषितम् । राजराजेश्वरं ज्ञेयं राजसम्पत्प्रदं नृणाम्
madhyamaṁ saptacakrañca chatrabhūṣaṇabhūṣitam | rājarājeśvaraṁ jñeyaṁ rājasampatpradaṁ nṛṇām
मध्यम आकार, सात चक्रोंवाला, छत्र-चिह्न से सुशोभित — इसे राजराजेश्वर जानना चाहिए, जो मनुष्यों को राजसी सम्पत्ति प्रदान करता है।
श्लोक 66 (devibhagavatam.9.24.66)
द्विसप्तचक्रं स्थूलं च नवनीरदसुप्रभम् । अनन्ताख्यं च विज्ञेयं चतुर्वर्गफलप्रदम्
dvisaptacakraṁ sthūlaṁ ca navanīradasuprabham | anantākhyaṁ ca vijñeyaṁ caturvargaphalapradam
बड़ा, चौदह चक्रोंवाला, नवीन मेघ के समान तेजस्वी — इसे अनन्त नाम से जानना चाहिए, जो चारों पुरुषार्थों का फल देने वाला है।
श्लोक 67 (devibhagavatam.9.24.67)
चक्राकारं द्विचक्रं च सश्रीकं जलदप्रभम् । सगोष्पदं मध्यमं च विज्ञेयं मधुसूदनम्
cakrākāraṁ dvicakraṁ ca saśrīkaṁ jaladaprabham | sagoṣpadaṁ madhyamaṁ ca vijñeyaṁ madhusūdanam
चक्राकार, दो चक्रोंवाला, श्रीयुक्त, मेघ के समान तेजस्वी, गोष्पद-चिह्न सहित, मध्यम आकार — इसे मधुसूदन जानना चाहिए।
श्लोक 68 (devibhagavatam.9.24.68)
सुदर्शनं चैकचक्रं गुप्तचक्रं गदाधरम् । द्विचक्रं हयवक्त्राभं हयग्रीवं प्रकीर्तितम्
sudarśanaṁ caikacakraṁ guptacakraṁ gadādharam | dvicakraṁ hayavaktrābhaṁ hayagrīvaṁ prakīrtitam
एक चक्रवाला सुदर्शन कहलाता है; छिपे हुए चक्रवाला गदाधर; और अश्व-मुख-सी आकृति तथा दो चक्रोंवाला हयग्रीव कहा गया है।
श्लोक 69 (devibhagavatam.9.24.69)
अतीव विस्तृतास्यं च द्विचक्रं विकटं सति । नरसिंहं सुविज्ञेयं सद्यो वैराग्यदं नृणाम्
atīva vistṛtāsyaṁ ca dvicakraṁ vikaṭaṁ sati | narasiṁhaṁ suvijñeyaṁ sadyo vairāgyadaṁ nṛṇām
अत्यंत विस्तृत मुखवाला, दो चक्रोंवाला, विकट — यह नरसिंह जानना चाहिए, जो मनुष्यों को तत्काल वैराग्य प्रदान करता है।
श्लोक 70 (devibhagavatam.9.24.70)
द्विचक्रं विस्तृतास्यं च वनमालासमन्वितम् । लक्ष्मीनृसिंहं विज्ञेयं गृहिणां च सुखप्रदम्
dvicakraṁ vistṛtāsyaṁ ca vanamālāsamanvitam | lakṣmīnṛsiṁhaṁ vijñeyaṁ gṛhiṇāṁ ca sukhapradam
दो चक्रोंवाला, विस्तृत मुखवाला, वनमाला-चिह्न सहित — इसे लक्ष्मीनृसिंह जानना चाहिए, जो गृहस्थों को सुख प्रदान करता है।
श्लोक 71 (devibhagavatam.9.24.71)
द्वारदेशे द्विचक्रं च सश्रीकं च समं स्फुटम् । वासुदेवं तु विज्ञेयं सर्वकामफलप्रदम्
dvāradeśe dvicakraṁ ca saśrīkaṁ ca samaṁ sphuṭam | vāsudevaṁ tu vijñeyaṁ sarvakāmaphalapradam
द्वार के पास दो चक्रोंवाला, श्रीयुक्त, सम, स्पष्ट — इसे वासुदेव जानना चाहिए, जो सब कामनाओं का फल देने वाला है।
श्लोक 72 (devibhagavatam.9.24.72)
प्रद्युम्नं सूक्ष्मचक्रं च नवीननीरदप्रभम् । सुषिरच्छिद्रबहुलं गृहिणा च सुखप्रदम्
pradyumnaṁ sūkṣmacakraṁ ca navīnanīradaprabham | suṣiracchidrabahulaṁ gṛhiṇā ca sukhapradam
सूक्ष्म चक्रवाला, नवीन मेघ के समान तेजस्वी, अनेक छोटे छिद्रोंवाला — यह प्रद्युम्न है, जो गृहस्थ को सुख देता है।
श्लोक 73 (devibhagavatam.9.24.73)
द्वे चक्रे चैकलग्ने च पृष्ठं यत्र तु पुष्कलम् । सङ्कर्षणं सुविज्ञेयं सुखदं गृहिणां सदा
dve cakre caikalagne ca pṛṣṭhaṁ yatra tu puṣkalam | saṅkarṣaṇaṁ suvijñeyaṁ sukhadaṁ gṛhiṇāṁ sadā
दो चक्र आपस में जुड़े हुए, पृष्ठभाग पुष्ट — इसे संकर्षण जानना चाहिए, जो गृहस्थों को सदा सुख देता है।
श्लोक 74 (devibhagavatam.9.24.74)
अनिरुद्धं तु पीताभं वर्तुलं चातिशोभनम् । सुखप्रदं गृहस्थानां प्रवदन्ति मनीषिणः
aniruddhaṁ tu pītābhaṁ vartulaṁ cātiśobhanam | sukhapradaṁ gṛhasthānāṁ pravadanti manīṣiṇaḥ
पीले वर्ण का, गोलाकार, अत्यंत सुन्दर — इसे विद्वज्जन अनिरुद्ध कहते हैं, जो गृहस्थों को सुख प्रदान करने वाला है।
श्लोक 75 (devibhagavatam.9.24.75)
शालग्रामशिला यत्र तत्र सन्निहितो हरिः । तत्रैव लक्ष्मीर्वसति सर्वतीर्थसमन्विता
śālagrāmaśilā yatra tatra sannihito hariḥ | tatraiva lakṣmīrvasati sarvatīrthasamanvitā
जहाँ शालग्राम शिला है, वहीं हरि साक्षात् विद्यमान हैं; और वहीं समस्त तीर्थों सहित लक्ष्मी भी निवास करती हैं।
श्लोक 76 (devibhagavatam.9.24.76)
यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च । तानि सर्वाणि नश्यन्ति शालग्रामशिलार्चनात्
yāni kāni ca pāpāni brahmahatyādikāni ca | tāni sarvāṇi naśyanti śālagrāmaśilārcanāt
जो भी पाप हैं, ब्रह्महत्या आदि भी, वे सभी शालग्राम-शिला की पूजा से नष्ट हो जाते हैं।
श्लोक 77 (devibhagavatam.9.24.77)
छत्राकारे भवेद्राज्यं वर्तुले च महाश्रियः । दुःखञ्च शकटाकारे शूलाग्रे मरणं ध्रुवम्
chatrākāre bhavedrājyaṁ vartule ca mahāśriyaḥ | duḥkhañca śakaṭākāre śūlāgre maraṇaṁ dhruvam
छत्राकार शिला राज्य देती है, गोलाकार महाश्री देती है; शकटाकार दुःख देती है, और शूल के अग्रभाग-सी आकृतिवाली निश्चित मृत्यु देती है।
श्लोक 78 (devibhagavatam.9.24.78)
विकृतास्ये च दारिद्र्यं पिङ्गले हानिरेव च । भग्नचक्रे भवेद्व्याधिर्विदीर्णे मरणं ध्रुवम्
vikṛtāsye ca dāridryaṁ piṅgale hānireva ca | bhagnacakre bhavedvyādhirvidīrṇe maraṇaṁ dhruvam
विकृत मुखवाली दरिद्रता देती है, पिंगल वर्णवाली हानि देती है; टूटे चक्रवाली रोग देती है, और फटी हुई निश्चित मृत्यु देती है।
श्लोक 79 (devibhagavatam.9.24.79)
व्रतं दानं प्रतिष्ठा च श्राद्धं च देवपूजनम् । शालग्रामस्य सान्निध्यात्प्रशस्तं तद्भवेदिति
vrataṁ dānaṁ pratiṣṭhā ca śrāddhaṁ ca devapūjanam | śālagrāmasya sānnidhyātpraśastaṁ tadbhavediti
व्रत, दान, प्रतिष्ठा, श्राद्ध तथा देवपूजा — ये सब शालग्राम की उपस्थिति में परम श्रेष्ठ हो जाते हैं।
श्लोक 80 (devibhagavatam.9.24.80)
स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः । सर्वयज्ञेषु तीर्थेषु व्रतेषु च तपःसु च
sa snātaḥ sarvatīrtheṣu sarvayajñeṣu dīkṣitaḥ | sarvayajñeṣu tīrtheṣu vrateṣu ca tapaḥsu ca
वह सभी तीर्थों में स्नात और सभी यज्ञों में दीक्षित है; समस्त यज्ञों, तीर्थों, व्रतों और तपों में —
श्लोक 81 (devibhagavatam.9.24.81)
पाठे चतुर्णां वेदानां तपसां करणे सति । तत्पुण्यं लभते नूनं शालग्रामशिलार्चनात्
pāṭhe caturṇāṁ vedānāṁ tapasāṁ karaṇe sati | tatpuṇyaṁ labhate nūnaṁ śālagrāmaśilārcanāt
— तथा चारों वेदों के पाठ और तप करने में जो पुण्य प्राप्त होता है, वही पुण्य निश्चय ही शालग्राम-शिला की पूजा से प्राप्त हो जाता है।
श्लोक 82 (devibhagavatam.9.24.82)
(शालग्रामशिलातोयैर्योऽभिषेकं सदा चरेत् । सर्वदानेषु यत्पुण्यं प्रदक्षिणं भुवो यथा ॥)॥ शालग्रामशिलातोयं नित्यं भुङ्क्ते च यो नरः । सुरेप्सितं प्रसादं च लभते नात्र संशयः
(śālagrāmaśilātoyairyo'bhiṣekaṁ sadā caret | sarvadāneṣu yatpuṇyaṁ pradakṣiṇaṁ bhuvo yathā ||)|| śālagrāmaśilātoyaṁ nityaṁ bhuṅkte ca yo naraḥ | surepsitaṁ prasādaṁ ca labhate nātra saṁśayaḥ
(जो सदा शालग्राम-शिला के जल से अभिषेक करता है, उसे समस्त दानों के तथा पृथ्वी-प्रदक्षिणा के समान पुण्य प्राप्त होता है।) जो मनुष्य नित्य शालग्राम-शिला का जल पीता है, वह निःसंदेह देवताओं द्वारा भी वांछित कृपा-प्रसाद प्राप्त करता है।
श्लोक 83 (devibhagavatam.9.24.83)
तस्य स्पर्शं च वाञ्छन्ति तीर्थानि निखिलानि च । जीवन्मुक्तो महापूतोऽप्यन्ते याति हरेः पदम्
tasya sparśaṁ ca vāñchanti tīrthāni nikhilāni ca | jīvanmukto mahāpūto'pyante yāti hareḥ padam
समस्त तीर्थ उसके स्पर्श की कामना करते हैं; वह जीवन्मुक्त, महापवित्र होकर अंत में हरि के परम पद को प्राप्त करता है।
श्लोक 84 (devibhagavatam.9.24.84)
तत्रैव हरिणा सार्धमसङ्ख्यं प्राकृतं लयम् । यास्यत्येव हि दास्ये च नियुक्तो दास्यकर्मणि
tatraiva hariṇā sārdhamasaṅkhyaṁ prākṛtaṁ layam | yāsyatyeva hi dāsye ca niyukto dāsyakarmaṇi
वहीं हरि के साथ वह असंख्य प्राकृतिक प्रलयों तक रहेगा, सदा उनकी सेवा और दास्यकर्म में नियुक्त होकर।
श्लोक 85 (devibhagavatam.9.24.85)
यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च । तं दृष्ट्वा च पलायन्ते वैनतेयादिवोरगाः
yāni kāni ca pāpāni brahmahatyāsamāni ca | taṁ dṛṣṭvā ca palāyante vainateyādivoragāḥ
जो भी पाप हैं, ब्रह्महत्या के समान भी, वे उसे देखकर ऐसे भाग जाते हैं जैसे सर्प वैनतेय (गरुड़) से भागते हैं।
श्लोक 86 (devibhagavatam.9.24.86)
तत्पादरजसा देवी सद्यःपूता वसुन्धरा । पुंसां लक्षं तत्पितॄणां निस्तरेत्तस्य जन्मतः
tatpādarajasā devī sadyaḥpūtā vasundharā | puṁsāṁ lakṣaṁ tatpitṝṇāṁ nistarettasya janmataḥ
उसके चरणों की धूलि से देवी वसुन्धरा तत्काल पवित्र हो जाती है; और उसके जन्म-मात्र से उसके एक लाख पितर तर जाते हैं।
श्लोक 87 (devibhagavatam.9.24.87)
शालग्रामशिलातोयं मृत्युकाले च यो लभेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति
śālagrāmaśilātoyaṁ mṛtyukāle ca yo labhet | sarvapāpavinirmukto viṣṇulokaṁ sa gacchati
जो कोई मृत्युकाल में शालग्राम-शिला का जल प्राप्त करता है, वह समस्त पापों से मुक्त होकर विष्णुलोक को जाता है।
श्लोक 88 (devibhagavatam.9.24.88)
निर्वाणमुक्तिं लभते कर्मभोगात्प्रमुच्यते । विष्णोः पदे प्रलीनश्च भविष्यति न संशयः
nirvāṇamuktiṁ labhate karmabhogātpramucyate | viṣṇoḥ pade pralīnaśca bhaviṣyati na saṁśayaḥ
वह निर्वाण-मुक्ति प्राप्त करता है, कर्मफल के बंधन से मुक्त हो जाता है, और निःसंदेह विष्णु के परम पद में लीन हो जाता है।
श्लोक 89 (devibhagavatam.9.24.89)
शालग्रामशिलां धृत्वा मिथ्यावाक्यं वदेत्तु यः । स याति कुम्भीपाके च यावद्वै ब्रह्मणो वयः
śālagrāmaśilāṁ dhṛtvā mithyāvākyaṁ vadettu yaḥ | sa yāti kumbhīpāke ca yāvadvai brahmaṇo vayaḥ
जो कोई शालग्राम-शिला धारण कर झूठा वचन बोलता है, वह ब्रह्मा की आयु के बराबर काल तक कुम्भीपाक नरक में जाता है।
श्लोक 90 (devibhagavatam.9.24.90)
शालग्रामशिलां धृत्वा स्वीकारं यो न पालयेत् । स प्रयात्यसिपत्रं च लक्षमन्वन्तरावधि
śālagrāmaśilāṁ dhṛtvā svīkāraṁ yo na pālayet | sa prayātyasipatraṁ ca lakṣamanvantarāvadhi
जो कोई शालग्राम-शिला धारण कर वचन देकर उसका पालन नहीं करता, वह एक लाख मन्वन्तरों तक असिपत्र नरक में जाता है।
श्लोक 91 (devibhagavatam.9.24.91)
तुलसीपत्रविच्छेदं शालग्रामे करोति यः । तस्य जन्मान्तरे कान्ते स्त्रीविच्छेदो भविष्यति
tulasīpatravicchedaṁ śālagrāme karoti yaḥ | tasya janmāntare kānte strīvicchedo bhaviṣyati
जो कोई शालग्राम पर चढ़े तुलसीपत्र को हटाता है, उसे, हे कान्ते! अगले जन्म में पत्नी से वियोग होगा।
श्लोक 92 (devibhagavatam.9.24.92)
तुलसीपत्रविच्छेदं शङ्खे यो हि करोति च । भार्याहीनो भवेत्सोऽपि रोगी च सप्तजन्मसु
tulasīpatravicchedaṁ śaṅkhe yo hi karoti ca | bhāryāhīno bhavetso'pi rogī ca saptajanmasu
जो कोई शंख पर चढ़े तुलसीपत्र को हटाता है, वह भी सात जन्मों तक पत्नीहीन और रोगी रहता है।
श्लोक 93 (devibhagavatam.9.24.93)
शालग्रामं च तुलसीं शङ्खं चैकत्र एव च । यो रक्षति महाज्ञानी स भवेच्छ्रीहरेः प्रियः
śālagrāmaṁ ca tulasīṁ śaṅkhaṁ caikatra eva ca | yo rakṣati mahājñānī sa bhavecchrīhareḥ priyaḥ
जो शालग्राम, तुलसी और शंख को एक ही स्थान पर सुरक्षित रखता है, वह महाज्ञानी श्रीहरि का प्रिय बनता है।
श्लोक 94 (devibhagavatam.9.24.94)
सकृदेव हि यो यस्यां वीर्याधानं करोति च । तद्विच्छेदे तस्य दुःखं भवेदेव परस्परम्
sakṛdeva hi yo yasyāṁ vīryādhānaṁ karoti ca | tadvicchede tasya duḥkhaṁ bhavedeva parasparam
जो किसी भी स्त्री में एक बार भी वीर्याधान करता है, उसके पश्चात् उससे वियोग होने पर दोनों को परस्पर दुःख होता ही है।
श्लोक 95 (devibhagavatam.9.24.95)
त्वं प्रिया शङ्खचूडस्य चैकमन्वन्तरावधि । शङ्खेन सार्धं त्वद्भेदः केवलं दुःखदस्तथा
tvaṁ priyā śaṅkhacūḍasya caikamanvantarāvadhi | śaṅkhena sārdhaṁ tvadbhedaḥ kevalaṁ duḥkhadastathā
तुम एक सम्पूर्ण मन्वन्तर तक शंखचूड की प्रिया रहीं; अतः शंख से तुम्हारा वियोग भी केवल दुःखदायी ही होगा।
श्लोक 96 (devibhagavatam.9.24.96)
इत्युक्त्वा श्रीहरिस्तां च विरराम च नारद । सा च देहं परित्यज्य दिव्यरूपं विधाय च
ityuktvā śrīharistāṁ ca virarāma ca nārada | sā ca dehaṁ parityajya divyarūpaṁ vidhāya ca
यह कहकर श्रीहरि मौन हो गए, हे नारद! और उसने अपने शरीर को त्यागकर, दिव्य रूप धारण कर —
श्लोक 97 (devibhagavatam.9.24.97)
यथा श्रीश्च तथा सा चाप्युवास हरिवक्षसि । स जगाम तया सार्धं वैकुण्ठं कमलापतिः
yathā śrīśca tathā sā cāpyuvāsa harivakṣasi | sa jagāma tayā sārdhaṁ vaikuṇṭhaṁ kamalāpatiḥ
— श्री के समान ही वह भी हरि के वक्षस्थल पर विराजमान हो गईं; और कमलापति उनके साथ वैकुण्ठ को चले गए।
श्लोक 98 (devibhagavatam.9.24.98)
लक्ष्मीः सरस्वती गङ्गा तुलसी चापि नारद । हरेः प्रियाश्चतस्रश्च बभूवुरीश्वरस्य च
lakṣmīḥ sarasvatī gaṅgā tulasī cāpi nārada | hareḥ priyāścatasraśca babhūvurīśvarasya ca
लक्ष्मी, सरस्वती, गंगा और तुलसी भी, हे नारद! ईश्वर हरि की चार प्रियाएँ बन गईं।
श्लोक 99 (devibhagavatam.9.24.99)
सद्यस्तद्देहजाता च बभूव गण्डकी नदी । ईश्वरः सोऽपि शैलश्च तत्तीरे पुण्यदो नृणाम्
sadyastaddehajātā ca babhūva gaṇḍakī nadī | īśvaraḥ so'pi śailaśca tattīre puṇyado nṛṇām
उसके शरीर से तत्काल गण्डकी नदी उत्पन्न हुई; और स्वयं ईश्वर भी उसके तट पर पाषाण-रूप में, मनुष्यों के लिए पुण्यदायक होकर विराजमान हुए।
श्लोक 100 (devibhagavatam.9.24.100)
कुर्वन्ति तत्र कीटाश्च शिलां बहुविधां मुने । जले पतन्ति या याश्च फलदास्ताश्च निश्चितम्
kurvanti tatra kīṭāśca śilāṁ bahuvidhāṁ mune | jale patanti yā yāśca phaladāstāśca niścitam
वहाँ, हे मुने! कीट अनेक प्रकार की शिलाएँ बनाते हैं; जो भी शिलाएँ जल में गिरती हैं, वे निश्चय ही फलदायी होती हैं।
श्लोक 101 (devibhagavatam.9.24.101)
स्थलस्थाः पिङ्गला ज्ञेयाश्चोपतापाद्रवेरिति । इत्येवं कथितं सर्वं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
sthalasthāḥ piṅgalā jñeyāścopatāpādraveriti | ityevaṁ kathitaṁ sarvaṁ kiṁ bhūyaḥ śrotumicchasi
भूमि पर रहने वाली शिलाएँ सूर्य के ताप के कारण पिंगल वर्ण की जानी जाती हैं। इस प्रकार सब कुछ कह दिया गया — अब और क्या सुनना चाहते हो?