पूर्वखण्ड — आचारकाण्ड · अध्याय 198
त्रिपुरा मन्त्र और ज्वालामुखी-क्रम का वर्णन
श्लोक 1 (garuda.1.198.1)
श्रीगरुडमहापुराणम् १९८ भैरव उवाच । नित्यक्लिन्नामथो वक्ष्ये त्रिपुरां भुक्तिमुक्तिदाम् । ओं ह्रीं आगच्छ देवि ऐं ह्रीं ह्रीं रेखाकारणम् । ओं ह्रीं क्लेदिनी भं नमः मदनक्षोभिणा तथा । ऐ यं यं क्रीं वा गुणरेखया ह्रीं मदनान्तरे च । ऐं ह्रीं ह्रीं च निरञ्जना वागति मदनान्तरेखे खनेत्रावलीति च । वेगवति महाप्रेतासनाय च पूजयेत् । ओं ह्रीं क्रैं नैं क्रैं नित्यं मदद्रवे क्रीं नमः । ऐं ह्रीं त्रिपुरायै नमः । ओं ह्रीं क्रीं पश्चिमवक्त्रं ओं ऐं ह्रीं ह्रीं च तथोत्तरम् । ऐं ह्रीं दक्षिणमूर्ध्वंवक्त्रं तु पश्चिमम् । ओं ह्रीं पाशाय क्रीं अङ्कुशाय ऐं कपालाय नमः । आद्यं भयं ऐं ह्रीं च तथा शिरः तथा शिखायै कवचे । ऐं ह्रीं क्रीं अस्त्रायफट्
śrīgaruḍamahāpurāṇam 198 bhairava uvāca nityaklinnāmatho vakṣye tripurāṁ bhuktimuktidām oṁ hrīṁ āgaccha devi aiṁ hrīṁ hrīṁ rekhākāraṇam oṁ hrīṁ kledinī bhaṁ namaḥ madanakṣobhiṇā tathā ai yaṁ yaṁ krīṁ vā guṇarekhayā hrīṁ madanāntare ca aiṁ hrīṁ hrīṁ ca nirañjanā vāgati madanāntarekhe khanetrāvalīti ca vegavati mahāpretāsanāya ca pūjayet oṁ hrīṁ kraiṁ naiṁ kraiṁ nityaṁ madadrave krīṁ namaḥ aiṁ hrīṁ tripurāyai namaḥ oṁ hrīṁ krīṁ paścimavaktraṁ oṁ aiṁ hrīṁ hrīṁ ca tathottaram aiṁ hrīṁ dakṣiṇamūrdhvaṁvaktraṁ tu paścimam oṁ hrīṁ pāśāya krīṁ aṅkuśāya aiṁ kapālāya namaḥ ādyaṁ bhayaṁ aiṁ hrīṁ ca tathā śiraḥ tathā śikhāyai kavace aiṁ hrīṁ krīṁ astrāyaphaṭ
भैरव ने कहा — अब मैं भोग और मोक्ष प्रदान करने वाली त्रिपुरा के 'नित्यक्लिन्ना' रूप का वर्णन करूँगा। 'ॐ ह्रीं आगच्छ देवि, ऐं ह्रीं ह्रीं रेखाकारणम्। ॐ ह्रीं क्लेदिनी भं नमः, मदनक्षोभिणा तथा। ऐं यं यं क्रीं वा गुणरेखया ह्रीं मदनान्तरे च। ऐं ह्रीं ह्रीं च निरञ्जना वागति मदनान्तरेखे खनेत्रावली इति च। वेगवती को महाप्रेत-आसन पर पूजना चाहिए। ॐ ह्रीं क्रैं नैं क्रैं नित्यं मदद्रवे क्रीं नमः। ऐं ह्रीं त्रिपुरायै नमः। ॐ ह्रीं क्रीं पश्चिम मुख के लिए, ॐ ऐं ह्रीं ह्रीं उत्तर मुख के लिए। ऐं ह्रीं दक्षिण-ऊर्ध्व मुख तथा पश्चिम मुख के लिए। ॐ ह्रीं पाश के लिए, क्रीं अंकुश के लिए, ऐं कपाल के लिए नमः। भय के लिए प्रथम मन्त्र ऐं ह्रीं, इसी प्रकार सिर, शिखा और कवच के लिए भी। अस्त्र के लिए ऐं ह्रीं क्रीं अस्त्राय फट्।'
श्लोक 2 (garuda.1.198.2)
पूर्वे कामरूपाय असिताङ्गाय भैरवाय नमो ब्रह्माण्यै । दक्षिणे चैव कन्दाय वै नमः रुरुभैरवाय माहेश्वर्या वा आवाहयेत्
pūrve kāmarūpāya asitāṅgāya bhairavāya namo brahmāṇyai dakṣiṇe caiva kandāya vai namaḥ rurubhairavāya māheśvaryā vā āvāhayet
पूर्व दिशा में कामरूप, असितांग और भैरव को, तथा ब्रह्माणी को नमस्कार है। दक्षिण दिशा में कन्द, रुरुभैरव को, अथवा माहेश्वरी को आवाहित करना चाहिए।
श्लोक 3 (garuda.1.198.3)
तथा पश्चिमे चण्डाय वै नमः । कौमार्यै चोत्तरे चोल्काय क्रोधाय नमः वैष्णव्यै
tathā paścime caṇḍāya vai namaḥ kaumāryai cottare colkāya krodhāya namaḥ vaiṣṇavyai
इसी प्रकार पश्चिम में चण्ड को नमस्कार है, तथा कौमारी को। उत्तर में उल्क को, क्रोध-भैरव को नमस्कार है, तथा वैष्णवी को।
श्लोक 4 (garuda.1.198.4)
अग्निकोणे अघोरायोन्मत्तभैरवायेति वाराह्यै । रक्षः कोणे साराय कपालिने भैरवाय माहेन्द्र्यै
agnikoṇe aghorāyonmattabhairavāyeti vārāhyai rakṣaḥ koṇe sārāya kapāline bhairavāya māhendryai
अग्निकोण में अघोर को, उन्मत्त-भैरव को, तथा वाराही को [नमस्कार है]। नैऋत्य (राक्षस) कोण में सार को, कपालि-भैरव को, तथा माहेन्द्री को [नमस्कार है]।
श्लोक 5 (garuda.1.198.5)
वायुकोणे जालन्धराय भीषणाय भैरवाय चामुण्डायै । ईशकोणके वटुकाय संहारञ्चण्डिकाञ्च प्रपूजयेत्
vāyukoṇe jālandharāya bhīṣaṇāya bhairavāya cāmuṇḍāyai īśakoṇake vaṭukāya saṁhārañcaṇḍikāñca prapūjayet
वायव्य कोण में जालन्धर को, भीषण-भैरव को, तथा चामुण्डा को [नमस्कार है]। ईशान कोण में वटुक और संहार को, तथा चण्डिका की पूजा करनी चाहिए।
श्लोक 6 (garuda.1.198.6)
रतिप्रीतिकामदेवान्पञ्चबाणान्यजेदथ । ध्यानार्चनाज्जप्यहोमाद्देवी सिद्धा च सर्वदा
ratiprītikāmadevānpañcabāṇānyajedatha dhyānārcanājjapyahomāddevī siddhā ca sarvadā
फिर रति, प्रीति, कामदेव और पाँच बाणों की पूजा करनी चाहिए। ध्यान, अर्चना, जप और होम से देवी सदा सिद्ध होती हैं।
श्लोक 7 (garuda.1.198.7)
नित्या च त्रिपुरा व्याधिं हन्याज्ज्वालामुखीक्रमात् । ज्वालामुखीक्रमं वक्ष्ये सा पूज्या मध्यतः शुभा
nityā ca tripurā vyādhiṁ hanyājjvālāmukhīkramāt jvālāmukhīkramaṁ vakṣye sā pūjyā madhyataḥ śubhā
नित्या और त्रिपुरा ज्वालामुखी-क्रम के अनुसार रोग का नाश करती हैं। अब मैं ज्वालामुखी-क्रम बताऊँगा; वह मंगलमयी देवी मध्य में पूज्य है।
श्लोक 8 (garuda.1.198.8)
नित्यारुणा मदनातुरा महामोहा प्रकृत्यपि । महेन्द्राणी च कलनाकर्षिणी भारती तथा
nityāruṇā madanāturā mahāmohā prakṛtyapi mahendrāṇī ca kalanākarṣiṇī bhāratī tathā
नित्यारुणा, मदनातुरा, महामोहा और प्रकृति भी, महेन्द्राणी, कलनाकर्षिणी तथा भारती,
श्लोक 9 (garuda.1.198.9)
ब्रह्माणी चैव माहेशी कौमारी वैष्णवी तथा । वाराही चैव माहेन्द्री चामुण्डा चापराजिता
brahmāṇī caiva māheśī kaumārī vaiṣṇavī tathā vārāhī caiva māhendrī cāmuṇḍā cāparājitā
ब्रह्माणी, माहेशी, कौमारी और वैष्णवी भी, वाराही, माहेन्द्री, चामुण्डा और अपराजिता,
श्लोक 10 (garuda.1.198.10)
विजया चाजिता चैवमोहिनी त्वरिता तथा । स्तम्भिनी जृम्भिणी पूज्या कालिका पद्मबाह्यतः । ज्वालामुखीक्रमं चार्चेद्विषादिहरणं भवेत्
vijayā cājitā caivamohinī tvaritā tathā stambhinī jṛmbhiṇī pūjyā kālikā padmabāhyataḥ jvālāmukhīkramaṁ cārcedviṣādiharaṇaṁ bhavet
विजया, अजिता, मोहिनी और त्वरिता भी, स्तम्भिनी और जृम्भिणी — इनकी पूजा करनी चाहिए, तथा कालिका को कमल के बाहर। इस ज्वालामुखी-क्रम की पूजा करने से विष आदि का हरण होता है।