पूर्वखण्ड — आचारकाण्ड · अध्याय 192
महान् योग: वात-तैल, ब्राह्मी घृत तथा नेत्र-कर्ण उपचार
श्लोक 1 (garuda.1.192.1)
श्रीगरुडमहापुराणम् १९२ हरिरुवाच । चित्रकस्याष्टभागाश्च शूरणस्य च षोडश । शुण्ठ्या भागाश्च चत्वारो मरिचानां द्वयं तथा
śrīgaruḍamahāpurāṇam 192 hariruvāca citrakasyāṣṭabhāgāśca śūraṇasya ca ṣoḍaśa śuṇṭhyā bhāgāśca catvāro maricānāṁ dvayaṁ tathā
हरि ने कहा — चित्रक के आठ भाग, सूरन के सोलह भाग, सोंठ के चार भाग और मिर्च के दो भाग,
श्लोक 2 (garuda.1.192.2)
त्रितयं पिप्पलीमूलं विडङ्गानां चतुष्टयम् । अष्टौ मुशलिकाभागास्त्रिफलायाश्चतुष्टयम् । द्विगुणेन गुडेनैषां मोदकानिह कारयेत्
tritayaṁ pippalīmūlaṁ viḍaṅgānāṁ catuṣṭayam aṣṭau muśalikābhāgāstriphalāyāścatuṣṭayam dviguṇena guḍenaiṣāṁ modakāniha kārayet
पीपल की जड़ के तीन भाग, विडंग के चार भाग, मूसली के आठ भाग, त्रिफला के चार भाग — इन सबसे दुगुने गुड़ के साथ मोदक बनाने चाहिए।
श्लोक 3 (garuda.1.192.3)
तद्भक्षणमजीर्णं हि पाण्डुरोगञ्ज कामलम् । अतीसारांश्च मन्दाग्निं प्लीहाञ्चैव निवारयेत्
tadbhakṣaṇamajīrṇaṁ hi pāṇḍurogañja kāmalam atīsārāṁśca mandāgniṁ plīhāñcaiva nivārayet
इसे खाने से अजीर्ण, पाण्डु रोग, कामला, अतिसार, मन्दाग्नि और प्लीहा-रोग दूर होते हैं।
श्लोक 4 (garuda.1.192.4)
बिल्वाग्निमन्थः श्योनाकपाटलापारिभद्रकम् । प्रसारण्यश्वगन्धा च बृहती कण्टकारिका
bilvāgnimanthaḥ śyonākapāṭalāpāribhadrakam prasāraṇyaśvagandhā ca bṛhatī kaṇṭakārikā
बेल, अरणी, श्योनाक, पाटला, पारिभद्रक; प्रसारणी, अश्वगन्धा, बृहती, कटेरी,
श्लोक 5 (garuda.1.192.5)
बला चातिबला रास्ना श्वदंष्ट्रा च पुनर्नवा । एरण्डः शारिवा पर्णो गुडूची कपिकच्छुका
balā cātibalā rāsnā śvadaṁṣṭrā ca punarnavā eraṇḍaḥ śārivā parṇo guḍūcī kapikacchukā
बाला, अतिबला, रास्ना, गोखरू, पुनर्नवा, अरंडी, सारिवा, पर्ण, गुडूची और केवाँच —
श्लोक 6 (garuda.1.192.6)
एषां दशपलान्भागान्क्वाथयेत्सलिलेऽमले । तेन पादावशेषेण तैलपात्रे विपाचयेत्
eṣāṁ daśapalānbhāgānkvāthayetsalile'male tena pādāvaśeṣeṇa tailapātre vipācayet
इन सबका दस-दस पल भाग शुद्ध जल में उबालना चाहिए; उसे चौथाई शेष रहने तक पकाकर तेल के पात्र में पुनः पकाना चाहिए।
श्लोक 7 (garuda.1.192.7)
आजं वा यदि गव्यं क्षीरं दत्त्वा चतुर्गुणम् । शतावरीं सैन्धवञ्च तैलतुल्यं प्रदापयेत्
ājaṁ vā yadi gavyaṁ kṣīraṁ dattvā caturguṇam śatāvarīṁ saindhavañca tailatulyaṁ pradāpayet
बकरी या गाय का चौगुना दूध मिलाकर, शतावरी और सेंधा नमक के साथ, तेल के बराबर मात्रा में डालना चाहिए।
श्लोक 8 (garuda.1.192.8)
द्रव्याणियानि पेष्याणि तानि वक्ष्यामि तच्छृणु । शतपुष्पा देवदारुर्बला पर्णो वचागुरु
dravyāṇiyāni peṣyāṇi tāni vakṣyāmi tacchṛṇu śatapuṣpā devadārurbalā parṇo vacāguru
अब जिन द्रव्यों को पीसना है, वे बताता हूँ, सुनो: शतपुष्पा, देवदारु, बाला, पर्ण, वच, अगर,
श्लोक 9 (garuda.1.192.9)
कुष्ठं मांसी सैन्धवञ्च पलमेकं पुनर्नवा । पाने नस्ये तथाभ्यङ्गे तैलमेतत्प्रदापयेत्
kuṣṭhaṁ māṁsī saindhavañca palamekaṁ punarnavā pāne nasye tathābhyaṅge tailametatpradāpayet
कूठ, जटामांसी और सेंधा नमक, एक-एक पल, तथा पुनर्नवा — इस तेल को पान, नस्य और मालिश के लिए देना चाहिए।
श्लोक 10 (garuda.1.192.10)
हृच्छूलं पार्श्वशूलञ्च गण्डमालाञ्च नाशयेत् । अपस्मारं वातरक्तं वपुष्मांश्च पुमान्भवेत्
hṛcchūlaṁ pārśvaśūlañca gaṇḍamālāñca nāśayet apasmāraṁ vātaraktaṁ vapuṣmāṁśca pumānbhavet
यह हृदय-शूल, पार्श्व-शूल और गलगण्ड का नाश करता है; अपस्मार और वातरक्त का भी नाश करता है, और व्यक्ति सुगठित शरीर वाला बन जाता है।
श्लोक 11 (garuda.1.192.11)
गर्भमश्वतरी विन्द्यात्किं पुनर्मानुषी हर । अश्वानां वातभग्नानां कुञ्जराणां नृणां तथा । तैलमेतत्प्रयोक्तव्यं सर्ववातविकारिणाम्
garbhamaśvatarī vindyātkiṁ punarmānuṣī hara aśvānāṁ vātabhagnānāṁ kuñjarāṇāṁ nṛṇāṁ tathā tailametatprayoktavyaṁ sarvavātavikāriṇām
इससे खच्चरी भी गर्भ धारण कर सकती है, मनुष्य स्त्री की तो बात ही क्या, हे हर! वायु से टूटे हुए घोड़ों, हाथियों और मनुष्यों के लिए यह तेल प्रयुक्त होना चाहिए — सभी प्रकार के वात-विकार वालों के लिए।
श्लोक 12 (garuda.1.192.12)
हिङ्गुतुम्बुरुशुण्ठीभिः सिद्धं तैलन्तु सार्षपम् । एतद्धि पुरणं श्रेष्ठं कर्णशूलापहं परम्
hiṅgutumburuśuṇṭhībhiḥ siddhaṁ tailantu sārṣapam etaddhi puraṇaṁ śreṣṭhaṁ karṇaśūlāpahaṁ param
हींग, तुम्बरु और सोंठ से सिद्ध सरसों का तेल — इसे कान में भरना उत्तम है, और यह कर्णशूल का श्रेष्ठ नाशक है।
श्लोक 13 (garuda.1.192.13)
शुष्कमूलकशुण्ठीनां क्षारो हिङ्गुलनागरम् । तक्रं चतुर्गुणं दद्यात्तैलमेतद्विपाचयेत्
śuṣkamūlakaśuṇṭhīnāṁ kṣāro hiṅgulanāgaram takraṁ caturguṇaṁ dadyāttailametadvipācayet
सूखी मूली और सोंठ का क्षार, हींग और सोंठ — चौगुनी छाछ मिलाकर इस तेल को पकाना चाहिए।
श्लोक 14 (garuda.1.192.14)
बाधिर्यं कर्णशूलञ्च पूयस्त्रावञ्च कर्णयोः । क्रिमयश्च विनश्यन्ति तैलस्यास्य प्रपूरणात्
bādhiryaṁ karṇaśūlañca pūyastrāvañca karṇayoḥ krimayaśca vinaśyanti tailasyāsya prapūraṇāt
बहरापन, कर्णशूल, कानों से मवाद का स्राव और कृमि — ये सब इस तेल को कान में भरने से नष्ट होते हैं।
श्लोक 15 (garuda.1.192.15)
शुष्कमूलकशुण्ठीनां क्षारो हिङ्गुलनागरम् । शतपुष्पा वचा कुष्ठं दारुशिग्रुरसाञ्जनम्
śuṣkamūlakaśuṇṭhīnāṁ kṣāro hiṅgulanāgaram śatapuṣpā vacā kuṣṭhaṁ dāruśigrurasāñjanam
सूखी मूली और सोंठ का क्षार, हींग और सोंठ, शतपुष्पा, वच, कूठ, देवदारु, सहजन और रसाञ्जन,
श्लोक 16 (garuda.1.192.16)
सौवर्चलं यवक्षारं सामुद्रं सैन्धवं तथा । ग्रन्थिकं विडमुस्तं च मधु शुक्तं चतुर्गुणम्
sauvarcalaṁ yavakṣāraṁ sāmudraṁ saindhavaṁ tathā granthikaṁ viḍamustaṁ ca madhu śuktaṁ caturguṇam
सौवर्चल नमक, यव-क्षार, सामुद्र नमक और सेंधा नमक भी, ग्रन्थिक, विड-नमक और मुस्तक, मधु और सिरका, चौगुनी मात्रा में —
श्लोक 17 (garuda.1.192.17)
मातुलुङ्गरसश्चैव कदलीरस एव च । तैलमेभिर्विपक्तव्यं कर्णशूलापहं परम्
mātuluṅgarasaścaiva kadalīrasa eva ca tailamebhirvipaktavyaṁ karṇaśūlāpahaṁ param
बिजौरे का रस और केले का रस भी — इनसे तेल पकाना चाहिए; यह कर्णशूल का श्रेष्ठ नाशक है।
श्लोक 18 (garuda.1.192.18)
बाधिर्यं कर्णनादश्च पूयस्त्रावश्च दारुणम् । पूरणादस्य तैलस्य क्रिमयः कर्णयोर्हर
bādhiryaṁ karṇanādaśca pūyastrāvaśca dāruṇam pūraṇādasya tailasya krimayaḥ karṇayorhara
बहरापन, कानों में शोर और भयंकर मवाद-स्राव, तथा कानों के कृमि, हे हर —
श्लोक 19 (garuda.1.192.19)
सद्यो विनाशमायान्ति शशाङ्ककृतशेखर । क्षारतैलमिदं श्रेष्ठं मुखदन्तमलापहम्
sadyo vināśamāyānti śaśāṅkakṛtaśekhara kṣāratailamidaṁ śreṣṭhaṁ mukhadantamalāpaham
— इस तेल को भरने मात्र से तुरन्त नष्ट हो जाते हैं, हे चन्द्र-शेखर! यह क्षारयुक्त तेल श्रेष्ठ है, जो मुख और दाँतों की मलिनता को दूर करता है।
श्लोक 20 (garuda.1.192.20)
चन्दनं कुङ्कुमं मांसी कर्पूरं जातिपत्रिका । जातीकङ्कोलपूगानां लवङ्गस्य फलानि च
candanaṁ kuṅkumaṁ māṁsī karpūraṁ jātipatrikā jātīkaṅkolapūgānāṁ lavaṅgasya phalāni ca
चन्दन, केसर, जटामांसी, कर्पूर और जाती-पत्री; जायफल, कंकोल, सुपारी और लौंग के फल,
श्लोक 21 (garuda.1.192.21)
अगुरूणि च कस्तूरी कुष्ठं तगरपादिका । गोरोचना प्रियङ्गुश्च बला चैव तथा नखी
agurūṇi ca kastūrī kuṣṭhaṁ tagarapādikā gorocanā priyaṅguśca balā caiva tathā nakhī
अगर और कस्तूरी, कूठ, तगर-पादिका, गोरोचन और प्रियंगु, बाला तथा नखी भी,
श्लोक 22 (garuda.1.192.22)
सरलं सप्तपर्णं च लाक्षा चामलकी तथा । तथा तु पद्मकं चैव ह्येतैस्तैलं प्रसाधयेत्
saralaṁ saptaparṇaṁ ca lākṣā cāmalakī tathā tathā tu padmakaṁ caiva hyetaistailaṁ prasādhayet
सरल, सप्तपर्ण, लाख और आँवला भी, तथा पद्मक — इनसे तेल तैयार करना चाहिए।
श्लोक 23 (garuda.1.192.23)
प्रस्वेदमलदुर्गन्धकण्डू कुष्ठहरं परम् । गच्छति स्त्रीशतं रुद्र बन्ध्यापि लभते सुतम्
prasvedamaladurgandhakaṇḍū kuṣṭhaharaṁ param gacchati strīśataṁ rudra bandhyāpi labhate sutam
यह अत्यधिक पसीना, मल-दुर्गन्ध, खुजली और कुष्ठ का श्रेष्ठ नाशक है। इसे लगाने वाला सौ स्त्रियों तक पहुँच सकता है, हे रुद्र, और बाँझ स्त्री भी सन्तान प्राप्त कर सकती है।
श्लोक 24 (garuda.1.192.24)
यवानी चित्रकं धान्यं त्र्यूषणं जीरकं तथा । सौवर्चलं विडगञ्च पिप्पलीमूलराजिकम्
yavānī citrakaṁ dhānyaṁ tryūṣaṇaṁ jīrakaṁ tathā sauvarcalaṁ viḍagañca pippalīmūlarājikam
अजवायन, चित्रक, धनिया, त्रिकटु, जीरा भी, सौवर्चल नमक, विड-नमक, पीपल की जड़ और राजिका —
श्लोक 25 (garuda.1.192.25)
एभिः पचेद्रघृतप्रस्थं जलप्रस्थाष्टसंयुतम् । तथार्ऽशोगुल्मश्वयथुं हन्ति वह्निं करोति वै
ebhiḥ pacedraghṛtaprasthaṁ jalaprasthāṣṭasaṁyutam tathār'śogulmaśvayathuṁ hanti vahniṁ karoti vai
— इनसे एक प्रस्थ घी को आठ प्रस्थ जल के साथ पकाना चाहिए; यह बवासीर, गुल्म और सूजन का नाश करता है, तथा अग्नि को प्रदीप्त करता है।
श्लोक 26 (garuda.1.192.26)
मरिचं त्रिवृतं कुष्ठं हरितालं मनः शिला । देवदारु हरिद्रे द्वे कुष्ठं मांसी च चन्दनम्
maricaṁ trivṛtaṁ kuṣṭhaṁ haritālaṁ manaḥ śilā devadāru haridre dve kuṣṭhaṁ māṁsī ca candanam
मिर्च, त्रिवृत, कूठ, हरताल, मैनसिल, देवदारु, दोनों हल्दी, कूठ, जटामांसी और चन्दन,
श्लोक 27 (garuda.1.192.27)
विशाला करवीरञ्च अर्कक्षीरं शकृद्रसः । एषाञ्च कार्षिको भागो विषस्यार्धपलं भवेत्त्
viśālā karavīrañca arkakṣīraṁ śakṛdrasaḥ eṣāñca kārṣiko bhāgo viṣasyārdhapalaṁ bhavett
विशाला, कनेर, आक का दूध और मल-रस — इन सबका एक-एक कर्ष भाग, तथा विष का आधा पल —
श्लोक 28 (garuda.1.192.28)
प्रस्थं सटुकतैलस्य गोमूत्रेऽष्टगुणे पचेत् । मृत्पात्रे लोहपात्रे वा शनैर्मृद्वग्निना पचेत्
prasthaṁ saṭukatailasya gomūtre'ṣṭaguṇe pacet mṛtpātre lohapātre vā śanairmṛdvagninā pacet
एक प्रस्थ सरसों के तेल को आठ गुने गोमूत्र में, मिट्टी या लोहे के पात्र में, धीरे-धीरे मन्द आँच पर पकाना चाहिए।
श्लोक 29 (garuda.1.192.29)
पामा विचर्चिका चैव दद्रुर्विस्फोचकानिच । अभ्यङ्गेन प्रणश्यन्ति कोमलत्वञ्च जायते
pāmā vicarcikā caiva dadrurvisphocakānica abhyaṅgena praṇaśyanti komalatvañca jāyate
पामा, विचर्चिका, दद्रु और विस्फोटक इस मालिश से नष्ट हो जाते हैं, और त्वचा में कोमलता आती है।
श्लोक 30 (garuda.1.192.30)
प्रभूतान्यपि श्वित्राणि तैलेनानेन मर्दयेत् । चिरोत्थितमपि श्वित्रं विनष्टं तत्क्षणाद्भवेत्
prabhūtānyapi śvitrāṇi tailenānena mardayet cirotthitamapi śvitraṁ vinaṣṭaṁ tatkṣaṇādbhavet
फैले हुए श्वित्र (सफेद दाग) पर भी इस तेल की मालिश करनी चाहिए; चिरकालिक श्वित्र भी तत्काल नष्ट हो जाता है।
श्लोक 31 (garuda.1.192.31)
पटोलपत्रं कटुका मञ्जिष्ठा शारिवा निशा । जातीशमीनिम्बपत्रं मधुकं क्वथितं घृतम्
paṭolapatraṁ kaṭukā mañjiṣṭhā śārivā niśā jātīśamīnimbapatraṁ madhukaṁ kvathitaṁ ghṛtam
परवल का पत्ता, कुटकी, मंजिष्ठा, सारिवा, हल्दी, जाती, शमी और नीम के पत्ते, यष्टिमधु — इन्हें घी में उबालना चाहिए,
श्लोक 32 (garuda.1.192.32)
एभिर्लेपात्सयुररुजो व्रणा विस्त्राविणः शिव । शङ्खपुष्पी वचा सोमो ब्राह्मी ब्रह्मसुवर्चलाः
ebhirlepātsayurarujo vraṇā vistrāviṇaḥ śiva śaṅkhapuṣpī vacā somo brāhmī brahmasuvarcalāḥ
इसका लेप पीड़ायुक्त, स्रावी घावों को भरता है, हे शिव। शंखपुष्पी, वच, सोमराजी, ब्राह्मी, ब्रह्मसुवर्चला —
श्लोक 33 (garuda.1.192.33)
अभया च गुडूची च आटरूषकवाकुची । एतैरक्षसमैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्
abhayā ca guḍūcī ca āṭarūṣakavākucī etairakṣasamairbhāgairghṛtaprasthaṁ vipācayet
— हरड़, गुडूची, अड़ूसा और बकुची — इन्हें एक-एक अक्ष के बराबर भाग में लेकर एक प्रस्थ घी में पकाना चाहिए।
श्लोक 34 (garuda.1.192.34)
कण्टकार्या रसप्रस्थं क्षीरप्रस्थसमन्वितम् । एतद्ब्राह्मीघृतं नाम स्मृतिमेधाकरं परम्
kaṇṭakāryā rasaprasthaṁ kṣīraprasthasamanvitam etadbrāhmīghṛtaṁ nāma smṛtimedhākaraṁ param
कटेरी के रस का एक प्रस्थ, दूध के एक प्रस्थ सहित — यही 'ब्राह्मी घृत' कहलाता है, जो स्मृति और बुद्धि को बढ़ाने में सर्वश्रेष्ठ है।
श्लोक 35 (garuda.1.192.35)
अग्निमन्थो वचा वासा पिप्पली मधु सैन्धवम् । सप्तरात्रप्रयोगेण किन्नरैरिव गीयते
agnimantho vacā vāsā pippalī madhu saindhavam saptarātraprayogeṇa kinnarairiva gīyate
अग्निमंथ, वच, अड़ूसा, पीपल, मधु और सेंधा नमक — सात रातों के प्रयोग से मनुष्य किन्नरों के समान बखाना जाता है।
श्लोक 36 (garuda.1.192.36)
अपामार्गः गुडूची च वचा कुष्ठं शतावरी । शङ्खपुष्पाभया साज्यं विडङ्गं भक्षितं समम् । त्रिभिर्दिनैर्नरं कुर्याद्ग्रन्थाष्टशतधारिणम्
apāmārgaḥ guḍūcī ca vacā kuṣṭhaṁ śatāvarī śaṅkhapuṣpābhayā sājyaṁ viḍaṅgaṁ bhakṣitaṁ samam tribhirdinairnaraṁ kuryādgranthāṣṭaśatadhāriṇam
अपामार्ग, गुडूची, वच, कूठ, शतावरी, शंखपुष्पी, घी सहित हरड़, विडंग — इन्हें समान मात्रा में खाने से तीन दिनों में मनुष्य आठ सौ ग्रन्थों (विद्याओं) को धारण करने वाला बन जाता है।
श्लोक 37 (garuda.1.192.37)
अद्भिर्वा पयसाज्येन मासमेकन्तु सेविता । वचा कर्यान्नरं प्राज्ञं श्रुतिधारणसंयुतम्
adbhirvā payasājyena māsamekantu sevitā vacā karyānnaraṁ prājñaṁ śrutidhāraṇasaṁyutam
अथवा जल के साथ, या दूध-घी के साथ एक माह तक सेवन करने पर वच मनुष्य को प्राज्ञ (बुद्धिमान) तथा सुनी हुई हर बात को धारण करने वाला बना देती है।
श्लोक 38 (garuda.1.192.38)
चन्द्रसूर्यग्रहे पीतं पलमेकं पयोऽन्वितम् । वचायास्तत्क्षणं कुर्यान्महाप्रज्ञायुतं नरम्
candrasūryagrahe pītaṁ palamekaṁ payo'nvitam vacāyāstatkṣaṇaṁ kuryānmahāprajñāyutaṁ naram
सूर्य या चन्द्र ग्रहण के समय दूध सहित एक पल वच पीने से मनुष्य तत्काल महान् बुद्धिमत्ता से युक्त हो जाता है।
श्लोक 39 (garuda.1.192.39)
भूनिम्बनिम्बत्रिफलापर्पटैश्च शृतं जलम् । पटोलीमुस्तकाभ्याञ्च वासकेन च नाशयेत्
bhūnimbanimbatriphalāparpaṭaiśca śṛtaṁ jalam paṭolīmustakābhyāñca vāsakena ca nāśayet
भूनिम्ब, नीम, त्रिफला और पर्पट से उबाला जल, परवल-मुस्तक और अड़ूसा सहित नष्ट कर देता है —
श्लोक 40 (garuda.1.192.40)
विस्फोटकानि रक्तञ्च नात्र कार्या विचारणा । कतकस्य फलं शङ्खं सैन्धवं त्र्यूषणं वचा
visphoṭakāni raktañca nātra kāryā vicāraṇā katakasya phalaṁ śaṅkhaṁ saindhavaṁ tryūṣaṇaṁ vacā
— विस्फोटक और रक्त-विकार को, इसमें सन्देह नहीं करना चाहिए। कतक का फल, शंख, सेंधा नमक, त्रिकटु, वच,
श्लोक 41 (garuda.1.192.41)
फेनी रसाञ्जनं क्षौद्रं विडङ्गानि मनः शिला । एषां वर्तिर्हन्ति काचं तिमिरं पटलं तथा
phenī rasāñjanaṁ kṣaudraṁ viḍaṅgāni manaḥ śilā eṣāṁ vartirhanti kācaṁ timiraṁ paṭalaṁ tathā
फेनी, रसाञ्जन, मधु, विडंग और मैनसिल — इनसे बनी वर्ती काच (मोतियाबिंद), तिमिर और पटल का नाश करती है।
श्लोक 42 (garuda.1.192.42)
प्रस्थद्वयं माषकस्य क्वाथश्च द्रोणमम्भसाम् । चतुर्भागावशेषेण तैलप्रस्थं विपाचयेत्
prasthadvayaṁ māṣakasya kvāthaśca droṇamambhasām caturbhāgāvaśeṣeṇa tailaprasthaṁ vipācayet
उड़द के दो प्रस्थ और एक द्रोण जल का काढ़ा, चौथाई भाग शेष रहने तक पकाकर, फिर एक प्रस्थ तेल पकाना चाहिए।
श्लोक 43 (garuda.1.192.43)
काञ्जिकस्याढकं दत्त्वा पिष्टान्येतानि दापयेत् । पुनर्नवा गोक्षुरकं सैन्धवं त्र्यूषणं वचा
kāñjikasyāḍhakaṁ dattvā piṣṭānyetāni dāpayet punarnavā gokṣurakaṁ saindhavaṁ tryūṣaṇaṁ vacā
एक आढ़क काँजी मिलाकर इन पिसे हुए द्रव्यों को डालना चाहिए: पुनर्नवा, गोखरू, सेंधा नमक, त्रिकटु, वच,
श्लोक 44 (garuda.1.192.44)
लवणं सुरदारुश्च मञ्जिष्ठा कण्टकारिका । नस्यात्पानाद्धरत्येव कर्णशूलं सुदारुणम्
lavaṇaṁ suradāruśca mañjiṣṭhā kaṇṭakārikā nasyātpānāddharatyeva karṇaśūlaṁ sudāruṇam
नमक, देवदारु, मंजिष्ठा और कटेरी — नस्य या पान से यह अत्यन्त भयंकर कर्णशूल को भी दूर कर देता है,
श्लोक 45 (garuda.1.192.45)
बाधिर्यं सर्वरोगांश्च ह्यभ्यङ्गाच्च महेश्वर । पलद्वयं सैन्धवञ्च शुण्ठी चित्रकपञ्चकम्
bādhiryaṁ sarvarogāṁśca hyabhyaṅgācca maheśvara paladvayaṁ saindhavañca śuṇṭhī citrakapañcakam
बहरापन तथा सभी रोगों को भी मालिश से दूर करता है, हे महेश्वर। दो पल सेंधा नमक, सोंठ और पाँच भाग चित्रक,
श्लोक 46 (garuda.1.192.46)
सौवीरपञ्चप्रस्थं च तैलप्रस्थं पचेत्ततः । असृग्दरस्वरप्लीहासर्ववातविकारनुत्
sauvīrapañcaprasthaṁ ca tailaprasthaṁ pacettataḥ asṛgdarasvaraplīhāsarvavātavikāranut
पाँच प्रस्थ सौवीर (खट्टा पेय) और एक प्रस्थ तेल पकाना चाहिए — यह असृग्दर (रक्तस्राव), स्वर-रोग, प्लीहा-रोग और सभी प्रकार के वात-विकारों का नाशक है।
श्लोक 47 (garuda.1.192.47)
उदुम्बरं वटं प्लक्षं जम्बूद्वयमथार्जुनम् । पिप्पली च कदम्बञ्च पलाशं लोध्रतिन्दुकम्
udumbaraṁ vaṭaṁ plakṣaṁ jambūdvayamathārjunam pippalī ca kadambañca palāśaṁ lodhratindukam
गूलर, बरगद, पाकड़, दोनों जामुन और अर्जुन, पीपल, कदम्ब, पलाश, लोध्र, तेंदू,
श्लोक 48 (garuda.1.192.48)
मधूकमाम्रसर्जञ्च बदरं पद्मकेशरम् । शिरीषबीजङ्कतकमेतत्क्वाथेन साधितम् । तैलं हन्ति व्रणांल्लेपाच्चिरकालभवानपि
madhūkamāmrasarjañca badaraṁ padmakeśaram śirīṣabījaṅkatakametatkvāthena sādhitam tailaṁ hanti vraṇāṁllepāccirakālabhavānapi
महुआ, आम, सर्ज, बेर, पद्म-केसर, शिरीष-बीज और कतक — इनके काढ़े से सिद्ध यह तेल, लेप के रूप में लगाने पर, चिरकालिक घावों को भी नष्ट कर देता है।