शतरुद्र संहिता · अध्याय 1
शिव के पञ्च ब्रह्मावतारों का वर्णन
श्लोक 1 (shiva.shatarudra.1.1)
वन्दे महानन्दमनन्तलीलम्महेश्वरं सर्वविभुं महान्तम् । गौरीप्रियं कार्तिकविघ्नराजसमुद्भवं शङ्करमादिदेवम्
vande mahānandamanantalīlammaheśvaraṁ sarvavibhuṁ mahāntam gaurīpriyaṁ kārtikavighnarājasamudbhavaṁ śaṅkaramādidevam
मैं महेश्वर को नमस्कार करता हूँ, जो महान आनन्दस्वरूप, अनन्त लीलाओं वाले, सर्वव्यापी और महान हैं; जो गौरी के प्रिय हैं, जिनसे कार्तिकेय और विघ्नराज (गणेश) का प्राकट्य हुआ, वे आदिदेव शंकर।
श्लोक 2 (shiva.shatarudra.1.2)
शौनक उवाच । व्यासशिष्य महाभाग सूत ज्ञानदयानिधे । वद शम्भ्ववतारांश्च यैरकार्षीत्सतां शिवम्
śaunaka uvāca vyāsaśiṣya mahābhāga sūta jñānadayānidhe vada śambhvavatārāṁśca yairakārṣītsatāṁ śivam
शौनक ने कहा — हे महाभाग सूत, व्यास के शिष्य, ज्ञान और दया के निधान, आप हमें शम्भु के उन अवतारों के विषय में बताइए जिनके द्वारा उन्होंने सज्जनों का कल्याण किया।
श्लोक 3 (shiva.shatarudra.1.3)
सूत उवाच । मुने शौनक सद्भक्त्या दत्तचित्तो जितेन्द्रियः । अवताराञ्छिवस्याहं वच्मि ते मुनये शृणु
sūta uvāca mune śaunaka sadbhaktyā dattacitto jitendriyaḥ avatārāñchivasyāhaṁ vacmi te munaye śṛṇu
सूत ने कहा — हे मुनि शौनक, सद्भक्ति से युक्त चित्त और जितेन्द्रिय होकर मैं शिव के अवतारों का वर्णन करता हूँ, हे मुनि, सुनिए।
श्लोक 4 (shiva.shatarudra.1.4)
एतत्पृष्टः पुरा नन्दी शिवमूर्तिस्सतां गतिः । सनत्कुमारेण मुने तमुवाच शिवं स्मरन्
etatpṛṣṭaḥ purā nandī śivamūrtissatāṁ gatiḥ sanatkumāreṇa mune tamuvāca śivaṁ smaran
पूर्वकाल में साधुओं की गति स्वरूप शिवमूर्ति नन्दी से सनत्कुमार ने यही प्रश्न पूछा था; शिव का स्मरण करते हुए उन्होंने (नन्दी ने) उनसे यह कहा, हे मुनि।
श्लोक 5 (shiva.shatarudra.1.5)
नन्दीश्वर उवाच । असङ्ख्याता हि कल्पेषु विभोः सर्वेश्वरस्य वै । अवतारास्तथापीह वच्म्यहं तान्यथामति
nandīśvara uvāca asaṅkhyātā hi kalpeṣu vibhoḥ sarveśvarasya vai avatārāstathāpīha vacmyahaṁ tānyathāmati
नन्दीश्वर ने कहा — कल्पों में सर्वेश्वर विभु के अवतार वस्तुतः असंख्य हैं, फिर भी मैं अपनी बुद्धि के अनुसार उनका वर्णन यहाँ करता हूँ।
श्लोक 6 (shiva.shatarudra.1.6)
एकोनविंशकः कल्पो विज्ञेयः श्वेतलोहितः । सद्योजातावतारस्तु प्रथमः परिकीर्तितः
ekonaviṁśakaḥ kalpo vijñeyaḥ śvetalohitaḥ sadyojātāvatārastu prathamaḥ parikīrtitaḥ
उन्नीसवाँ कल्प श्वेतलोहित नाम से जाना जाता है; उसमें सद्योजात अवतार प्रथम कहा गया है।
श्लोक 7 (shiva.shatarudra.1.7)
तस्मिंस्तत्परमं ब्रह्म ध्यायतो ब्रह्मणस्तथा । उत्पन्नस्तु शिखायुक्तः कुमारः श्वेतलोहितः
tasmiṁstatparamaṁ brahma dhyāyato brahmaṇastathā utpannastu śikhāyuktaḥ kumāraḥ śvetalohitaḥ
उस कल्प में जब ब्रह्मा उस परम ब्रह्म का ध्यान कर रहे थे, तब शिखायुक्त, श्वेत-लोहित वर्ण का एक कुमार प्रकट हुआ।
श्लोक 8 (shiva.shatarudra.1.8)
तं दृष्ट्वा पुरुषं ब्रह्मा ब्रह्मरूपिणमीश्वरम् । ज्ञात्वा ध्यात्वा स हृदये ववन्दे प्रयताञ्जलिः
taṁ dṛṣṭvā puruṣaṁ brahmā brahmarūpiṇamīśvaram jñātvā dhyātvā sa hṛdaye vavande prayatāñjaliḥ
उस पुरुष को देखकर ब्रह्मा ने ध्यान द्वारा उसे ब्रह्मस्वरूप ईश्वर जानकर, विनम्र अंजलि बाँधे हुए हृदय में उसकी वन्दना की।
श्लोक 9 (shiva.shatarudra.1.9)
सद्योजातं शिवं बुद्ध्वा जहर्ष भुवनेश्वरः । मुहुर्मुहुश्च सद्बुद्ध्या परं तं समचिन्तयत्
sadyojātaṁ śivaṁ buddhvā jaharṣa bhuvaneśvaraḥ muhurmuhuśca sadbuddhyā paraṁ taṁ samacintayat
उसे सद्योजात शिव जानकर भुवनेश्वर ब्रह्मा हर्षित हुए और बारम्बार सद्बुद्धि से उस परम तत्त्व का चिन्तन करने लगे।
श्लोक 10 (shiva.shatarudra.1.10)
ततोऽस्य ध्यायतः श्वेताः प्रादुर्भूता यशस्विनः । कुमाराः परविज्ञानपरब्रह्मस्वरूपिणः
tato’sya dhyāyataḥ śvetāḥ prādurbhūtā yaśasvinaḥ kumārāḥ paravijñānaparabrahmasvarūpiṇaḥ
तब उनके ध्यान करते-करते श्वेत वर्ण के, यशस्वी, परम विज्ञान और परब्रह्म-स्वरूप कुमार प्रकट हुए।
श्लोक 11 (shiva.shatarudra.1.11)
सुनन्दो नन्दनश्चैव विश्वनन्दोपनन्दनौ । शिष्यास्तस्य महात्मानो यैस्तद्ब्रह्म समावृतम्
sunando nandanaścaiva viśvanandopanandanau śiṣyāstasya mahātmāno yaistadbrahma samāvṛtam
सुनन्द, नन्दन, विश्वनन्द और उपनन्दन — ये महात्मा शिष्य हुए, जिनसे वह ब्रह्म घिरा रहता था।
श्लोक 12 (shiva.shatarudra.1.12)
सद्योजातश्च वै शम्भुर्ददौ ज्ञानं च वेधसे । सर्गशक्तिमपि प्रीत्या प्रसन्नः परमेश्वरः
sadyojātaśca vai śambhurdadau jñānaṁ ca vedhase sargaśaktimapi prītyā prasannaḥ parameśvaraḥ
सद्योजात शम्भु ने प्रसन्न होकर प्रीतिपूर्वक विधाता को ज्ञान और सृष्टि-शक्ति दोनों प्रदान किए।
श्लोक 13 (shiva.shatarudra.1.13)
ततो विंशतिमः कल्पो रक्तो नाम प्रकीर्तितः । ब्रह्मा यत्र महातेजा रक्तवर्णमधारयत्
tato viṁśatimaḥ kalpo rakto nāma prakīrtitaḥ brahmā yatra mahātejā raktavarṇamadhārayat
तदनन्तर बीसवाँ कल्प आया, जो रक्त नाम से प्रसिद्ध है, जिसमें महातेजस्वी ब्रह्मा ने रक्तवर्ण धारण किया।
श्लोक 14 (shiva.shatarudra.1.14)
ध्यायतः पुत्रकामस्य प्रादुर्भूतो विधेः सुतः । रक्तमाल्याम्बरधरो रक्ताक्षो रक्तभूषणः
dhyāyataḥ putrakāmasya prādurbhūto vidheḥ sutaḥ raktamālyāmbaradharo raktākṣo raktabhūṣaṇaḥ
पुत्र की कामना से ध्यान करते हुए विधाता को एक पुत्र प्रकट हुआ, जो रक्तवर्ण माला और वस्त्र धारण किए, रक्त नेत्रों वाला, रक्त आभूषणों से सुशोभित था।
श्लोक 15 (shiva.shatarudra.1.15)
स तं दृष्ट्वा महात्मानं कुमारं ध्यानमाश्रितः । वामदेवं शिवं ज्ञात्वा प्रणनाम कृताञ्जलिः
sa taṁ dṛṣṭvā mahātmānaṁ kumāraṁ dhyānamāśritaḥ vāmadevaṁ śivaṁ jñātvā praṇanāma kṛtāñjaliḥ
उस महात्मा कुमार को देखकर, ध्यानपूर्वक उसे वामदेव शिव जानकर, ब्रह्मा ने हाथ जोड़कर प्रणाम किया।
श्लोक 16 (shiva.shatarudra.1.16)
ततस्तस्य सुता ह्यासंश्चत्वारो रक्तवाससः । विरजाश्च विवाहश्च विशोको विश्वभावनः
tatastasya sutā hyāsaṁścatvāro raktavāsasaḥ virajāśca vivāhaśca viśoko viśvabhāvanaḥ
तत्पश्चात् उसके चार पुत्र हुए, जो रक्तवस्त्रधारी थे — विरज, विवाह, विशोक और विश्वभावन।
श्लोक 17 (shiva.shatarudra.1.17)
वामदेवः स वै शम्भुर्ददौ ज्ञानं च वेधसे । सर्गशक्तिमपि प्रीत्या प्रसन्नः परमेश्वरः
vāmadevaḥ sa vai śambhurdadau jñānaṁ ca vedhase sargaśaktimapi prītyā prasannaḥ parameśvaraḥ
वे वामदेव शम्भु प्रसन्न होकर प्रीतिपूर्वक विधाता को ज्ञान और सृष्टि-शक्ति प्रदान करते हैं।
श्लोक 18 (shiva.shatarudra.1.18)
एकविंशतिमः कल्पः पीतवासा इति स्मृतः । ब्रह्मा यत्र महाभागः पीतवासा बभूव ह
ekaviṁśatimaḥ kalpaḥ pītavāsā iti smṛtaḥ brahmā yatra mahābhāgaḥ pītavāsā babhūva ha
इक्कीसवाँ कल्प पीतवासा नाम से स्मरण किया जाता है, जिसमें महाभाग ब्रह्मा पीतवस्त्रधारी हुए।
श्लोक 19 (shiva.shatarudra.1.19)
ध्यायतः पुत्रकामस्य विधेर्जातः कुमारकः । पीतवस्त्रादिकप्रौढो महातेजा महाभुजः
dhyāyataḥ putrakāmasya vidherjātaḥ kumārakaḥ pītavastrādikaprauḍho mahātejā mahābhujaḥ
पुत्र की कामना से ध्यान करते हुए विधाता को एक कुमार उत्पन्न हुआ, जो पीत वस्त्रादि से युक्त, महातेजस्वी और महाबाहु था।
श्लोक 20 (shiva.shatarudra.1.20)
तं दृष्ट्वा ध्यानसंयुक्तं ज्ञात्वा तत्पुरुषं शिवम् । प्रणनाम ततो बुद्ध्या गायत्रीं शाङ्करीं विधिः
taṁ dṛṣṭvā dhyānasaṁyuktaṁ jñātvā tatpuruṣaṁ śivam praṇanāma tato buddhyā gāyatrīṁ śāṅkarīṁ vidhiḥ
उसे देखकर और ध्यानपूर्वक उसे तत्पुरुष शिव जानकर, ब्रह्मा ने प्रणाम किया और फिर बुद्धिपूर्वक शांकरी गायत्री का जप किया।
श्लोक 21 (shiva.shatarudra.1.21)
जपित्वा तु महादेवीं सर्वलोकनमस्कृताम् । प्रसन्नस्तु महादेवो ध्यानयुक्तेन चेतसा
japitvā tu mahādevīṁ sarvalokanamaskṛtām prasannastu mahādevo dhyānayuktena cetasā
समस्त लोकों द्वारा नमस्कृत उस महादेवी (गायत्री) का जप करने पर, ध्यानयुक्त चित्त से महादेव प्रसन्न हुए।
श्लोक 22 (shiva.shatarudra.1.22)
ततोऽस्य पार्श्वतो दिव्याः प्रादुर्भूताः कुमारकाः । पीतवस्त्रा हि सकला योगमार्गप्रवर्तकाः
tato’sya pārśvato divyāḥ prādurbhūtāḥ kumārakāḥ pītavastrā hi sakalā yogamārgapravartakāḥ
तब उसके पार्श्व में दिव्य कुमार प्रकट हुए, जो सब पीतवस्त्रधारी और योगमार्ग के प्रवर्तक थे।
श्लोक 23 (shiva.shatarudra.1.23)
ततस्तस्मिन्गते कल्पे पीतवर्णे स्वयम्भुवः । पुनरन्यः प्रवृत्तस्तु कल्पो नाम्ना शिवस्तु स
tatastasmingate kalpe pītavarṇe svayambhuvaḥ punaranyaḥ pravṛttastu kalpo nāmnā śivastu sa
जब स्वयम्भू का वह पीतवर्ण कल्प बीत गया, तब पुनः शिव नामक एक और कल्प प्रवृत्त हुआ।
श्लोक 24 (shiva.shatarudra.1.24)
एकार्णवे संव्यतीते दिव्यवर्षसहस्रके । स्रष्टुकामः प्रजा ब्रह्मा चिन्तयामास दुःखितः
ekārṇave saṁvyatīte divyavarṣasahasrake sraṣṭukāmaḥ prajā brahmā cintayāmāsa duḥkhitaḥ
एकार्णव में सहस्र दिव्य वर्ष व्यतीत हो जाने पर, प्रजाओं की सृष्टि की इच्छा से ब्रह्मा दुःखी होकर चिन्तामग्न हुए।
श्लोक 25 (shiva.shatarudra.1.25)
ततोऽपश्यन्महातेजाः प्रादुर्भूतं कुमारकम् । कृष्णवर्णं महावीर्यं दीप्यमानं स्वतेजसा
tato’paśyanmahātejāḥ prādurbhūtaṁ kumārakam kṛṣṇavarṇaṁ mahāvīryaṁ dīpyamānaṁ svatejasā
तब महातेजस्वी ब्रह्मा ने एक कुमार को प्रकट होते देखा, जो कृष्णवर्ण, महापराक्रमी और अपने तेज से दीप्तिमान था।
श्लोक 26 (shiva.shatarudra.1.26)
धृतकृष्णाम्बरोष्णीषं कृष्णयज्ञोपवीतिनम् । कृष्णेन मौलिनायुक्तं कृष्णस्नानानुलेपनम्
dhṛtakṛṣṇāmbaroṣṇīṣaṁ kṛṣṇayajñopavītinam kṛṣṇena maulināyuktaṁ kṛṣṇasnānānulepanam
वह काले वस्त्र और उष्णीष धारण किए, काले यज्ञोपवीत से युक्त, काले मुकुट से सुशोभित, और स्नान के पश्चात् काले अनुलेपन से लिप्त था।
श्लोक 27 (shiva.shatarudra.1.27)
स तं दृष्ट्वा महात्मानमघोरं घोरविक्रमम् । ववन्दे देवदेवेशमद्भुतं कृष्णपिङ्गलम्
sa taṁ dṛṣṭvā mahātmānamaghoraṁ ghoravikramam vavande devadeveśamadbhutaṁ kṛṣṇapiṅgalam
उस महात्मा अघोर को, जो घोर पराक्रमी था, देखकर ब्रह्मा ने उस अद्भुत, कृष्ण-पिंगल वर्ण वाले देवाधिदेव की वन्दना की।
श्लोक 28 (shiva.shatarudra.1.28)
अघोरं तु ततो ब्रह्मा ब्रह्मरूपं व्यचिन्तयत् । तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिर्भक्तवत्सलमव्ययम्
aghoraṁ tu tato brahmā brahmarūpaṁ vyacintayat tuṣṭāva vāgbhiriṣṭābhirbhaktavatsalamavyayam
ब्रह्मा ने तब अघोर को ब्रह्मस्वरूप मानकर उनका चिन्तन किया और भक्तवत्सल, अव्यय उस देव की प्रिय वचनों से स्तुति की।
श्लोक 29 (shiva.shatarudra.1.29)
अथास्य पार्श्वतः कृष्णाः कृष्णस्नानानुलेपनाः । चत्वारस्तु महात्मानः सम्बभूवुः कुमारकाः
athāsya pārśvataḥ kṛṣṇāḥ kṛṣṇasnānānulepanāḥ catvārastu mahātmānaḥ sambabhūvuḥ kumārakāḥ
तत्पश्चात् उसके पार्श्व में काले, काले अनुलेपन से युक्त चार महात्मा कुमार प्रकट हुए।
श्लोक 30 (shiva.shatarudra.1.30)
कृष्ण कृष्णशिखश्चैव कृष्णास्यः कृष्णकण्ठधृक् । इति तेऽव्यक्तनामानः शिवरूपाः सुतेजसः
kṛṣṇa kṛṣṇaśikhaścaiva kṛṣṇāsyaḥ kṛṣṇakaṇṭhadhṛk iti te’vyaktanāmānaḥ śivarūpāḥ sutejasaḥ
कृष्ण, कृष्णशिख, कृष्णास्य और कृष्णकण्ठधृक् — इस प्रकार वे अव्यक्त नाम वाले, शिवरूप, महातेजस्वी थे।
श्लोक 31 (shiva.shatarudra.1.31)
एवम्भूता महात्मानो ब्रह्मणः सृष्टिहेतवे । योगं प्रवर्तयामासुर्घोराख्यं महदद्भुतम्
evambhūtā mahātmāno brahmaṇaḥ sṛṣṭihetave yogaṁ pravartayāmāsurghorākhyaṁ mahadadbhutam
इस प्रकार वे महात्मा ब्रह्मा की सृष्टि के हेतु घोर नामक महान् अद्भुत योग का प्रवर्तन करने लगे।
श्लोक 32 (shiva.shatarudra.1.32)
अथान्यो ब्रह्मणः कल्पः प्रावर्तत मुनीश्वराः । विश्वरूप इति ख्यातो नामतः परमाद्भुतः
athānyo brahmaṇaḥ kalpaḥ prāvartata munīśvarāḥ viśvarūpa iti khyāto nāmataḥ paramādbhutaḥ
हे मुनीश्वरो! तदनन्तर ब्रह्मा का एक और कल्प प्रवृत्त हुआ, जो विश्वरूप नाम से प्रसिद्ध, परम अद्भुत था।
श्लोक 33 (shiva.shatarudra.1.33)
ब्रह्मणः पुत्रकामस्य ध्यायतो मनसा शिवम् । प्रादुर्भूता महानादा विश्वरूपा सरस्वती
brahmaṇaḥ putrakāmasya dhyāyato manasā śivam prādurbhūtā mahānādā viśvarūpā sarasvatī
पुत्रकामी ब्रह्मा जब मन से शिव का ध्यान कर रहे थे, तब महानाद, विश्वरूपा सरस्वती प्रकट हुईं।
श्लोक 34 (shiva.shatarudra.1.34)
तथाविधः स भगवानीशानः परमेश्वरः । शुद्धस्फटिकसङ्काशः सर्वाभरणभूषितः
tathāvidhaḥ sa bhagavānīśānaḥ parameśvaraḥ śuddhasphaṭikasaṅkāśaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ
इसी प्रकार भगवान् ईशान, वह परमेश्वर, शुद्ध स्फटिक के समान कान्तिमान और सर्व आभूषणों से विभूषित थे।
श्लोक 35 (shiva.shatarudra.1.35)
तं दृष्ट्वा प्रणनामासौ ब्रह्मेशानमजं विभुम् । सर्वगं सर्वदं सर्वं सुरूपं रूपवर्जितम्
taṁ dṛṣṭvā praṇanāmāsau brahmeśānamajaṁ vibhum sarvagaṁ sarvadaṁ sarvaṁ surūpaṁ rūpavarjitam
उन्हें देखकर ब्रह्मा ने उन अजन्मा, सर्वव्यापक ईशान को प्रणाम किया, जो सर्वगामी, सर्वदाता, सर्वस्वरूप, सुरूप होते हुए भी रूपरहित हैं।
श्लोक 36 (shiva.shatarudra.1.36)
ईशानोऽपि तथादिश्य सन्मार्गं ब्रह्मणे विभुः । सशक्तिः कल्पयाञ्चक्रे स बालांश्चतुरः शुभान्
īśāno’pi tathādiśya sanmārgaṁ brahmaṇe vibhuḥ saśaktiḥ kalpayāñcakre sa bālāṁścaturaḥ śubhān
ईशान ने भी इस प्रकार ब्रह्मा को सन्मार्ग का उपदेश देकर, अपनी शक्ति सहित उस विभु ने चार शुभ बालकों की रचना की।
श्लोक 37 (shiva.shatarudra.1.37)
जटी मुण्डी शिखण्डी च अर्धमुण्डश्च जज्ञिरे । योगेनादिश्य सद्धर्मं कृत्वा योगगतिं गताः
jaṭī muṇḍī śikhaṇḍī ca ardhamuṇḍaśca jajñire yogenādiśya saddharmaṁ kṛtvā yogagatiṁ gatāḥ
जटी, मुण्डी, शिखण्डी और अर्धमुण्ड — ये उत्पन्न हुए; योग के द्वारा सद्धर्म का उपदेश देकर वे योगगति को प्राप्त हुए।
श्लोक 38 (shiva.shatarudra.1.38)
एवं सङ्क्षेपतः प्रोक्तः सद्यादीनां समुद्भवः । सनत्कुमार सर्वज्ञ लोकानां हितकाम्यया
evaṁ saṅkṣepataḥ proktaḥ sadyādīnāṁ samudbhavaḥ sanatkumāra sarvajña lokānāṁ hitakāmyayā
हे सर्वज्ञ सनत्कुमार! इस प्रकार लोकों के कल्याण की कामना से संक्षेप में सद्योजात आदि की उत्पत्ति कही गई।
श्लोक 39 (shiva.shatarudra.1.39)
अथ तेषां महाप्राज्ञ व्यवहारं यथायथम् । त्रिलोकहितकारं हि सर्वं ब्रह्माण्डसंस्थितम्
atha teṣāṁ mahāprājña vyavahāraṁ yathāyatham trilokahitakāraṁ hi sarvaṁ brahmāṇḍasaṁsthitam
हे महाप्राज्ञ! अब उनका यथार्थ कार्य-व्यापार सुनिए, जो त्रिलोक का हितकारी है और सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड में स्थित है।
श्लोक 40 (shiva.shatarudra.1.40)
ईशानः पुरुषोऽघोरो वामसंज्ञस्तथैव च । ब्रह्मसंज्ञा महेशस्य मूर्तयः पञ्च विश्रुताः
īśānaḥ puruṣo’ghoro vāmasaṁjñastathaiva ca brahmasaṁjñā maheśasya mūrtayaḥ pañca viśrutāḥ
ईशान, पुरुष, अघोर, तथा वाम नाम वाला, और ब्रह्म संज्ञक — ये महेश के पाँच प्रसिद्ध स्वरूप हैं।
श्लोक 41 (shiva.shatarudra.1.41)
ईशानः शिवरूपश्च गरीयान्प्रथमः स्मृतः । भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति
īśānaḥ śivarūpaśca garīyānprathamaḥ smṛtaḥ bhoktāraṁ prakṛteḥ sākṣātkṣetrajñamadhitiṣṭhati
ईशान, जो शिवस्वरूप और सर्वश्रेष्ठ हैं, प्रथम माने गए हैं; वे प्रकृति के भोक्ता, साक्षात् क्षेत्रज्ञ पर अधिष्ठित रहते हैं।
श्लोक 42 (shiva.shatarudra.1.42)
शैवस्तत्पुरुषाख्यश्च स्वरूपो हि द्वितीयकः । गुणाश्रयात्मकं भोग्यं सर्वज्ञमधितिष्ठति
śaivastatpuruṣākhyaśca svarūpo hi dvitīyakaḥ guṇāśrayātmakaṁ bhogyaṁ sarvajñamadhitiṣṭhati
शैव, तत्पुरुष नाम वाला स्वरूप द्वितीय है; वह गुणों के आश्रयस्वरूप, सर्वज्ञ भोग्य पर अधिष्ठित रहता है।
श्लोक 43 (shiva.shatarudra.1.43)
धर्माय स्वाङ्गसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः । अघोराख्यस्वरूपो यस्तिष्ठत्यन्तस्तृतीयकः
dharmāya svāṅgasaṁyuktaṁ buddhitattvaṁ pinākinaḥ aghorākhyasvarūpo yastiṣṭhatyantastṛtīyakaḥ
पिनाकधारी शिव का जो अघोर नामक तृतीय स्वरूप है, वह धर्म के लिए अपने अंगों से युक्त बुद्धितत्त्व के भीतर स्थित रहता है।
श्लोक 44 (shiva.shatarudra.1.44)
वामदेवाह्वयो रूपश्चतुर्थः शङ्करस्य हि । अहङ्कृतेरधिष्ठानो बहुकार्यकरः सदा
vāmadevāhvayo rūpaścaturthaḥ śaṅkarasya hi ahaṅkṛteradhiṣṭhāno bahukāryakaraḥ sadā
शंकर का चतुर्थ स्वरूप वामदेव नाम वाला है, जो अहंकार का अधिष्ठान होकर सदा बहुत से कार्य करने वाला है।
श्लोक 45 (shiva.shatarudra.1.45)
ईशानाह्वस्वरूपो हि शङ्करस्येश्वरः सदा । श्रोत्रस्य वचसश्चापि विभोर्व्योम्नस्तथैव च
īśānāhvasvarūpo hi śaṅkarasyeśvaraḥ sadā śrotrasya vacasaścāpi vibhorvyomnastathaiva ca
शंकर का ईशान नामक स्वरूप सदा श्रोत्र (कान), वाणी और सर्वव्यापी आकाश का ईश्वर है।
श्लोक 46 (shiva.shatarudra.1.46)
त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरं रूपमैश्वरम् । पुरुषाख्यं विचारज्ञा मतिमन्तः प्रचक्षते
tvakpāṇisparśavāyūnāmīśvaraṁ rūpamaiśvaram puruṣākhyaṁ vicārajñā matimantaḥ pracakṣate
विचार को जानने वाले बुद्धिमान जन, त्वचा, हाथ, स्पर्श और वायु के ईश्वर, ऐश्वर्यमय रूप को पुरुष नाम से कहते हैं।
श्लोक 47 (shiva.shatarudra.1.47)
वपुषश्च रसस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च । अघोराख्यमधिष्ठानं रूपं प्राहुर्मनीषिणः
vapuṣaśca rasasyāpi rūpasyāgnestathaiva ca aghorākhyamadhiṣṭhānaṁ rūpaṁ prāhurmanīṣiṇaḥ
मनीषी जन शरीर, रस, रूप और अग्नि के अधिष्ठान-स्वरूप को अघोर नामक रूप कहते हैं।
श्लोक 48 (shiva.shatarudra.1.48)
रशनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च । ईश्वरं वामदेवाख्यं स्वरूपं शाङ्करं स्मृतम्
raśanāyāśca pāyośca rasasyāpāṁ tathaiva ca īśvaraṁ vāmadevākhyaṁ svarūpaṁ śāṅkaraṁ smṛtam
मलद्वार, पायु (उत्सर्जन इन्द्रिय), रस और जल के ईश्वर को वामदेव नामक शांकर स्वरूप कहा गया है।
श्लोक 49 (shiva.shatarudra.1.49)
घ्राणस्य चैवोपस्थस्य गन्धस्य च भुवस्तथा । सद्योजाताह्वयं रूपमीश्वरं शाङ्करं विदुः
ghrāṇasya caivopasthasya gandhasya ca bhuvastathā sadyojātāhvayaṁ rūpamīśvaraṁ śāṅkaraṁ viduḥ
घ्राण (नासिका), उपस्थ (जननेन्द्रिय), गन्ध और पृथ्वी के ईश्वर को सद्योजात नामक शांकर रूप जाना जाता है।
श्लोक 50 (shiva.shatarudra.1.50)
इमे स्वरूपाः शम्भोर्हि वन्दनीयाः प्रयत्नतः । श्रेयोऽर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः
ime svarūpāḥ śambhorhi vandanīyāḥ prayatnataḥ śreyo’rthibhirnarairnityaṁ śreyasāmekahetavaḥ
शम्भु के ये स्वरूप कल्याण चाहने वाले मनुष्यों द्वारा सदा प्रयत्नपूर्वक वन्दनीय हैं, क्योंकि ये ही समस्त कल्याण के एकमात्र हेतु हैं।
श्लोक 51 (shiva.shatarudra.1.51)
यः पठेच्छृणुयाद्वापि सद्यादीनां समुद्भवम् । स भुक्त्वा सकलान्कामान्प्रयाति परमां गतिम् ॥
yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi sadyādīnāṁ samudbhavam sa bhuktvā sakalānkāmānprayāti paramāṁ gatim
जो कोई सद्योजात आदि की इस उत्पत्ति-कथा को पढ़ता या सुनता है, वह समस्त कामनाओं को भोगकर परम गति को प्राप्त होता है।