Skip to main content

नवम स्कन्ध · अध्याय 8

नारायण-नारद संवाद में कलि-माहात्म्य वर्णन

अध्याय 7अध्याय-सूचीअध्याय 9

श्लोक 1 (devibhagavatam.9.8.1)

श्रीनारायण उवाच । सरस्वती पुण्यक्षेत्रमाजगाम च भारते । गङ्गाशापेन कलया स्वयं तस्थौ हरेः पदे

śrīnārāyaṇa uvāca | sarasvatī puṇyakṣetramājagāma ca bhārate | gaṅgāśāpena kalayā svayaṁ tasthau hareḥ pade

श्री नारायण ने कहा — सरस्वती भारतवर्ष के पुण्यक्षेत्र में आईं, गंगा के शाप से अपनी कला से; परन्तु वे स्वयं हरि के चरणों में ही रहीं।

श्लोक 2 (devibhagavatam.9.8.2)

भारती भारतं गत्वा ब्राह्मी च ब्रह्मणः प्रिया । वाण्यधिष्ठातृदेवी सा तेन वाणी प्रकीर्तिता

bhāratī bhārataṁ gatvā brāhmī ca brahmaṇaḥ priyā | vāṇyadhiṣṭhātṛdevī sā tena vāṇī prakīrtitā

भारती भारतवर्ष जाकर ब्राह्मी तथा ब्रह्मा की प्रिया भी हैं; वे वाणी की अधिष्ठात्री देवी हैं, इसीलिए वाणी कही जाती हैं।

श्लोक 3 (devibhagavatam.9.8.3)

सरो वाप्यां च स्रोतस्तु सर्वत्रैव हि दृश्यते । हरिः सरस्वांस्तस्येयं तेन नाम्ना सरस्वती

saro vāpyāṁ ca srotastu sarvatraiva hi dṛśyate | hariḥ sarasvāṁstasyeyaṁ tena nāmnā sarasvatī

सरोवर, बावली तथा प्रवाह में वह सर्वत्र ही दिखाई देती हैं; हरि "सरस्वान्" कहलाते हैं, उन्हीं की यह पत्नी होने से "सरस्वती" नाम से प्रसिद्ध हुईं।

श्लोक 4 (devibhagavatam.9.8.4)

सरस्वती नदी सा च तीर्थरूपातिपावनी । पापिनां पापदाहाय ज्वलदग्निस्वरूपिणी

sarasvatī nadī sā ca tīrtharūpātipāvanī | pāpināṁ pāpadāhāya jvaladagnisvarūpiṇī

वह सरस्वती नदी तीर्थस्वरूपा तथा अत्यन्त पावन हैं; पापियों के पाप को जलाने के लिए वे प्रज्वलित अग्निस्वरूपा हैं।

श्लोक 5 (devibhagavatam.9.8.5)

पश्चाद्भागीरथी नीता महीं भगीरथेन च । सा वै जगाम कलया वाणीशापेन नारद

paścādbhāgīrathī nītā mahīṁ bhagīrathena ca | sā vai jagāma kalayā vāṇīśāpena nārada

हे नारद! उसके पश्चात् भगीरथ द्वारा भागीरथी पृथ्वी पर लाई गईं; वे वाणी के शाप से अपनी कला से गईं।

श्लोक 6 (devibhagavatam.9.8.6)

तत्रैव समये तां च दधार शिरसा शिवः । वेगं सोढुमयं शक्तो भुवः प्रार्थनया विभुः

tatraiva samaye tāṁ ca dadhāra śirasā śivaḥ | vegaṁ soḍhumayaṁ śakto bhuvaḥ prārthanayā vibhuḥ

उसी समय शिव ने उसे अपने मस्तक पर धारण किया; वे विभु ही उसके वेग को सहन करने में समर्थ थे, पृथ्वी की प्रार्थना पर।

श्लोक 7 (devibhagavatam.9.8.7)

पद्मा जगाम कलया सा च पद्मावती नदी । भारतं भारतीशापात्स्वयं तस्थौ हरेः पदे

padmā jagāma kalayā sā ca padmāvatī nadī | bhārataṁ bhāratīśāpātsvayaṁ tasthau hareḥ pade

पद्मा अपनी कला से पद्मावती नदी बनकर भारतवर्ष गईं, भारती के शाप से; परन्तु वे स्वयं हरि के चरणों में ही रहीं।

श्लोक 8 (devibhagavatam.9.8.8)

ततोऽन्यया सा कलया लेभे जन्म च भारते । धर्मध्वजसुता लक्ष्मीर्विख्याता तुलसीति च

tato'nyayā sā kalayā lebhe janma ca bhārate | dharmadhvajasutā lakṣmīrvikhyātā tulasīti ca

तत्पश्चात् वे दूसरी कला से भारतवर्ष में धर्मध्वज की कन्या लक्ष्मी के रूप में जन्मीं, जो "तुलसी" नाम से विख्यात हुईं।

श्लोक 9 (devibhagavatam.9.8.9)

पुरा सरस्वतीशापात्पश्चाच्च हरिशापतः । बभूव वृक्षरूपा सा कलया विश्वपावनी

purā sarasvatīśāpātpaścācca hariśāpataḥ | babhūva vṛkṣarūpā sā kalayā viśvapāvanī

पहले सरस्वती के शाप से और फिर हरि के शाप से, वह विश्व को पवित्र करने वाली अपनी कला से वृक्षरूपा हो गईं।

श्लोक 10 (devibhagavatam.9.8.10)

कलेः पञ्चसहस्रं च वर्षं स्थित्वा तु भारते । जग्मुस्ताश्च सरिद्रूपं विहाय श्रीहरेः पदम्

kaleḥ pañcasahasraṁ ca varṣaṁ sthitvā tu bhārate | jagmustāśca saridrūpaṁ vihāya śrīhareḥ padam

कलियुग के पाँच हजार वर्षों तक भारतवर्ष में रहकर वे सब नदी-रूप को त्यागकर श्रीहरि के परमधाम को गईं।

श्लोक 11 (devibhagavatam.9.8.11)

यानि सर्वाणि तीर्थानि काशीं वृन्दावनं विना । यास्यन्ति सार्धं ताभिश्च वैकुण्ठमाज्ञया हरेः

yāni sarvāṇi tīrthāni kāśīṁ vṛndāvanaṁ vinā | yāsyanti sārdhaṁ tābhiśca vaikuṇṭhamājñayā hareḥ

काशी और वृन्दावन को छोड़कर, अन्य सभी तीर्थ भी उनके साथ हरि की आज्ञा से वैकुण्ठ जाएँगे।

श्लोक 12 (devibhagavatam.9.8.12)

शालग्रामः शक्तिशिवौ जगन्नाथश्च भारतम् । कलेर्दशसहस्रान्ते त्यक्त्वा यान्ति निजं पदम्

śālagrāmaḥ śaktiśivau jagannāthaśca bhāratam | kalerdaśasahasrānte tyaktvā yānti nijaṁ padam

शालग्राम, शक्ति, शिव तथा जगन्नाथ भी कलियुग के दस हजार वर्षों के अन्त में भारतवर्ष को त्यागकर अपने-अपने धाम को चले जाएँगे।

श्लोक 13 (devibhagavatam.9.8.13)

साधवश्च पुराणानि शङ्खानि श्राद्धतर्पणे । वेदोक्तानि च कर्माणि ययुस्तैः सार्धमेव च

sādhavaśca purāṇāni śaṅkhāni śrāddhatarpaṇe | vedoktāni ca karmāṇi yayustaiḥ sārdhameva ca

साधुजन, पुराण, शंख, श्राद्ध-तर्पण की विधियाँ तथा वेदोक्त कर्म भी उन्हीं के साथ चले जाएँगे।

श्लोक 14 (devibhagavatam.9.8.14)

देवपूजा देवनाम तत्कीर्तिगुणकीर्तनम् । वेदाङ्गानि च शास्त्राणि ययुस्तैः सार्धमेव च

devapūjā devanāma tatkīrtiguṇakīrtanam | vedāṅgāni ca śāstrāṇi yayustaiḥ sārdhameva ca

देवपूजा, देवनाम, उनकी कीर्ति और गुणों का कीर्तन, वेदांग तथा शास्त्र भी उन्हीं के साथ चले जाएँगे।

श्लोक 15 (devibhagavatam.9.8.15)

सन्तश्च सत्यधर्मश्च वेदाश्च ग्रामदेवताः । व्रतं तपश्चानशनं ययुस्तैः सार्धमेव च

santaśca satyadharmaśca vedāśca grāmadevatāḥ | vrataṁ tapaścānaśanaṁ yayustaiḥ sārdhameva ca

सन्तजन, सत्यधर्म, वेद तथा ग्रामदेवियाँ, व्रत, तप तथा उपवास भी उन्हीं के साथ चले जाएँगे।

श्लोक 16 (devibhagavatam.9.8.16)

वामाचाररताः सर्वे मिथ्याकपटसंयुताः । तुलसीरहिता पूजा भविष्यति ततः परम्

vāmācāraratāḥ sarve mithyākapaṭasaṁyutāḥ | tulasīrahitā pūjā bhaviṣyati tataḥ param

उसके बाद सब वामाचार में रत, मिथ्या तथा कपट से युक्त हो जाएँगे; पूजा तुलसी से रहित हो जाएगी।

श्लोक 17 (devibhagavatam.9.8.17)

शठाः क्रूरा दाम्भिकाश्च महाहङ्कारसंयुताः । चोराश्च हिंसकाः सर्वे भविष्यन्ति ततः परम्

śaṭhāḥ krūrā dāmbhikāśca mahāhaṅkārasaṁyutāḥ | corāśca hiṁsakāḥ sarve bhaviṣyanti tataḥ param

उसके बाद सब कपटी, क्रूर, पाखण्डी तथा महान अहंकार से युक्त, चोर तथा हिंसक हो जाएँगे।

श्लोक 18 (devibhagavatam.9.8.18)

पुंसो भेदः स्त्रीविभेदो विवाहो वापि निर्भयः । स्वस्वामिभेदो वस्तूनां भविष्यति ततः परम्

puṁso bhedaḥ strīvibhedo vivāho vāpi nirbhayaḥ | svasvāmibhedo vastūnāṁ bhaviṣyati tataḥ param

उसके बाद पुरुषों में भेद, स्त्रियों में भेद तथा निर्भय विवाह होंगे, और वस्तुओं के स्वामित्व में भी भेद उत्पन्न होगा।

श्लोक 19 (devibhagavatam.9.8.19)

सर्वे स्त्रीवशगाः पुंसः पुश्चल्यश्च गृहे गृहे । तर्जनैर्भर्त्सनैः शश्वत्स्वामिनं ताडयन्ति च

sarve strīvaśagāḥ puṁsaḥ puścalyaśca gṛhe gṛhe | tarjanairbhartsanaiḥ śaśvatsvāminaṁ tāḍayanti ca

सभी पुरुष स्त्री के वशीभूत होंगे और घर-घर में कुलटा स्त्रियाँ धमकियों और डाँट से अपने स्वामी को सदा पीड़ित करेंगी।

श्लोक 20 (devibhagavatam.9.8.20)

गृहेश्वरी च गृहिणी गृही भृत्याधिकोऽधमः । चेटीदाससमौ वध्वाः श्वश्रूश्च श्वशुरस्तथा

gṛheśvarī ca gṛhiṇī gṛhī bhṛtyādhiko'dhamaḥ | ceṭīdāsasamau vadhvāḥ śvaśrūśca śvaśurastathā

गृहिणी घर की स्वामिनी बन जाएगी और गृहस्वामी नौकर से भी नीचा हो जाएगा; बहू की सास और ससुर दास-दासी के समान होंगे।

श्लोक 21 (devibhagavatam.9.8.21)

कर्तारो बलिनो गेहे योनिसम्बन्धिबान्धवाः । विद्यासम्बन्धिभिः सार्धं सम्भाषापि न विद्यते

kartāro balino gehe yonisambandhibāndhavāḥ | vidyāsambandhibhiḥ sārdhaṁ sambhāṣāpi na vidyate

घर में जन्म के सम्बन्धी बन्धु ही प्रभावशाली होंगे, विद्या के सम्बन्धियों से बातचीत तक नहीं होगी।

श्लोक 22 (devibhagavatam.9.8.22)

यथापरिचिता लोकास्तथा पुंसश्च बान्धवाः । सर्वकर्माक्षमाः पुंसो योषितामाज्ञया विना

yathāparicitā lokāstathā puṁsaśca bāndhavāḥ | sarvakarmākṣamāḥ puṁso yoṣitāmājñayā vinā

जिस प्रकार अपरिचित लोग होते हैं, उसी प्रकार पुरुष अपने बन्धुओं के प्रति व्यवहार करेंगे; पुरुष स्त्रियों की आज्ञा के बिना कोई भी कार्य करने में असमर्थ होंगे।

श्लोक 23 (devibhagavatam.9.8.23)

ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा जात्याचारविवर्जिताः । सन्ध्या च यज्ञसूत्रं च भवेल्लुप्तं न संशयः

brahmakṣatraviśaḥ śūdrā jātyācāravivarjitāḥ | sandhyā ca yajñasūtraṁ ca bhavelluptaṁ na saṁśayaḥ

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा शूद्र सब जाति और आचार से रहित हो जाएँगे; संध्या तथा यज्ञोपवीत निश्चय ही लुप्त हो जाएँगे।

श्लोक 24 (devibhagavatam.9.8.24)

म्लेच्छाचारा भविष्यन्ति वर्णाश्चत्वार एव च । म्लेच्छशास्त्रं पठिष्यन्ति स्वशास्त्राणि विहाय च

mlecchācārā bhaviṣyanti varṇāścatvāra eva ca | mlecchaśāstraṁ paṭhiṣyanti svaśāstrāṇi vihāya ca

सभी चारों वर्ण म्लेच्छाचारी हो जाएँगे; वे अपने-अपने शास्त्रों को त्यागकर म्लेच्छ-शास्त्रों को पढ़ेंगे।

श्लोक 25 (devibhagavatam.9.8.25)

ब्रह्मक्षत्रविशां वंशाः शूद्राणां सेवकाः कलौ । सूपकारा धावकाश्च वृषवाहाश्च सर्वशः

brahmakṣatraviśāṁ vaṁśāḥ śūdrāṇāṁ sevakāḥ kalau | sūpakārā dhāvakāśca vṛṣavāhāśca sarvaśaḥ

कलियुग में ब्राह्मण, क्षत्रिय तथा वैश्यों के वंशज शूद्रों के सेवक बन जाएँगे — रसोइए, दौड़ने वाले दूत तथा बैलों से भार ढोने वाले, हर प्रकार से।

श्लोक 26 (devibhagavatam.9.8.26)

सत्यहीना जनाः सर्वे सस्यहीना च मेदिनी । फलहीनाश्च तरवोऽपत्यहीनाश्च योषितः

satyahīnā janāḥ sarve sasyahīnā ca medinī | phalahīnāśca taravo'patyahīnāśca yoṣitaḥ

सभी लोग सत्य से रहित होंगे, पृथ्वी अन्न से रहित होगी, वृक्ष फल से रहित होंगे तथा स्त्रियाँ सन्तान से रहित होंगी।

श्लोक 27 (devibhagavatam.9.8.27)

क्षीरहीनास्तथा गावः क्षीरं सर्पिर्विवर्जितम् । दम्पती प्रीतिहीनौ च गृहिणः सत्यवर्जिताः

kṣīrahīnāstathā gāvaḥ kṣīraṁ sarpirvivarjitam | dampatī prītihīnau ca gṛhiṇaḥ satyavarjitāḥ

गायें दूध से रहित होंगी, दूध घी से रहित होगा; पति-पत्नी प्रेम से रहित तथा गृहस्थजन सत्य से रहित होंगे।

श्लोक 28 (devibhagavatam.9.8.28)

प्रतापहीना भूपाश्च प्रजाश्च करपीडिताः । जलहीना महानद्यो दीर्घिकाकन्दरादयः

pratāpahīnā bhūpāśca prajāśca karapīḍitāḥ | jalahīnā mahānadyo dīrghikākandarādayaḥ

राजा प्रताप से रहित होंगे और प्रजा कर से पीड़ित होगी; बड़ी नदियाँ, तालाब तथा गुफाएँ आदि जल से रहित होंगी।

श्लोक 29 (devibhagavatam.9.8.29)

धर्महीना पुण्यहीना वर्णाश्चत्वार एव च । लक्षेषु पुण्यवान्कोऽपि न तिष्ठति ततः परम्

dharmahīnā puṇyahīnā varṇāścatvāra eva ca | lakṣeṣu puṇyavānko'pi na tiṣṭhati tataḥ param

सभी चारों वर्ण धर्म और पुण्य से रहित हो जाएँगे; उसके बाद लाखों में भी कोई पुण्यवान नहीं मिलेगा।

श्लोक 30 (devibhagavatam.9.8.30)

कुत्सिता विकृताकारा नरा नार्यश्च बालकाः । कुवार्ता कुत्सितः शब्दो भविष्यति ततः परम्

kutsitā vikṛtākārā narā nāryaśca bālakāḥ | kuvārtā kutsitaḥ śabdo bhaviṣyati tataḥ param

पुरुष, स्त्री तथा बालक कुत्सित और विकृत आकार के होंगे; कुत्सित वार्ता तथा कुत्सित वाणी का प्रचलन होगा।

श्लोक 31 (devibhagavatam.9.8.31)

केचिद्ग्रामाश्च नगरा नरशून्या भयानकाः । केचित्स्वल्पकुटीरेण नरेण च समन्विताः

kecidgrāmāśca nagarā naraśūnyā bhayānakāḥ | kecitsvalpakuṭīreṇa nareṇa ca samanvitāḥ

कुछ गाँव और नगर मनुष्यों से रहित तथा भयानक होंगे, कुछ में थोड़ी-सी झोपड़ियों में थोड़े ही मनुष्य निवास करेंगे।

श्लोक 32 (devibhagavatam.9.8.32)

अरण्यानि भविष्यन्ति ग्रामेषु नगरेषु च । अरण्यवासिनः सर्वे जनाश्च करपीडिताः

araṇyāni bhaviṣyanti grāmeṣu nagareṣu ca | araṇyavāsinaḥ sarve janāśca karapīḍitāḥ

गाँवों और नगरों में जंगल उग आएँगे; सभी लोग वनवासी हो जाएँगे तथा कर से पीड़ित होंगे।

श्लोक 33 (devibhagavatam.9.8.33)

सस्यानि च भविष्यन्ति तडागेषु नदीषु च । प्रकृष्टवंशजा हीना भविष्यन्ति कलौ युगे

sasyāni ca bhaviṣyanti taḍāgeṣu nadīṣu ca | prakṛṣṭavaṁśajā hīnā bhaviṣyanti kalau yuge

तालाबों और नदियों में अन्न उगेगा; कलियुग में उत्तम कुलों में जन्मे लोग भी हीन हो जाएँगे।

श्लोक 34 (devibhagavatam.9.8.34)

अलीकवादिनो धूर्ताः शठाश्चासत्यवादिनः । प्रकृष्टानि च क्षेत्राणि सस्यहीनानि नारद

alīkavādino dhūrtāḥ śaṭhāścāsatyavādinaḥ | prakṛṣṭāni ca kṣetrāṇi sasyahīnāni nārada

लोग झूठे, धूर्त, कपटी तथा असत्यभाषी होंगे; हे नारद! उत्तम खेत भी अन्न से रहित हो जाएँगे।

श्लोक 35 (devibhagavatam.9.8.35)

हीनाः प्रकृष्टा धनिनो देवभक्ताश्च नास्तिकाः । हिंसकाश्च दयाहीना पौराश्च नरघातिनः

hīnāḥ prakṛṣṭā dhanino devabhaktāśca nāstikāḥ | hiṁsakāśca dayāhīnā paurāśca naraghātinaḥ

निम्न लोग धनी होंगे, भक्तों की जगह नास्तिक होंगे, नगरवासी हिंसक तथा दयाहीन एवं मनुष्य-हत्यारे होंगे।

श्लोक 36 (devibhagavatam.9.8.36)

वामना व्याधियुक्ताश्च नरा नार्यश्च सर्वतः । स्वल्पायुषो गदायुक्ता यौवनै रहिताः कलौ

vāmanā vyādhiyuktāśca narā nāryaśca sarvataḥ | svalpāyuṣo gadāyuktā yauvanai rahitāḥ kalau

पुरुष और स्त्री सर्वत्र बौने तथा रोगी होंगे; कलियुग में उनकी आयु अल्प, रोगों से भरी तथा यौवन से रहित होगी।

श्लोक 37 (devibhagavatam.9.8.37)

पलिताः षोडशे वर्षे महावृद्धाश्च विंशतौ । अष्टवर्षा च युवती रजोयुक्ता च गर्भिणी

palitāḥ ṣoḍaśe varṣe mahāvṛddhāśca viṁśatau | aṣṭavarṣā ca yuvatī rajoyuktā ca garbhiṇī

सोलह वर्ष की आयु में ही सिर सफेद हो जाएगा और बीस वर्ष में अत्यन्त वृद्ध हो जाएँगे; आठ वर्ष की कन्या ही युवती, रजस्वला तथा गर्भवती हो जाएगी।

श्लोक 38 (devibhagavatam.9.8.38)

वत्सरान्तप्रसूता स्त्री षोडशे च जरान्विता । पतिपुत्रवती काचित्सर्वा वन्ध्याः कलौ युगे

vatsarāntaprasūtā strī ṣoḍaśe ca jarānvitā | patiputravatī kācitsarvā vandhyāḥ kalau yuge

एक वर्ष के भीतर ही प्रसव करने वाली स्त्री सोलह वर्ष में ही वृद्धावस्था को प्राप्त होगी; कोई विरली ही पति और पुत्र वाली होगी, कलियुग में प्रायः सभी बाँझ होंगी।

श्लोक 39 (devibhagavatam.9.8.39)

कन्याविक्रयिणः सर्वे वर्णाश्चत्वार एव च । मातृजायावधूनां च जारोपेतान्नभक्षकाः

kanyāvikrayiṇaḥ sarve varṇāścatvāra eva ca | mātṛjāyāvadhūnāṁ ca jāropetānnabhakṣakāḥ

सभी चारों वर्ण अपनी कन्याओं को बेचने वाले होंगे; माता, पत्नी तथा बहू के व्यभिचारी से मिला अन्न खाने वाले होंगे।

श्लोक 40 (devibhagavatam.9.8.40)

कन्यानां भगिनीनां वा जारोपात्तानजीविनः । हरेर्नाम्नां विक्रयिणो भविष्यन्ति कलौ युगे

kanyānāṁ bhaginīnāṁ vā jāropāttānajīvinaḥ | harernāmnāṁ vikrayiṇo bhaviṣyanti kalau yuge

वे अपनी कन्याओं और बहनों के व्यभिचार से प्राप्त धन से जीविका चलाने वाले होंगे; कलियुग में लोग हरि के नाम को भी बेचने वाले हो जाएँगे।

श्लोक 41 (devibhagavatam.9.8.41)

स्वयमुत्सृज्य दानं च कीर्तिवर्धनहेतवे । ततः पश्चात्स्वदानं च स्वयमुल्लङ्घयिष्यति

svayamutsṛjya dānaṁ ca kīrtivardhanahetave | tataḥ paścātsvadānaṁ ca svayamullaṅghayiṣyati

वे कीर्ति बढ़ाने के लिए स्वयं दान देंगे, किन्तु उसके बाद स्वयं ही अपने दिए हुए दान का उल्लंघन कर देंगे।

श्लोक 42 (devibhagavatam.9.8.42)

देववृत्तिं ब्रह्मवत्तिं वृत्तिं गुरुकुलस्य च । स्वदत्तां परदत्तां वा सर्वमुल्लङ्घयिष्यति

devavṛttiṁ brahmavattiṁ vṛttiṁ gurukulasya ca | svadattāṁ paradattāṁ vā sarvamullaṅghayiṣyati

देव-वृत्ति, ब्रह्म-वृत्ति तथा गुरुकुल की वृत्ति, चाहे स्वयं दी हो या दूसरे ने दी हो, सबका उल्लंघन कर देंगे।

श्लोक 43 (devibhagavatam.9.8.43)

कन्यकागामिनः केचित्केचिच्च श्वश्रुगामिनः । केचिद्वधूगामिनश्च केचिद्वै सर्वगामिनः

kanyakāgāminaḥ kecitkecicca śvaśrugāminaḥ | kecidvadhūgāminaśca kecidvai sarvagāminaḥ

कुछ कन्याओं से सम्बन्ध रखेंगे, कुछ सास से, कुछ बहू से और कुछ तो सब स्त्रियों से ही सम्बन्ध रखेंगे।

श्लोक 44 (devibhagavatam.9.8.44)

भगिनीगामिनः केचित्सपत्नीमातृगामिनः । भ्रातृजायागामिनश्च भविष्यन्ति कलौ युगे

bhaginīgāminaḥ kecitsapatnīmātṛgāminaḥ | bhrātṛjāyāgāminaśca bhaviṣyanti kalau yuge

कुछ बहन से, कुछ सौतेली माता से, तथा कुछ भाई की पत्नी से सम्बन्ध रखने वाले कलियुग में होंगे।

श्लोक 45 (devibhagavatam.9.8.45)

अगम्यागमनं चैव करिष्यन्ति गृहे गृहे । मातृयोनिं परित्यज्य विहरिष्यन्ति सर्वतः

agamyāgamanaṁ caiva kariṣyanti gṛhe gṛhe | mātṛyoniṁ parityajya vihariṣyanti sarvataḥ

वे घर-घर में अगम्यागमन करेंगे; माता के गर्भ को त्यागकर वे सर्वत्र स्वच्छन्द विचरण करेंगे।

श्लोक 46 (devibhagavatam.9.8.46)

पत्नीनां निर्णयो नास्ति भर्तॄणां च कलौ युगे । प्रजानां चैव ग्रामाणां वस्तुनां च विशेषतः

patnīnāṁ nirṇayo nāsti bhartṝṇāṁ ca kalau yuge | prajānāṁ caiva grāmāṇāṁ vastunāṁ ca viśeṣataḥ

कलियुग में पत्नियों और पतियों का कोई निर्णय नहीं रहेगा, न ही प्रजाओं, गाँवों तथा वस्तुओं का, विशेष रूप से।

श्लोक 47 (devibhagavatam.9.8.47)

अलीकवादिनः सर्वे सर्वे चौराश्च लम्पटाः । परस्परं हिंसकाश्च सर्वे च नरघातिनः

alīkavādinaḥ sarve sarve caurāśca lampaṭāḥ | parasparaṁ hiṁsakāśca sarve ca naraghātinaḥ

सभी झूठ बोलने वाले, सभी चोर तथा व्यभिचारी होंगे; सब परस्पर हिंसक तथा मनुष्य-हत्यारे होंगे।

श्लोक 48 (devibhagavatam.9.8.48)

ब्रह्मक्षत्रविशां वंशा भविष्यन्ति च पापिनः । लाक्षा लोहरसानां च व्यापारं लवणस्य च

brahmakṣatraviśāṁ vaṁśā bhaviṣyanti ca pāpinaḥ | lākṣā loharasānāṁ ca vyāpāraṁ lavaṇasya ca

ब्राह्मण, क्षत्रिय तथा वैश्यों के वंशज पापी हो जाएँगे और लाख, लोह-रस तथा नमक का व्यापार करने वाले होंगे।

श्लोक 49 (devibhagavatam.9.8.49)

वृषवाहा विप्रवंशाः शूद्राणां शवदाहिनः । शूद्रान्नभोजिनः सर्वे सर्वे च वृषलीरताः

vṛṣavāhā vipravaṁśāḥ śūdrāṇāṁ śavadāhinaḥ | śūdrānnabhojinaḥ sarve sarve ca vṛṣalīratāḥ

ब्राह्मणों के वंशज बैलों से भार ढोने वाले तथा शूद्रों का शवदाह करने वाले होंगे; सभी शूद्र का अन्न खाने वाले तथा शूद्रा-स्त्रियों में रत होंगे।

श्लोक 50 (devibhagavatam.9.8.50)

पञ्चयज्ञविहीनाश्च कुहूरात्रौ च भोजिनः । यज्ञसूत्रविहीनाश्च सन्ध्याशौचविहीनकाः

pañcayajñavihīnāśca kuhūrātrau ca bhojinaḥ | yajñasūtravihīnāśca sandhyāśaucavihīnakāḥ

वे पाँच महायज्ञों से रहित होंगे, अमावस्या की रात्रि में भोजन करने वाले होंगे; यज्ञोपवीत से रहित, संध्या और शौच से रहित होंगे।

श्लोक 51 (devibhagavatam.9.8.51)

पुंश्चली वार्धुषाजीवा कुट्टनी च रजस्वला । विप्राणां रन्धनागारे भविष्यति च पाचिका

puṁścalī vārdhuṣājīvā kuṭṭanī ca rajasvalā | viprāṇāṁ randhanāgāre bhaviṣyati ca pācikā

एक व्यभिचारिणी, सूदखोरी से जीविका चलाने वाली, कुट्टनी तथा रजस्वला स्त्री भी ब्राह्मणों की रसोई में रसोइया बन जाएगी।

श्लोक 52 (devibhagavatam.9.8.52)

अन्नानां नियमो नास्ति योनीनां च विशेषतः । आश्रमाणां जनानां च सर्वे म्लेच्छाः कलौ युगे

annānāṁ niyamo nāsti yonīnāṁ ca viśeṣataḥ | āśramāṇāṁ janānāṁ ca sarve mlecchāḥ kalau yuge

भोजन का कोई नियम नहीं रहेगा, विशेष रूप से जन्म-कुल का भी नहीं; आश्रमों और लोगों में सभी कलियुग में म्लेच्छ हो जाएँगे।

श्लोक 53 (devibhagavatam.9.8.53)

एवं कलौ सम्प्रवृत्ते सर्वं म्लेच्छमयं भवेत् । हस्तप्रमाणे वृक्षे च अङ्गुष्ठे चैव मानवे

evaṁ kalau sampravṛtte sarvaṁ mlecchamayaṁ bhavet | hastapramāṇe vṛkṣe ca aṅguṣṭhe caiva mānave

इस प्रकार कलियुग के प्रवृत्त होने पर सब कुछ म्लेच्छमय हो जाएगा; वृक्ष एक हाथ के बराबर तथा मनुष्य अंगूठे के बराबर रह जाएँगे।

श्लोक 54 (devibhagavatam.9.8.54)

विप्रस्य विष्णुयशसः पुत्रः कल्किर्भविष्यति । नारायणकलांशश्च भगवान् बलिनां वरः

viprasya viṣṇuyaśasaḥ putraḥ kalkirbhaviṣyati | nārāyaṇakalāṁśaśca bhagavān balināṁ varaḥ

तब विष्णुयशा नामक ब्राह्मण के पुत्र कल्कि उत्पन्न होंगे, जो नारायण के कला-अंश तथा बलवानों में श्रेष्ठ भगवान होंगे।

श्लोक 55 (devibhagavatam.9.8.55)

दीर्घेण करवालेन दीर्घघोटकवाहनः । म्लेच्छशून्यां च पृथिवीं त्रिरात्रेण करिष्यति

dīrgheṇa karavālena dīrghaghoṭakavāhanaḥ | mlecchaśūnyāṁ ca pṛthivīṁ trirātreṇa kariṣyati

वे एक लम्बे खड्ग से, एक विशाल घोड़े पर सवार होकर, तीन रात्रियों में ही पृथ्वी को म्लेच्छों से रहित कर देंगे।

श्लोक 56 (devibhagavatam.9.8.56)

निर्म्लेच्छां वसुधां कृत्वा चान्तर्धानं करिष्यति । अराजका च वसुधा दस्युग्रस्ता भविष्यति

nirmlecchāṁ vasudhāṁ kṛtvā cāntardhānaṁ kariṣyati | arājakā ca vasudhā dasyugrastā bhaviṣyati

पृथ्वी को म्लेच्छों से रहित करके वे अन्तर्धान हो जाएँगे; तब राजाविहीन पृथ्वी डाकुओं से पीड़ित हो जाएगी।

श्लोक 57 (devibhagavatam.9.8.57)

स्थूलाप्रमाणा षड्रात्रं वर्षधाराऽऽप्लुता मही । लोकशून्या वृक्षशून्या गृहशून्या भविष्यति

sthūlāpramāṇā ṣaḍrātraṁ varṣadhārā''plutā mahī | lokaśūnyā vṛkṣaśūnyā gṛhaśūnyā bhaviṣyati

छह रातों तक अत्यन्त भारी वर्षा की धारा से पृथ्वी आप्लावित हो जाएगी; वह लोगों से, वृक्षों से तथा घरों से रहित हो जाएगी।

श्लोक 58 (devibhagavatam.9.8.58)

ततश्च द्वादशादित्याः करिष्यन्त्युदयं मुने । प्राप्नोति शुष्कतां पृथ्वी समा तेषां च तेजसा

tataśca dvādaśādityāḥ kariṣyantyudayaṁ mune | prāpnoti śuṣkatāṁ pṛthvī samā teṣāṁ ca tejasā

हे मुने! उसके बाद बारह आदित्य एक साथ उदय होंगे; उनके तेज से पृथ्वी बराबर रूप से सूख जाएगी।

श्लोक 59 (devibhagavatam.9.8.59)

कलौ गते च दुर्धर्षे प्रवृत्ते च कृते युगे । तपःसत्त्वसमायुक्तो धर्मः पूर्णो भविष्यति

kalau gate ca durdharṣe pravṛtte ca kṛte yuge | tapaḥsattvasamāyukto dharmaḥ pūrṇo bhaviṣyati

उस दुर्धर्ष कलियुग के बीत जाने पर और कृतयुग के प्रवृत्त होने पर, तप और सत्त्व से युक्त धर्म पूर्ण हो जाएगा।

श्लोक 60 (devibhagavatam.9.8.60)

तपस्विनश्च धर्मिष्ठा वेदज्ञा ब्राह्मणा भुवि । पतिव्रताश्च धर्मिष्ठा योषितश्च गृहे गृहे

tapasvinaśca dharmiṣṭhā vedajñā brāhmaṇā bhuvi | pativratāśca dharmiṣṭhā yoṣitaśca gṛhe gṛhe

पृथ्वी पर ब्राह्मण तपस्वी, धर्मपरायण तथा वेदज्ञ होंगे; घर-घर में स्त्रियाँ पतिव्रता तथा धर्मपरायण होंगी।

श्लोक 61 (devibhagavatam.9.8.61)

राजानः क्षत्रियाः सर्वे विप्रभक्ता मनस्विनः । प्रतापवन्तो धर्मिष्ठाः पुण्यकर्मरताः सदा

rājānaḥ kṣatriyāḥ sarve viprabhaktā manasvinaḥ | pratāpavanto dharmiṣṭhāḥ puṇyakarmaratāḥ sadā

सभी क्षत्रिय राजा ब्राह्मणों के भक्त, उदार-हृदय, प्रतापी, धर्मपरायण तथा सदा पुण्यकर्म में रत होंगे।

श्लोक 62 (devibhagavatam.9.8.62)

वैश्या वाणिज्यनिरता विप्रभक्ताश्च धार्मिकाः । शूद्राश्च पुण्यशीलाश्च धर्मिष्ठा विप्रसेविनः

vaiśyā vāṇijyaniratā viprabhaktāśca dhārmikāḥ | śūdrāśca puṇyaśīlāśca dharmiṣṭhā viprasevinaḥ

वैश्य व्यापार में तत्पर, ब्राह्मणों के भक्त तथा धार्मिक होंगे; शूद्र भी पुण्यशील, धर्मपरायण तथा ब्राह्मणों की सेवा करने वाले होंगे।

श्लोक 63 (devibhagavatam.9.8.63)

विप्रक्षत्रविशां वंशा देवीभक्तिपरायणाः । देवीमन्त्ररताः सर्वे देवीध्यानपरायणाः

viprakṣatraviśāṁ vaṁśā devībhaktiparāyaṇāḥ | devīmantraratāḥ sarve devīdhyānaparāyaṇāḥ

ब्राह्मण, क्षत्रिय तथा वैश्यों के वंशज देवी-भक्ति में परायण होंगे; सभी देवी-मन्त्र में रत तथा देवी-ध्यान में परायण होंगे।

श्लोक 64 (devibhagavatam.9.8.64)

श्रुतिस्मृतिपुराणज्ञाः पुमांस ऋतुगामिनः । लेशो नास्ति ह्यधर्मस्य पूर्णो धर्मः कृते युगे

śrutismṛtipurāṇajñāḥ pumāṁsa ṛtugāminaḥ | leśo nāsti hyadharmasya pūrṇo dharmaḥ kṛte yuge

पुरुष श्रुति, स्मृति तथा पुराणों के ज्ञाता होंगे और ऋतुकाल में ही स्त्री-संग करने वाले होंगे; कृतयुग में अधर्म का लेशमात्र भी नहीं रहेगा, धर्म पूर्ण होगा।

श्लोक 65 (devibhagavatam.9.8.65)

धर्मस्त्रिपाच्च त्रेतायां द्विपाच्च द्वापरे ततः । कलौ वृत्ते चैकपाच्च सर्वलुप्तिस्ततः परम्

dharmastripācca tretāyāṁ dvipācca dvāpare tataḥ | kalau vṛtte caikapācca sarvaluptistataḥ param

त्रेतायुग में धर्म तीन पादों वाला, द्वापर में दो पादों वाला, तथा कलियुग में एक ही पाद वाला रह जाता है; उसके बाद तो वह पूर्ण रूप से लुप्त हो जाता है।

श्लोक 66 (devibhagavatam.9.8.66)

वाराः सप्त तथा विप्र तिथयः षोडश स्मृताः । तथा द्वादश मासाश्च ऋतवश्च षडेव च

vārāḥ sapta tathā vipra tithayaḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ | tathā dvādaśa māsāśca ṛtavaśca ṣaḍeva ca

हे विप्र! सात वार, सोलह तिथियाँ स्मरण की गई हैं, तथा बारह महीने और छह ऋतुएँ भी हैं।

श्लोक 67 (devibhagavatam.9.8.67)

द्वौ पक्षौ चायने द्वे च चतुर्भिः प्रहरैर्दिनम् । चतुर्भिः प्रहरै रात्रिर्मासस्त्रिंशद्दिनैस्तथा

dvau pakṣau cāyane dve ca caturbhiḥ praharairdinam | caturbhiḥ praharai rātrirmāsastriṁśaddinaistathā

दो पक्ष, दो अयन, चार प्रहरों का दिन तथा चार प्रहरों की रात्रि, और तीस दिनों का महीना है।

श्लोक 68 (devibhagavatam.9.8.68)

वर्षं पञ्चविधं ज्ञेयं कालसङ्ख्याविधिक्रमे । यथा चायान्ति यान्त्येव यथा युगचतुष्टयम्

varṣaṁ pañcavidhaṁ jñeyaṁ kālasaṅkhyāvidhikrame | yathā cāyānti yāntyeva yathā yugacatuṣṭayam

काल-गणना के क्रम में वर्ष पाँच प्रकार का जानना चाहिए, तथा जैसे चारों युग आते-जाते रहते हैं —

श्लोक 69 (devibhagavatam.9.8.69)

वर्षे पूर्णे नराणां च देवानां च दिवानिशम् । शतत्रये षष्ठ्यधिके नराणां च युगे गते

varṣe pūrṇe narāṇāṁ ca devānāṁ ca divāniśam | śatatraye ṣaṣṭhyadhike narāṇāṁ ca yuge gate

मनुष्यों के पूर्ण वर्ष के बराबर देवताओं का एक दिन-रात होता है; मनुष्यों के तीन सौ साठ वर्ष बीतने पर —

श्लोक 70 (devibhagavatam.9.8.70)

देवानां च युगं ज्ञेयं कालसङ्ख्याविदां मतम् । मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः

devānāṁ ca yugaṁ jñeyaṁ kālasaṅkhyāvidāṁ matam | manvantaraṁ tu divyānāṁ yugānāmekasaptatiḥ

वह देवताओं का एक वर्ष जानना चाहिए, ऐसा काल-गणना जानने वालों का मत है; एक मन्वन्तर इकहत्तर दिव्य युगों के बराबर है।

श्लोक 71 (devibhagavatam.9.8.71)

मन्वन्तरसमं ज्ञेयमायुष्यञ्च शचीपतेः । अष्टाविंशतिमे चेन्द्रे गते ब्रह्मदिवानिशम्

manvantarasamaṁ jñeyamāyuṣyañca śacīpateḥ | aṣṭāviṁśatime cendre gate brahmadivāniśam

इन्द्र की आयु भी एक मन्वन्तर के बराबर जाननी चाहिए; अट्ठाईसवाँ इन्द्र बीतने पर ब्रह्मा का एक दिन-रात पूरा होता है।

श्लोक 72 (devibhagavatam.9.8.72)

अष्टोत्तरशते वर्षे गते पातश्च ब्रह्मणः । प्रलयः प्राकृतो ज्ञेयस्तत्रादृष्टा वसुन्धरा

aṣṭottaraśate varṣe gate pātaśca brahmaṇaḥ | pralayaḥ prākṛto jñeyastatrādṛṣṭā vasundharā

एक सौ आठ वर्ष बीतने पर ब्रह्मा का पतन होता है, जिसे प्राकृत प्रलय जानना चाहिए; उस समय पृथ्वी दिखाई नहीं देती।

श्लोक 73 (devibhagavatam.9.8.73)

जलप्लुतानि विश्वानि ब्रह्मविष्णुशिवादयः । ऋषयो ज्ञानिनः सर्वे लीनाः सत्ये चिदात्मनि

jalaplutāni viśvāni brahmaviṣṇuśivādayaḥ | ṛṣayo jñāninaḥ sarve līnāḥ satye cidātmani

समस्त विश्व जलमग्न हो जाते हैं; ब्रह्मा, विष्णु, शिव आदि, सभी ऋषि तथा ज्ञानी सत्यस्वरूप चेतन आत्मा में लीन हो जाते हैं।

श्लोक 74 (devibhagavatam.9.8.74)

तत्रैव प्रकृतिर्लीना तत्र प्राकृतिको लयः । लये प्राकृतिके जाते पाते च ब्रह्मणो मुने

tatraiva prakṛtirlīnā tatra prākṛtiko layaḥ | laye prākṛtike jāte pāte ca brahmaṇo mune

प्रकृति भी वहीं लीन हो जाती है, यही प्राकृत प्रलय है; हे मुने! जब प्राकृत प्रलय हो जाता है और ब्रह्मा का पतन होता है —

श्लोक 75 (devibhagavatam.9.8.75)

निमेषमात्रं कालश्च श्रीदेव्याः प्रोच्यते मुने । एवं नश्यन्ति सर्वाणि ब्रह्माण्डान्यखिलानि च

nimeṣamātraṁ kālaśca śrīdevyāḥ procyate mune | evaṁ naśyanti sarvāṇi brahmāṇḍānyakhilāni ca

हे मुने! यह सारा काल श्रीदेवी के लिए केवल एक निमेष के बराबर कहा गया है; इस प्रकार समस्त ब्रह्माण्ड नष्ट हो जाते हैं।

श्लोक 76 (devibhagavatam.9.8.76)

निमेषान्तरकालेन पुनः सृष्टिक्रमेण च । एवं कतिविधा सृष्टिर्लयः कतिविधोऽपि वा

nimeṣāntarakālena punaḥ sṛṣṭikrameṇa ca | evaṁ katividhā sṛṣṭirlayaḥ katividho'pi vā

उसी निमेष के अन्तर्गत काल में पुनः सृष्टि-क्रम आरम्भ हो जाता है; इस प्रकार सृष्टि कितने प्रकार की है और प्रलय भी कितने प्रकार का है —

श्लोक 77 (devibhagavatam.9.8.77)

कति कल्पा गतायाताः सङ्ख्यां जानाति कः पुमान् । सृष्टीनां च लयानां च ब्रह्माण्डानां च नारद

kati kalpā gatāyātāḥ saṅkhyāṁ jānāti kaḥ pumān | sṛṣṭīnāṁ ca layānāṁ ca brahmāṇḍānāṁ ca nārada

कितने कल्प आ चुके और चले गए — हे नारद! सृष्टियों, प्रलयों तथा ब्रह्माण्डों की संख्या को कौन पुरुष जानता है?

श्लोक 78 (devibhagavatam.9.8.78)

ब्रह्मादीनां च ब्रह्माण्डे सङ्ख्यां जानाति कः पुमान् । ब्रह्माण्डानां च सर्वेषामीश्वरश्चैक एव सः

brahmādīnāṁ ca brahmāṇḍe saṅkhyāṁ jānāti kaḥ pumān | brahmāṇḍānāṁ ca sarveṣāmīśvaraścaika eva saḥ

एक ब्रह्माण्ड में ब्रह्मादि की संख्या को भी कौन पुरुष जानता है? इन समस्त ब्रह्माण्डों का ईश्वर एक ही है।

श्लोक 79 (devibhagavatam.9.8.79)

सर्वेषां परमात्मा च सच्चिदानन्दरूपधृक् । ब्रह्मादयश्च तस्यांशास्तस्यांशश्च महाविराट्

sarveṣāṁ paramātmā ca saccidānandarūpadhṛk | brahmādayaśca tasyāṁśāstasyāṁśaśca mahāvirāṭ

वह सबका परमात्मा है, सच्चिदानन्द-स्वरूप धारण करने वाला; ब्रह्मा आदि उसी के अंश हैं, और महाविराट् भी उसी का अंश है।

श्लोक 80 (devibhagavatam.9.8.80)

तस्यांशश्च विराट् क्षुद्रः सैवेयं प्रकृतिः परा । तस्याः सकाशात्सञ्जातोऽप्यर्धनारीश्वरस्ततः

tasyāṁśaśca virāṭ kṣudraḥ saiveyaṁ prakṛtiḥ parā | tasyāḥ sakāśātsañjāto'pyardhanārīśvarastataḥ

उसी का अंश क्षुद्रविराट् है, और यही परा प्रकृति है; उसी से अर्धनारीश्वर उत्पन्न हुआ।

श्लोक 81 (devibhagavatam.9.8.81)

सैव कृष्णो द्विधाभूतो द्विभुजश्च चतुर्भुजः । चतुर्भुजश्च वैकुण्ठे गोलोके द्विभुजः स्वयम्

saiva kṛṣṇo dvidhābhūto dvibhujaśca caturbhujaḥ | caturbhujaśca vaikuṇṭhe goloke dvibhujaḥ svayam

वही कृष्ण द्विधा होकर द्विभुज और चतुर्भुज हुए; वैकुण्ठ में चतुर्भुज तथा गोलोक में स्वयं द्विभुज रूप में हैं।

श्लोक 82 (devibhagavatam.9.8.82)

ब्रह्मादितृणपर्यन्तं सर्वं प्राकृतिकं भवेत् । यद्यत्प्राकृतिकं सृष्टं सर्वं नश्वरमेव च

brahmāditṛṇaparyantaṁ sarvaṁ prākṛtikaṁ bhavet | yadyatprākṛtikaṁ sṛṣṭaṁ sarvaṁ naśvarameva ca

ब्रह्मा से लेकर तिनके तक, सब कुछ प्राकृतिक ही है; जो-जो भी प्राकृतिक रूप से रचा गया है, वह सब नाशवान ही है।

श्लोक 83 (devibhagavatam.9.8.83)

एवंविधं सृष्टिहेतुं सत्यं नित्यं सनातनम् । स्वेच्छामयं परं ब्रह्म निर्गुणं प्रकृतेः परम्

evaṁvidhaṁ sṛṣṭihetuṁ satyaṁ nityaṁ sanātanam | svecchāmayaṁ paraṁ brahma nirguṇaṁ prakṛteḥ param

इस प्रकार की सृष्टि का कारण जो सत्य, नित्य, सनातन, स्वेच्छामय, परब्रह्म, निर्गुण तथा प्रकृति से परे है —

श्लोक 84 (devibhagavatam.9.8.84)

निरुपाधि निराकारं भक्तानुग्रहकातरम् । करोति ब्रह्मा ब्रह्माण्डं यज्ज्ञानात्कमलोद्भवः

nirupādhi nirākāraṁ bhaktānugrahakātaram | karoti brahmā brahmāṇḍaṁ yajjñānātkamalodbhavaḥ

उपाधि-रहित, निराकार, भक्तों पर अनुग्रह करने के लिए उत्सुक — जिसके ज्ञान से कमल से उत्पन्न ब्रह्मा ब्रह्माण्ड की रचना करते हैं।

श्लोक 85 (devibhagavatam.9.8.85)

शिवो मृत्युज्जयश्चैव संहर्ता सर्वसत्त्ववित् । यज्ज्ञानाद्यस्य तपसा सर्वेशस्तु तपो महान्

śivo mṛtyujjayaścaiva saṁhartā sarvasattvavit | yajjñānādyasya tapasā sarveśastu tapo mahān

शिव, जो मृत्युंजय तथा संहारक हैं और सभी प्राणियों को जानने वाले हैं — जिसके ज्ञान से तथा जिसके तप से वे सर्वेश्वर बने, वह उनका महान तप है।

श्लोक 86 (devibhagavatam.9.8.86)

महाविभूतियुक्तश्च सर्वज्ञः सर्वदर्शनः । सर्वव्यापी सर्वपाता प्रदाता सर्वसम्पदाम्

mahāvibhūtiyuktaśca sarvajñaḥ sarvadarśanaḥ | sarvavyāpī sarvapātā pradātā sarvasampadām

वे महाविभूतियों से युक्त, सर्वज्ञ, सबको देखने वाले, सर्वव्यापी, सबके पालनकर्ता तथा सभी सम्पदाओं के दाता हैं।

श्लोक 87 (devibhagavatam.9.8.87)

विष्णुः सर्वेश्वरः श्रीमान् यद्भक्त्या यस्य सेवया । महामाया च प्रकृतिः सर्वशक्तिमयीश्वरी

viṣṇuḥ sarveśvaraḥ śrīmān yadbhaktyā yasya sevayā | mahāmāyā ca prakṛtiḥ sarvaśaktimayīśvarī

विष्णु, जो सर्वेश्वर तथा श्रीमान हैं — जिनकी भक्ति और सेवा से वे ऐसे बने; तथा महामाया प्रकृति, जो सर्वशक्तिमयी ईश्वरी हैं —

श्लोक 88 (devibhagavatam.9.8.88)

सैव प्रोक्ता भगवती सच्चिदानन्दरूपिणी । यज्ज्ञानाद्यस्य तपसा यद्भक्त्या यस्य सेवया

saiva proktā bhagavatī saccidānandarūpiṇī | yajjñānādyasya tapasā yadbhaktyā yasya sevayā

वही देवी सच्चिदानन्द-स्वरूपा भगवती कही गई हैं — जिनके ज्ञान से, जिनके तप से, जिनकी भक्ति और सेवा से यह पद पाई जाती है।

श्लोक 89 (devibhagavatam.9.8.89)

सावित्री देवमाता च वेदाधिष्ठातृदेवता । पूज्या द्विजानां वेदज्ञा यज्ज्ञानाद्यस्य सेवया

sāvitrī devamātā ca vedādhiṣṭhātṛdevatā | pūjyā dvijānāṁ vedajñā yajjñānādyasya sevayā

सावित्री, जो देवमाता तथा वेदों की अधिष्ठात्री देवी हैं, द्विजों द्वारा पूज्य तथा वेदज्ञ हैं — जिसके ज्ञान से और जिसकी सेवा से —

श्लोक 90 (devibhagavatam.9.8.90)

सर्वविद्याधिदेवी सा पूज्या च विदुषां परा । यत्सेवया यत्तपसा सर्वविश्वेषु पूजिता

sarvavidyādhidevī sā pūjyā ca viduṣāṁ parā | yatsevayā yattapasā sarvaviśveṣu pūjitā

वे सभी विद्याओं की अधिष्ठात्री देवी, विद्वानों द्वारा भी परम पूज्या हैं — जिनकी सेवा और तप से वे सभी लोकों में पूजित हैं।

श्लोक 91 (devibhagavatam.9.8.91)

सर्वग्रामाधिदेवी सा सर्वसम्पत्प्रदायिनी । सर्वेश्वरी सर्ववन्द्या सर्वेषां पुत्रदायिनी

sarvagrāmādhidevī sā sarvasampatpradāyinī | sarveśvarī sarvavandyā sarveṣāṁ putradāyinī

वे सभी ग्रामों की अधिष्ठात्री देवी, सभी सम्पदाओं की प्रदात्री, सर्वेश्वरी, सभी द्वारा वन्दित तथा सबको पुत्र देने वाली हैं।

श्लोक 92 (devibhagavatam.9.8.92)

सर्वस्तुता च सर्वज्ञा सर्वदुर्गार्तिनाशिनी । कृष्णवामांशसम्भूता कृष्णप्राणाधिदेवता

sarvastutā ca sarvajñā sarvadurgārtināśinī | kṛṣṇavāmāṁśasambhūtā kṛṣṇaprāṇādhidevatā

वे सभी द्वारा स्तुत, सर्वज्ञा तथा सभी दुर्गति और पीड़ा का नाश करने वाली हैं; वे कृष्ण के बाएँ अंश से उत्पन्न तथा कृष्ण के प्राणों की अधिष्ठात्री देवी हैं।

श्लोक 93 (devibhagavatam.9.8.93)

कृष्णप्राणाधिका प्रेम्णा राधिका शक्तिसेवया । सर्वाधिकं च रूपं च सौभाग्यं मानगौरवे

kṛṣṇaprāṇādhikā premṇā rādhikā śaktisevayā | sarvādhikaṁ ca rūpaṁ ca saubhāgyaṁ mānagaurave

वे प्रेम में कृष्ण के प्राणों से भी अधिक प्रिय राधिका हैं, जो शक्ति की सेवा से यह पद पाई; उनका रूप, सौभाग्य, मान तथा गौरव सबसे अधिक है।

श्लोक 94 (devibhagavatam.9.8.94)

कृष्णवक्षःस्थलस्थानं पत्नीत्वे प्राप सेवया । तपश्चकार सा पूर्वं शतशृङ्गे च पर्वते

kṛṣṇavakṣaḥsthalasthānaṁ patnītve prāpa sevayā | tapaścakāra sā pūrvaṁ śataśṛṅge ca parvate

उन्होंने सेवा के द्वारा ही कृष्ण के वक्षःस्थल पर पत्नीरूप में स्थान प्राप्त किया; उन्होंने पूर्वकाल में शतशृंग पर्वत पर तप किया था।

श्लोक 95 (devibhagavatam.9.8.95)

दिव्यवर्षसहस्रं च पतिं प्राप्त्यर्थमेव च । जाते शक्तिप्रसादे तु दृष्ट्वा चन्द्रकलोपमाम्

divyavarṣasahasraṁ ca patiṁ prāptyarthameva ca | jāte śaktiprasāde tu dṛṣṭvā candrakalopamām

एक हजार दिव्य वर्षों तक केवल पति की प्राप्ति के लिए; जब शक्ति की कृपा हुई, तब चन्द्रकला के समान उन्हें देखकर —

श्लोक 96 (devibhagavatam.9.8.96)

कृष्णो वक्षःस्थले कृत्वा रुरोद कृपया विभुः । वरं तस्यै ददौ सारं सर्वेषामपि दुर्लभम्

kṛṣṇo vakṣaḥsthale kṛtvā ruroda kṛpayā vibhuḥ | varaṁ tasyai dadau sāraṁ sarveṣāmapi durlabham

कृष्ण ने उन्हें अपने वक्षःस्थल पर धारण करके कृपा से रो पड़े; उन्होंने उसे सबके लिए भी दुर्लभ ऐसा सारभूत वर दिया।

श्लोक 97 (devibhagavatam.9.8.97)

मम वक्षःस्थले तिष्ठ मम भक्ता च शाश्वती । सौभाग्येन च मानेन प्रेम्णाथो गौरवेण च

mama vakṣaḥsthale tiṣṭha mama bhaktā ca śāśvatī | saubhāgyena ca mānena premṇātho gauraveṇa ca

तुम सदा मेरे वक्षःस्थल पर रहो, मेरी शाश्वत भक्ता बनो; सौभाग्य, मान, प्रेम तथा गौरव में —

श्लोक 98 (devibhagavatam.9.8.98)

त्वं मे श्रेष्ठा च ज्येष्ठा च प्रेयसी सर्वयोषिताम् । वरिष्ठा च गरिष्ठा च संस्तुता पूजिता मया

tvaṁ me śreṣṭhā ca jyeṣṭhā ca preyasī sarvayoṣitām | variṣṭhā ca gariṣṭhā ca saṁstutā pūjitā mayā

तुम मेरे लिए सबसे श्रेष्ठ, सबसे बड़ी, सभी स्त्रियों में सबसे प्रिय, सर्वश्रेष्ठ तथा सबसे गौरवशाली हो, मेरे द्वारा स्तुत और पूजित हो।

श्लोक 99 (devibhagavatam.9.8.99)

सततं तव साध्योऽहं वश्यश्च प्राणवल्लभे । इत्युक्त्वा च जगन्नाथश्चकार ललनां ततः

satataṁ tava sādhyo'haṁ vaśyaśca prāṇavallabhe | ityuktvā ca jagannāthaścakāra lalanāṁ tataḥ

हे प्राणवल्लभे! मैं सदा तुम्हारे द्वारा साध्य तथा तुम्हारे वश में रहूँगा — ऐसा कहकर जगन्नाथ ने उसे अपनी प्रिया बना लिया।

श्लोक 100 (devibhagavatam.9.8.100)

सपत्नीरहितां तां च चकार प्राणवल्लभाम् । अन्या या याश्च ता देव्यः पूजिताः शक्तिसेवया

sapatnīrahitāṁ tāṁ ca cakāra prāṇavallabhām | anyā yā yāśca tā devyaḥ pūjitāḥ śaktisevayā

उन्होंने उसे सपत्नी-रहित प्राणप्रिया बना दिया; अन्य जो-जो देवियाँ हैं, वे भी शक्ति की सेवा से पूजित हुई हैं।

श्लोक 101 (devibhagavatam.9.8.101)

तपस्तु यादृशं यासां तादृक्तादृक्फलं मुने । दिव्यवर्षसहस्रं च तपस्तप्त्वा हिमाचले

tapastu yādṛśaṁ yāsāṁ tādṛktādṛkphalaṁ mune | divyavarṣasahasraṁ ca tapastaptvā himācale

हे मुने! जिनका जैसा तप है, उन्हें वैसा-वैसा फल मिला है; एक हजार दिव्य वर्षों तक हिमालय पर तप करके —

श्लोक 102 (devibhagavatam.9.8.102)

दुर्गा च तत्पदं ध्यात्वा सर्वपूज्या बभूव ह । सरस्वती तपस्तप्त्वा पर्वते गन्धमादने

durgā ca tatpadaṁ dhyātvā sarvapūjyā babhūva ha | sarasvatī tapastaptvā parvate gandhamādane

दुर्गा ने उनके पद का ध्यान करके सर्वपूज्य पद प्राप्त किया; सरस्वती ने गन्धमादन पर्वत पर तप करके —

श्लोक 103 (devibhagavatam.9.8.103)

लक्षवर्षं च दिव्यं च सर्ववन्द्या बभूव सा । लक्ष्मीर्युगशतं दिव्यं तपस्तप्त्वा च पुष्करे

lakṣavarṣaṁ ca divyaṁ ca sarvavandyā babhūva sā | lakṣmīryugaśataṁ divyaṁ tapastaptvā ca puṣkare

एक लाख दिव्य वर्षों तक तप करके सर्वद्वारा वन्दित हो गईं; लक्ष्मी ने पुष्कर में सौ दिव्य युगों तक तप करके —

श्लोक 104 (devibhagavatam.9.8.104)

सर्वसम्पत्प्रदात्री च जाता देवीनिषेवणात् । सावित्री मलये तप्त्वा पूज्या वन्द्या बभूव सा

sarvasampatpradātrī ca jātā devīniṣevaṇāt | sāvitrī malaye taptvā pūjyā vandyā babhūva sā

देवी की सेवा से सभी सम्पदाओं की प्रदात्री बनीं; सावित्री ने मलय पर्वत पर तप करके पूज्य और वन्दनीय पद प्राप्त किया।

श्लोक 105 (devibhagavatam.9.8.105)

षष्टिवर्षसहस्रं च दिव्यं ध्यात्वा च तत्पदम् । शतमन्वन्तरं तप्तं शङ्करेण पुरा विभो

ṣaṣṭivarṣasahasraṁ ca divyaṁ dhyātvā ca tatpadam | śatamanvantaraṁ taptaṁ śaṅkareṇa purā vibho

साठ हजार दिव्य वर्षों तक उस पद का ध्यान करके; हे विभो! पूर्वकाल में शंकर ने सौ मन्वन्तरों तक तप किया था।

श्लोक 106 (devibhagavatam.9.8.106)

शतमन्वन्तरं चेदं ब्रह्मा शक्तिं जजाप ह । शतमन्वन्तरं विष्णुस्तप्त्वा पाता बभूव ह

śatamanvantaraṁ cedaṁ brahmā śaktiṁ jajāpa ha | śatamanvantaraṁ viṣṇustaptvā pātā babhūva ha

ब्रह्मा ने सौ मन्वन्तरों तक शक्ति का जप किया; विष्णु ने सौ मन्वन्तरों तक तप करके पालनकर्ता का पद प्राप्त किया।

श्लोक 107 (devibhagavatam.9.8.107)

दशमन्वन्तरं तप्त्वा श्रीकृष्णः परमं तपः । गोलोकं प्राप्तवान्दिव्यं मोदतेऽद्यापि यत्र हि

daśamanvantaraṁ taptvā śrīkṛṣṇaḥ paramaṁ tapaḥ | golokaṁ prāptavāndivyaṁ modate'dyāpi yatra hi

श्रीकृष्ण ने दस मन्वन्तरों तक परम तप करके दिव्य गोलोक को प्राप्त किया, जहाँ वे आज भी आनन्दित हैं।

श्लोक 108 (devibhagavatam.9.8.108)

दशमन्वन्तरं धर्मस्तप्त्वा वै भक्तिसंयुतः । सर्वप्राणः सर्वपूज्यः सर्वाधारो बभूव सः

daśamanvantaraṁ dharmastaptvā vai bhaktisaṁyutaḥ | sarvaprāṇaḥ sarvapūjyaḥ sarvādhāro babhūva saḥ

धर्म ने भक्तियुक्त होकर दस मन्वन्तरों तक तप करके सबका प्राण, सर्वपूज्य तथा सबका आधार पद प्राप्त किया।

श्लोक 109 (devibhagavatam.9.8.109)

एवं देव्याश्च तपसा सर्वे देवाश्च पूजिताः । मुनयो मनवो भूपा ब्राह्मणाश्चैव पूजिताः

evaṁ devyāśca tapasā sarve devāśca pūjitāḥ | munayo manavo bhūpā brāhmaṇāścaiva pūjitāḥ

इस प्रकार देवी के तप से सभी देवता पूजित हुए; मुनि, मनु, राजा तथा ब्राह्मण भी इसी प्रकार पूजित हुए।

श्लोक 110 (devibhagavatam.9.8.110)

एवं ते कथितं सर्वं पुराणं सयथागमम् । गुरुवक्त्राद्यथा ज्ञातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

evaṁ te kathitaṁ sarvaṁ purāṇaṁ sayathāgamam | guruvaktrādyathā jñātaṁ kiṁ bhūyaḥ śrotumicchasi

इस प्रकार यह सम्पूर्ण पुराण आगम के अनुसार तुम्हें बताया गया, जैसा गुरु के मुख से मैंने जाना था; अब और क्या सुनना चाहते हो?

अध्याय 7अध्याय-सूचीअध्याय 9