Skip to main content

पूर्वखण्ड — आचारकाण्ड · अध्याय 28

श्री गोपाल-पूजा-निरूपण

अध्याय 27अध्याय-सूचीअध्याय 29

श्लोक 1 (garuda.1.28.1)

।।सूत उवाच । गोपालपूजां वक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिप्रदायिनीम् । द्वारे धाता विधाता च गंगायमुनया सह

sūta uvāca gopālapūjāṁ vakṣyāmi bhuktimuktipradāyinīm dvāre dhātā vidhātā ca gaṁgāyamunayā saha

सूत जी ने कहा — मैं गोपाल की पूजा बताऊँगा, जो भोग और मोक्ष दोनों देने वाली है। द्वार पर धाता और विधाता की, गंगा और यमुना के साथ पूजा करे।

श्लोक 2 (garuda.1.28.2)

शङ्खपद्मनिधी चैव सारङ्गः शरभः श्रिया । पूर्वे भद्रः सुभद्रो द्वौ दक्षे चण्डप्रचण्डकौ

śaṅkhapadmanidhī caiva sāraṅgaḥ śarabhaḥ śriyā pūrve bhadraḥ subhadro dvau dakṣe caṇḍapracaṇḍakau

शंख और पद्म निधि, सारंग और शरभ को श्री के साथ पूजे। पूर्व में भद्र और सुभद्र, दक्षिण में चंड और प्रचंड दोनों को पूजे।

श्लोक 3 (garuda.1.28.3)

पश्चिमे बलप्रबलौ जयश्च विजयो यजेत् । उत्तरे श्रीश्चतुर्द्वारे गणो दुर्गा सरस्वती

paścime balaprabalau jayaśca vijayo yajet uttare śrīścaturdvāre gaṇo durgā sarasvatī

पश्चिम में बल और प्रबल का, जय और विजय का यजन करे। उत्तर में श्री का, चारों द्वारों पर गणपति, दुर्गा और सरस्वती का पूजन करे।

श्लोक 4 (garuda.1.28.4)

क्षेत्रस्याग्न्यादिकोणेषु दिक्षु नारदपूर्वकम् । सिद्धो गुरुर्नलकूवरं कोणे भगवतं यजेत्

kṣetrasyāgnyādikoṇeṣu dikṣu nāradapūrvakam siddho gururnalakūvaraṁ koṇe bhagavataṁ yajet

क्षेत्र के आग्नेय आदि कोणों में, दिशाओं में नारद आदि का पूजन करे। सिद्ध, गुरु, और नलकूबर का, तथा कोने में भगवान का यजन करे।

श्लोक 5 (garuda.1.28.5)

पूर्वे विष्णुं विष्णुतपो विष्णुशक्तिं समर्चयेत् । ततो विष्णुपरीवारं मध्ये शक्तिं च कूर्म्मकम्

pūrve viṣṇuṁ viṣṇutapo viṣṇuśaktiṁ samarcayet tato viṣṇuparīvāraṁ madhye śaktiṁ ca kūrmmakam

पूर्व में विष्णु का, विष्णु-तप का, विष्णु-शक्ति का भलीभाँति पूजन करे। तत्पश्चात् विष्णु-परिवार का, मध्य में शक्ति और कच्छप का पूजन करे।

श्लोक 6 (garuda.1.28.6)

अनन्तं पृथिवीं धर्मं ज्ञानं वैराग्यमग्नितः । ऐश्वर्य्यं वायुपूर्वं च प्रकाशात्मानमुत्तरे

anantaṁ pṛthivīṁ dharmaṁ jñānaṁ vairāgyamagnitaḥ aiśvaryyaṁ vāyupūrvaṁ ca prakāśātmānamuttare

अनंत, पृथ्वी, धर्म, ज्ञान, तथा अग्नि-दिशा से वैराग्य का, वायु-दिशा के पहले ऐश्वर्य का, और उत्तर में प्रकाश-स्वरूप का पूजन करे।

श्लोक 7 (garuda.1.28.7)

सत्त्वाय प्रकृतात्मने रजसे मोहरूपिणे । तमसे कन्द पद्माय यजेत्कं काकतत्त्वकम्

sattvāya prakṛtātmane rajase moharūpiṇe tamase kanda padmāya yajetkaṁ kākatattvakam

सत्त्व को, प्रकृति-आत्मा को, रजस् को, मोह-रूप को, तमस् को, कंद-पद्म को, और 'कं' से काक-तत्त्व का यजन करे।

श्लोक 8 (garuda.1.28.8)

विद्यातत्त्वं परं तत्त्वं सूर्य्येन्दुवह्निमण्डलम् । विमलाद्या आसनं च प्राच्यां श्रीं ह्रीं प्रपूजयेत्

vidyātattvaṁ paraṁ tattvaṁ sūryyenduvahnimaṇḍalam vimalādyā āsanaṁ ca prācyāṁ śrīṁ hrīṁ prapūjayet

विद्या-तत्त्व, परम-तत्त्व, सूर्य-चंद्र-अग्नि-मंडल, विमला आदि, तथा आसन का पूर्व दिशा में 'श्रीं ह्रीं' से भलीभाँति पूजन करे।

श्लोक 9 (garuda.1.28.9)

गोपीजनवल्लभाय स्वाहान्तो मनुरुच्यते । अङ्गानि यथा-आच क्रं च सुचक्रं च विचक्रं च तथैव च

gopījanavallabhāya svāhānto manurucyate aṅgāni yathā-āca kraṁ ca sucakraṁ ca vicakraṁ ca tathaiva ca

'गोपीजनवल्लभाय स्वाहा' — यह मूल मंत्र कहा गया है। अंगों को इस प्रकार न्यास करे — 'आच', 'क्रं', 'सुचक्रं', 'विचक्रं' — इसी प्रकार,

श्लोक 10 (garuda.1.28.10)

त्रैलोक्यरक्षकं चक्रमसुरारिसुदर्शनम् । हृदादिपूर्वकोणषु अस्त्रं शक्तिं च पूर्वतः

trailokyarakṣakaṁ cakramasurārisudarśanam hṛdādipūrvakoṇaṣu astraṁ śaktiṁ ca pūrvataḥ

त्रैलोक्य की रक्षा करने वाले, असुरों के शत्रु सुदर्शन-चक्र का न्यास करे। हृदय आदि पूर्व कोणों में, पूर्व दिशा में अस्त्र और शक्ति का न्यास करे।

श्लोक 11 (garuda.1.28.11)

रुक्मिणी सत्यभामा च सुनन्दा नाग्नजित्यपि । लक्ष्मणा मित्रविंदा च जाम्बवत्या शुशीलया

rukmiṇī satyabhāmā ca sunandā nāgnajityapi lakṣmaṇā mitraviṁdā ca jāmbavatyā śuśīlayā

रुक्मिणी, सत्यभामा, सुनंदा, नाग्नजिती, लक्ष्मणा, मित्रविंदा, जाम्बवती, तथा सुशीला के साथ —

श्लोक 12 (garuda.1.28.12)

शङ्खचक्रगदापद्मं मुसलं शार्ङ्गमर्चयेत् । खङ्गं पाशाङ्कुशं प्राच्यां श्रीवत्सं कौस्तुभं यजेत्

śaṅkhacakragadāpadmaṁ musalaṁ śārṅgamarcayet khaṅgaṁ pāśāṅkuśaṁ prācyāṁ śrīvatsaṁ kaustubhaṁ yajet

शंख, चक्र, गदा, पद्म, मूसल, तथा शार्ङ्ग धनुष का पूजन करे। खड्ग, पाश, अंकुश का, तथा पूर्व दिशा में श्रीवत्स और कौस्तुभ का यजन करे।

श्लोक 13 (garuda.1.28.13)

मुकुटं वलमालां च ऐंद्राद्यान्ध्वजमुख्यकान् । कुमुदाद्यान्विष्वक्सेनं श्रिया कृष्णं सहार्चयेत् । जप्याद्ध्यानात्पूजनाच्च सर्वान्कामानवान्पुयात्

mukuṭaṁ valamālāṁ ca aiṁdrādyāndhvajamukhyakān kumudādyānviṣvaksenaṁ śriyā kṛṣṇaṁ sahārcayet japyāddhyānātpūjanācca sarvānkāmānavānpuyāt

मुकुट और वनमाला का, इंद्र आदि तथा प्रधान ध्वजों का, कुमुद आदि द्वारपालों का, विष्वक्सेन का, तथा श्री सहित कृष्ण का पूजन करे। जप, ध्यान और पूजन से मनुष्य समस्त कामनाओं को प्राप्त करता है।

अध्याय 27अध्याय-सूचीअध्याय 29