Skip to main content

कैलास संहिता · अध्याय 7

शिव-ध्यान-पूजन का वर्णन

अध्याय 6अध्याय-सूचीअध्याय 8

श्लोक 1 (shiva.kailasa.7.1)

ईश्वर उवाच । स्ववामे चतुरस्रं तु मण्डलं परिकल्पयेत् । ओमित्यभ्यर्च्य तस्मिंस्तु शंखमस्त्रोपशोभितम्

īśvara uvāca svavāme caturasraṁ tu maṇḍalaṁ parikalpayet omityabhyarcya tasmiṁstu śaṁkhamastropaśobhitam

ईश्वर बोले — अपने बाईं ओर एक चतुष्कोण मण्डल बनाए। 'ॐ' से पूजा करके, उस पर अस्त्र से सुशोभित शंख स्थापित करे।

श्लोक 2 (shiva.kailasa.7.2)

स्थाप्य साधारकं तं तु प्रणवेनार्चयेत्ततः । आपूर्य्य शुद्धतोयेन चन्दनादिसुगंधिना

sthāpya sādhārakaṁ taṁ tu praṇavenārcayettataḥ āpūryya śuddhatoyena candanādisugaṁdhinā

उसे आधार सहित स्थापित कर, प्रणव से पूजा करे। चंदन आदि से सुगंधित शुद्ध जल से भरकर,

श्लोक 3 (shiva.kailasa.7.3)

अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैः प्रणवेन च सप्तधा । अभिमंत्र्य ततस्तस्मिन्धेनुमुद्रां प्रदर्शयेत्

abhyarcya gandhapuṣpādyaiḥ praṇavena ca saptadhā abhimaṁtrya tatastasmindhenumudrāṁ pradarśayet

गंध-पुष्प आदि से पूजा करके तथा प्रणव मंत्र से सात बार अभिमंत्रित करके, फिर उस पर धेनुमुद्रा दिखाए।

श्लोक 4 (shiva.kailasa.7.4)

शंखमुद्रां च पुरतश्चतुरस्रं प्रकल्पयेत् । तदन्तरेर्द्धचन्द्रं च त्रिकोणं च तदन्तरे

śaṁkhamudrāṁ ca purataścaturasraṁ prakalpayet tadantarerddhacandraṁ ca trikoṇaṁ ca tadantare

(तथा) शंखमुद्रा दिखाए। सामने एक चतुष्कोण बनाए; उसके भीतर अर्द्धचन्द्र, और उसके भीतर त्रिकोण,

श्लोक 5 (shiva.kailasa.7.5)

षट्कोणं वृत्तमेवेदं मण्डलं परिकल्पयेत् । अभ्यर्च्य गंधपुष्पाद्यैः प्रणवेनाथ मध्यतः

ṣaṭkoṇaṁ vṛttamevedaṁ maṇḍalaṁ parikalpayet abhyarcya gaṁdhapuṣpādyaiḥ praṇavenātha madhyataḥ

षट्कोण और वृत्त — इस प्रकार यह मण्डल बनाए। गंध-पुष्प आदि से पूजा करके, फिर मध्य में प्रणव-मंत्र से,

श्लोक 6 (shiva.kailasa.7.6)

साधारमर्घ्यपात्रं च स्थाप्य गंधादिनार्चयेत् । आपूर्य्य शुद्धतोयेन तस्मिन्पात्रे विनिःक्षिपेत्

sādhāramarghyapātraṁ ca sthāpya gaṁdhādinārcayet āpūryya śuddhatoyena tasminpātre viniḥkṣipet

आधार सहित अर्घ्यपात्र स्थापित कर, गंध आदि से पूजा करे। शुद्ध जल से भरकर, उस पात्र में डाले —

श्लोक 7 (shiva.kailasa.7.7)

कुशाग्राण्यक्षताश्चैव यवव्रीहितिलानपि । आज्यसिद्धार्थ पुष्पाणि भसितं च वरानने

kuśāgrāṇyakṣatāścaiva yavavrīhitilānapi ājyasiddhārtha puṣpāṇi bhasitaṁ ca varānane

कुशाग्र, अक्षत, जौ, चावल और तिल; घी, सफेद सरसों, पुष्प तथा हे वरानने! भस्म।

श्लोक 8 (shiva.kailasa.7.8)

सद्योजातादिभिर्मंत्रैः षडंगैः प्रणवेन च । अभ्यर्च्य गंधपुष्पाद्यैरभिमंत्र्य च वर्मणा

sadyojātādibhirmaṁtraiḥ ṣaḍaṁgaiḥ praṇavena ca abhyarcya gaṁdhapuṣpādyairabhimaṁtrya ca varmaṇā

'सद्योजात' आदि मंत्रों से, षडंगों से तथा प्रणव से, गंध-पुष्प आदि से पूजा करके और कवच-मंत्र से अभिमंत्रित करके,

श्लोक 9 (shiva.kailasa.7.9)

अवगुंण्ठ्यास्त्रमंत्रेण संरक्षार्थं प्रदर्शयेत् । धेनुमुद्रां च तेनैव प्रोक्षयेदस्त्रमंत्रतः

avaguṁṇṭhyāstramaṁtreṇa saṁrakṣārthaṁ pradarśayet dhenumudrāṁ ca tenaiva prokṣayedastramaṁtrataḥ

अस्त्र-मंत्र से आवरण करके, रक्षा हेतु मुद्रा दिखाए। तथा उसी जल से अस्त्र-मंत्र द्वारा धेनुमुद्रा को प्रोक्षित करे।

श्लोक 10 (shiva.kailasa.7.10)

स्वात्मानं गंधपुष्पादिपूजोपकरणान्यपि । पद्मस्येशानदिक्पद्मं प्रणवोच्चारपूर्वकम्

svātmānaṁ gaṁdhapuṣpādipūjopakaraṇānyapi padmasyeśānadikpadmaṁ praṇavoccārapūrvakam

अपने आपको तथा गंध-पुष्प आदि पूजा-सामग्री को भी (प्रोक्षित करे)। कमल के ईशान दिशा के कमल को प्रणव के उच्चारणपूर्वक (बनाए)।

श्लोक 11 (shiva.kailasa.7.11)

गुर्वासनाय नम इत्यासनं परिकल्पयेत् । गुरोर्मूर्तिं च तत्रैव कल्प येदुपदेशतः

gurvāsanāya nama ityāsanaṁ parikalpayet gurormūrtiṁ ca tatraiva kalpa yedupadeśataḥ

'गुर्वासनाय नमः' कहकर आसन की कल्पना करे। वहीं उपदेशानुसार गुरु की मूर्ति की कल्पना करे।

श्लोक 12 (shiva.kailasa.7.12)

प्रणवं गुं गुरुभ्योन्ते नमः प्रोच्यापि देशिकम् । समावाह्य ततो ध्यायेद्दक्षिणाभिमुखं स्थितम्

praṇavaṁ guṁ gurubhyonte namaḥ procyāpi deśikam samāvāhya tato dhyāyeddakṣiṇābhimukhaṁ sthitam

प्रणव, 'गुं', 'गुरुभ्यः' और अंत में नमः कहकर, गुरु का आवाहन करे। फिर दक्षिणाभिमुख बैठे हुए उनका ध्यान करे।

श्लोक 13 (shiva.kailasa.7.13)

सुप्रसन्नमुखं सौम्यं शुद्धस्फटिकनिर्मलम् । वरदाभयहस्तं च द्विनेत्रं शिवविग्रहम्

suprasannamukhaṁ saumyaṁ śuddhasphaṭikanirmalam varadābhayahastaṁ ca dvinetraṁ śivavigraham

प्रसन्न मुख वाले, सौम्य, शुद्ध स्फटिक के समान निर्मल, वरद और अभय मुद्रा धारण करने वाले, दो नेत्रों वाले, शिवस्वरूप।

श्लोक 14 (shiva.kailasa.7.14)

एवं ध्यात्वा यजेद्गन्धपुष्पादिभिरनुक्रमात् । पद्मस्य नैर्ऋते पद्मे गणपत्यासनोपरि

evaṁ dhyātvā yajedgandhapuṣpādibhiranukramāt padmasya nairṛte padme gaṇapatyāsanopari

इस प्रकार ध्यान करके, क्रमशः गंध-पुष्प आदि से उनकी पूजा करे। कमल के नैर्ऋत्य दिशा के कमल में, गणपति के आसन पर,

श्लोक 15 (shiva.kailasa.7.15)

मूर्तिम्प्रकल्प्य तत्रैव गणानां त्वेति मंत्रतः । समावाह्य ततो देवं ध्यायेदेका ग्रमानसः

mūrtimprakalpya tatraiva gaṇānāṁ tveti maṁtrataḥ samāvāhya tato devaṁ dhyāyedekā gramānasaḥ

वहीं मूर्ति की कल्पना करके, 'गणानां त्वा' मंत्र से देव का आवाहन करके, फिर एकाग्रचित्त होकर उनका ध्यान करे।

श्लोक 16 (shiva.kailasa.7.16)

रक्तवर्णं महाकायं सर्वाभरणभूषितम् । पाशांकुशेष्टदशनान्दधानङ्करपङ्कजैः

raktavarṇaṁ mahākāyaṁ sarvābharaṇabhūṣitam pāśāṁkuśeṣṭadaśanāndadhānaṅkarapaṅkajaiḥ

(गणपति,) रक्तवर्ण, विशाल शरीर वाले, समस्त आभूषणों से सुशोभित, अपने करकमलों में पाश, अंकुश तथा प्रिय दंत को धारण करने वाले,

श्लोक 17 (shiva.kailasa.7.17)

गजाननम्प्रभुं सर्वविघ्नौघघ्नमुपासितुः । एवन्ध्यात्वा यजेद्गन्धपुष्पाद्यैरुपचारकैः

gajānanamprabhuṁ sarvavighnaughaghnamupāsituḥ evandhyātvā yajedgandhapuṣpādyairupacārakaiḥ

गजमुख वाले, समस्त विघ्नों के समूह को नष्ट करने वाले प्रभु — इस प्रकार ध्यान करके, गंध-पुष्प आदि उपचारों से उनकी पूजा करे।

श्लोक 18 (shiva.kailasa.7.18)

कदलीनारिकेलाम्रफललड्डुकपूर्वकम् । नैवेद्यं च समर्प्याथ नमस्कुर्याद्गजाननम्

kadalīnārikelāmraphalalaḍḍukapūrvakam naivedyaṁ ca samarpyātha namaskuryādgajānanam

केले, नारियल, आम-फल और लड्डू आदि का नैवेद्य अर्पित करके, फिर गजानन को नमस्कार करे।

श्लोक 19 (shiva.kailasa.7.19)

पद्मस्य वायुदिक्पद्मे संकल्प्य स्कान्दमासनम् । स्कन्दमूर्तिम्प्रकल्प्याथ स्कन्दमावाहयेद्बुधः

padmasya vāyudikpadme saṁkalpya skāndamāsanam skandamūrtimprakalpyātha skandamāvāhayedbudhaḥ

कमल के वायव्य दिशा के कमल में स्कन्द के आसन का संकल्प करके, स्कन्द की मूर्ति की कल्पना कर, बुद्धिमान् स्कन्द का आवाहन करे।

श्लोक 20 (shiva.kailasa.7.20)

उच्चार्य्य स्कन्दगायत्रीं ध्यायेदथ कुमारकम् । उद्यदादित्यसंकाशं मयूरवरवाहनम्

uccāryya skandagāyatrīṁ dhyāyedatha kumārakam udyadādityasaṁkāśaṁ mayūravaravāhanam

स्कन्द-गायत्री का उच्चारण करके, फिर उदीयमान सूर्य के समान तेजस्वी, श्रेष्ठ मयूर पर सवार कुमार (कार्तिकेय) का ध्यान करे,

श्लोक 21 (shiva.kailasa.7.21)

चतुर्भुजमुदाराङ्गं मुकुटादिविभूषितम् । वरदाभयहस्तं च शक्तिकुक्कुटधारिणम्

caturbhujamudārāṅgaṁ mukuṭādivibhūṣitam varadābhayahastaṁ ca śaktikukkuṭadhāriṇam

चार भुजाओं वाले, उदार अंगों वाले, मुकुट आदि से विभूषित, वरद और अभय मुद्रा धारण करने वाले, शक्ति (भाला) और मुर्गा धारण करने वाले।

श्लोक 22 (shiva.kailasa.7.22)

एवन्ध्यात्वाऽथ गंधाद्यैरुपचारैरनुक्रमात् । संपूज्य पूर्वद्वारस्य दक्षशाखामुपाश्रितम्

evandhyātvā ’tha gaṁdhādyairupacārairanukramāt saṁpūjya pūrvadvārasya dakṣaśākhāmupāśritam

इस प्रकार ध्यान करके, फिर क्रमशः गंध आदि उपचारों से पूजा करके, पूर्व द्वार की दाहिनी शाखा (चौखट) पर स्थित,

श्लोक 23 (shiva.kailasa.7.23)

अन्तःपुराधिपं साक्षान्नन्दिनं सम्यगर्चयेत् । चामीकराचलप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्

antaḥpurādhipaṁ sākṣānnandinaṁ samyagarcayet cāmīkarācalaprakhyaṁ sarvābharaṇabhūṣitam

अंतःपुर के अधिपति, साक्षात् नन्दी की भलीभाँति पूजा करे, जो स्वर्णपर्वत के समान कान्तिमान् और समस्त आभूषणों से सुशोभित हैं।

श्लोक 24 (shiva.kailasa.7.24)

बालेन्दुमुकुटं सौम्यं त्रिनेत्रं च चतुर्भुजम् । दीप्तशूलमृगीटंकहेमवेत्रधरं विभुम्

bālendumukuṭaṁ saumyaṁ trinetraṁ ca caturbhujam dīptaśūlamṛgīṭaṁkahemavetradharaṁ vibhum

बालचन्द्र से मुकुटित, सौम्य, त्रिनेत्र, चतुर्भुज, दीप्त त्रिशूल, मृग, टंक (कुल्हाड़ी) तथा स्वर्णदंड धारण करने वाले विभु,

श्लोक 25 (shiva.kailasa.7.25)

चन्द्रबिम्बाभवदनं हरिवक्त्रमथापि वा । उत्तरस्यान्तथा तस्य भार्यां च मरुतां सुताम्

candrabimbābhavadanaṁ harivaktramathāpi vā uttarasyāntathā tasya bhāryāṁ ca marutāṁ sutām

चन्द्रमण्डल के समान मुख वाले, अथवा सिंहमुख वाले; तथा उसके उत्तर में उनकी पत्नी, मरुतों की पुत्री,

श्लोक 26 (shiva.kailasa.7.26)

सुयशां सुव्रतामम्बापादमण्डनतत्पराम् । संपूज्य विधिवद्गन्धपुष्पाद्यैरुपचारकैः

suyaśāṁ suvratāmambāpādamaṇḍanatatparām saṁpūjya vidhivadgandhapuṣpādyairupacārakaiḥ

सुयशा, सुव्रता, माता के चरणों के अलंकरण में तत्पर — इनकी विधिपूर्वक गंध-पुष्प आदि उपचारों से पूजा करके,

श्लोक 27 (shiva.kailasa.7.27)

ततस्संप्रोक्षयेत्पद्मं सास्त्रशं खोदबिन्दुभिः । कल्पयेदासनं पश्चादाधारादि यथाक्रमात्

tatassaṁprokṣayetpadmaṁ sāstraśaṁ khodabindubhiḥ kalpayedāsanaṁ paścādādhārādi yathākramāt

फिर अस्त्र-मंत्र सहित शंख-जल की बूंदों से कमल को प्रोक्षित करे। तत्पश्चात् आधार आदि क्रमशः आसन की कल्पना करे।

श्लोक 28 (shiva.kailasa.7.28)

आधारशक्तिं कल्याणीं श्यामां ध्यायेदधो भुवि । तस्याः पुरस्तादुत्कंठमनन्तं कुंडलाकृतिम्

ādhāraśaktiṁ kalyāṇīṁ śyāmāṁ dhyāyedadho bhuvi tasyāḥ purastādutkaṁṭhamanantaṁ kuṁḍalākṛtim

पृथ्वी के नीचे कल्याणकारी, श्यामवर्णी आधारशक्ति का ध्यान करे। उसके सम्मुख उन्नत ग्रीवा वाले, कुण्डलाकार अनन्त (शेषनाग) का,

श्लोक 29 (shiva.kailasa.7.29)

धवलं पंचफणिनं लेलिहानमिवाम्बरम् । तस्योपर्यासनं भद्रं कंठीरवचतुष्पदम्

dhavalaṁ paṁcaphaṇinaṁ lelihānamivāmbaram tasyoparyāsanaṁ bhadraṁ kaṁṭhīravacatuṣpadam

श्वेतवर्ण, पाँच फणों वाले, मानो आकाश को चाट रहे हों; उनके ऊपर सिंह के चार पैरों वाला मंगलमय आसन,

श्लोक 30 (shiva.kailasa.7.30)

धर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं च पदानि वै । आग्नेयादिश्वेतपीतरक्तश्यामानि वर्णतः

dharmo jñānaṁ ca vairāgyamaiśvaryaṁ ca padāni vai āgneyādiśvetapītaraktaśyāmāni varṇataḥ

धर्म, ज्ञान, वैराग्य और ऐश्वर्य ही (चार) पाए हैं, जो आग्नेय आदि दिशाओं में क्रमशः श्वेत, पीत, रक्त और श्याम वर्ण के हैं,

श्लोक 31 (shiva.kailasa.7.31)

अधर्मादीनि पूर्वादीन्युत्तरां तान्यनुक्रमात् । राजावर्तमणिप्रख्यान्यस्य गात्राणि भावयेत्

adharmādīni pūrvādīnyuttarāṁ tānyanukramāt rājāvartamaṇiprakhyānyasya gātrāṇi bhāvayet

तथा अधर्म आदि पूर्व आदि से उत्तर तक क्रमशः; इसके अंगों को राजावर्त मणि के समान भावना करे।

श्लोक 32 (shiva.kailasa.7.32)

अधोर्द्ध्वच्छदनं पश्चात्कंदं नालं च कण्टकान् । दलादिकं कर्णिकाञ्च विभाव्य क्रमशोऽर्चयेत्

adhorddhvacchadanaṁ paścātkaṁdaṁ nālaṁ ca kaṇṭakān dalādikaṁ karṇikāñca vibhāvya kramaśo ’rcayet

फिर निचले और ऊपरी आवरण, कन्द, नाल तथा कंटक, दल आदि और कर्णिका का चिंतन करके, क्रमशः पूजा करे।

श्लोक 33 (shiva.kailasa.7.33)

दलेषु सिद्धयश्चाष्टौ केसरेषु च शक्तिकाः । रुद्रा वामादयस्त्वष्टौ पूर्वादिपरितः क्रमात्

daleṣu siddhayaścāṣṭau kesareṣu ca śaktikāḥ rudrā vāmādayastvaṣṭau pūrvādiparitaḥ kramāt

दलों पर आठ सिद्धियाँ, केसरों पर शक्तियाँ; वामा आदि आठ रुद्र, पूर्व से चारों ओर क्रमशः स्थित हैं।

श्लोक 34 (shiva.kailasa.7.34)

कर्णिकायां च वैराग्यं बीजेषु नव शक्तयः । वामाद्या एव पूर्वादि तदन्तश्च मनोन्मनी

karṇikāyāṁ ca vairāgyaṁ bījeṣu nava śaktayaḥ vāmādyā eva pūrvādi tadantaśca manonmanī

कर्णिका पर वैराग्य; बीजों पर वामा आदि नौ शक्तियाँ, पूर्व से आरंभ होकर; और उसके भीतर मनोन्मनी।

श्लोक 35 (shiva.kailasa.7.35)

कन्दे शिवात्मको धर्मो नाले ज्ञानं शिवाश्रयम् । कर्णिकोपरि वाह्नेयं मंडलं सौरमैन्दवम्

kande śivātmako dharmo nāle jñānaṁ śivāśrayam karṇikopari vāhneyaṁ maṁḍalaṁ sauramaindavam

कन्द में शिवस्वरूप धर्म; नाल में शिवाश्रित ज्ञान; कर्णिका के ऊपर अग्नि, सूर्य और चन्द्रमा के मण्डल,

श्लोक 36 (shiva.kailasa.7.36)

आत्मविद्या शिवाख्यं च तत्त्वत्रयमतः परम् । सर्वासनोपरि सुखं विचित्रकुसुमोज्ज्वलम्

ātmavidyā śivākhyaṁ ca tattvatrayamataḥ param sarvāsanopari sukhaṁ vicitrakusumojjvalam

आत्मा, विद्या और शिव — यह तीन तत्त्वों की त्रिपुटी, उससे परे; तथा समस्त आसन के ऊपर सुखपूर्वक, विचित्र पुष्पों से देदीप्यमान,

श्लोक 37 (shiva.kailasa.7.37)

परव्योमावकाशाख्यं विद्ययातीव भास्वरम् । परिकल्प्यासनं मूर्त्तेः पुष्पविन्यास पूर्वकम्

paravyomāvakāśākhyaṁ vidyayātīva bhāsvaram parikalpyāsanaṁ mūrtteḥ puṣpavinyāsa pūrvakam

परव्योम के अवकाश नामक, विद्या से अत्यंत देदीप्यमान — इस प्रकार मूर्ति के लिए आसन की कल्पना करके, पुष्प-विन्यासपूर्वक,

श्लोक 38 (shiva.kailasa.7.38)

आधारशक्तिमारभ्य शुद्धविद्यासनावधि । ॐकारादिचतुर्थ्यंतं नाममन्त्रं नमोन्तकम्

ādhāraśaktimārabhya śuddhavidyāsanāvadhi oṁkārādicaturthyaṁtaṁ nāmamantraṁ namontakam

आधारशक्ति से आरंभ कर शुद्धविद्या आसन तक, ॐकार आदि, चतुर्थी विभक्ति में तथा नमः अंत वाले नाम-मंत्र का,

श्लोक 39 (shiva.kailasa.7.39)

उच्चार्य पूजयेद्विद्वान्सर्वत्रैवं विधिक्रमः । अङ्गवक्त्रकलाभेदात्पंचब्रह्माणि पूर्ववत्

uccārya pūjayedvidvānsarvatraivaṁ vidhikramaḥ aṅgavaktrakalābhedātpaṁcabrahmāṇi pūrvavat

इस प्रकार उच्चारण करके विद्वान् पूजा करे — यही विधि-क्रम सर्वत्र है। अंग, मुख और कला के भेद से पूर्ववत् पाँच ब्रह्मों का,

श्लोक 40 (shiva.kailasa.7.40)

विन्यसेत्क्रमशो मूर्त्तौ तत्तन्मुद्राविचक्षणः । आवाहयेत्ततो देवं पुष्पाञ्जलिपुटस्थितः

vinyasetkramaśo mūrttau tattanmudrāvicakṣaṇaḥ āvāhayettato devaṁ puṣpāñjalipuṭasthitaḥ

उन-उन मुद्राओं में निपुण होकर, मूर्ति पर क्रमशः न्यास करे। फिर पुष्पांजलि लिए हुए देव का आवाहन करे।

श्लोक 41 (shiva.kailasa.7.41)

सद्योजातम्प्रपद्यामीत्यारभ्योमन्तमुच्चरन् । आधारोत्थितनादं तु द्वादशग्रन्धिभेदतः

sadyojātamprapadyāmītyārabhyomantamuccaran ādhārotthitanādaṁ tu dvādaśagrandhibhedataḥ

'सद्योजातम्प्रपद्यामि' से आरंभ कर 'ॐ' पर्यंत उच्चारण करते हुए, आधार से उठे नाद का, बारह ग्रंथियों के भेदन द्वारा,

श्लोक 42 (shiva.kailasa.7.42)

ब्रह्मरन्धांतमुच्चार्य ध्यायेदोंकारगोचरम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं देवं निष्कलमक्षरम्

brahmarandhāṁtamuccārya dhyāyedoṁkāragocaram śuddhasphaṭikasaṁkāśaṁ devaṁ niṣkalamakṣaram

ब्रह्मरंध्र तक उच्चारण करके, ओंकार के विषयभूत, शुद्ध स्फटिक के समान, निष्कल और अक्षर देव का ध्यान करे,

श्लोक 43 (shiva.kailasa.7.43)

कारणं सर्वलोकानां सर्वलोकमयं परम् । अन्तर्बहिः स्थितं व्याप्य ह्यणोरल्पं महत्तमम्

kāraṇaṁ sarvalokānāṁ sarvalokamayaṁ param antarbahiḥ sthitaṁ vyāpya hyaṇoralpaṁ mahattamam

समस्त लोकों का कारण, सर्वलोकमय, परम; भीतर और बाहर व्याप्त होकर स्थित, अणु से भी अणुतर, महान से भी महत्तम,

श्लोक 44 (shiva.kailasa.7.44)

भक्तानामप्रयत्नेन दृश्यमीश्वरमव्ययम् । ब्रह्मेन्द्रविष्णुरुद्राद्यैरपि देवैरगोचरम्

bhaktānāmaprayatnena dṛśyamīśvaramavyayam brahmendraviṣṇurudrādyairapi devairagocaram

भक्तों के द्वारा बिना प्रयास दिखाई देने वाले, अव्यय ईश्वर; ब्रह्मा, इन्द्र, विष्णु, रुद्र आदि देवों के लिए भी अगोचर,

श्लोक 45 (shiva.kailasa.7.45)

वेदसारञ्च विद्वद्भिरगोचरमिति श्रुतम् । आविर्मध्यान्तरहितं भेषजं भवरोगिणाम्

vedasārañca vidvadbhiragocaramiti śrutam āvirmadhyāntarahitaṁ bheṣajaṁ bhavarogiṇām

वेद का सार, जो श्रुति के अनुसार विद्वानों के लिए भी अगोचर है; आदि, मध्य और अंत से रहित, संसाररूपी रोग के रोगियों के लिए औषधि है।

श्लोक 46 (shiva.kailasa.7.46)

समाहितेन मनसा ध्यात्वैवं परमेश्वरम् । आवाहनं स्थापनं च सन्निरोधं निरीक्षणम्

samāhitena manasā dhyātvaivaṁ parameśvaram āvāhanaṁ sthāpanaṁ ca sannirodhaṁ nirīkṣaṇam

इस प्रकार एकाग्रचित्त होकर परमेश्वर का ध्यान करके, आवाहन, स्थापन, सन्निरोध, निरीक्षण,

श्लोक 47 (shiva.kailasa.7.47)

नमस्कारं च कुर्वीत बध्वा मुद्राः पृथक्पृथक् । ध्यायेत्सदाशिवं साक्षाद्देवं सकलनिष्कलम्

namaskāraṁ ca kurvīta badhvā mudrāḥ pṛthakpṛthak dhyāyetsadāśivaṁ sākṣāddevaṁ sakalaniṣkalam

और नमस्कार करे, अलग-अलग मुद्राएँ बाँधकर। साक्षात् सदाशिव का ध्यान करे, जो सकल और निष्कल दोनों रूप वाले देव हैं।

श्लोक 48 (shiva.kailasa.7.48)

शुद्धस्फटिकसंकाशं प्रसन्नं शीतलद्युतिम् । विद्युद्वलयसंकाशं जटामुकुटभूषितम्

śuddhasphaṭikasaṁkāśaṁ prasannaṁ śītaladyutim vidyudvalayasaṁkāśaṁ jaṭāmukuṭabhūṣitam

शुद्ध स्फटिक के समान, प्रसन्न, शीतल कान्ति वाले, बिजली के घेरे के समान देदीप्यमान, जटामुकुट से सुशोभित,

श्लोक 49 (shiva.kailasa.7.49)

शार्दूलचर्मवसनं किंचित्स्मितमुखाम्बुजम् । रक्तपद्मदलप्रख्यपाणिपादतलाधरम्

śārdūlacarmavasanaṁ kiṁcitsmitamukhāmbujam raktapadmadalaprakhyapāṇipādatalādharam

व्याघ्रचर्म वस्त्र धारण करने वाले, हल्की मुस्कान से युक्त मुखकमल वाले, रक्त कमलदल के समान हाथ-पैरों के तलवों वाले,

श्लोक 50 (shiva.kailasa.7.50)

सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वाभरणभूषितम् । दिव्या युधकरैर्युक्तं दिव्यगन्धानुलेपनम्

sarvalakṣaṇasampannaṁ sarvābharaṇabhūṣitam divyā yudhakarairyuktaṁ divyagandhānulepanam

समस्त शुभ लक्षणों से युक्त, समस्त आभूषणों से सुशोभित, दिव्य आयुधों से युक्त हाथों वाले, दिव्य सुगंध से अनुलिप्त,

श्लोक 51 (shiva.kailasa.7.51)

पञ्चवक्त्रन्दशभुजञ्चन्द्रखण्डशिखामणिम् । अस्य पूर्वमुखं सौम्यं बालार्कसदृशप्रभम्

pañcavaktrandaśabhujañcandrakhaṇḍaśikhāmaṇim asya pūrvamukhaṁ saumyaṁ bālārkasadṛśaprabham

पाँच मुख, दस भुजाओं वाले, चन्द्रखण्ड शिखामणि से युक्त — इनका पूर्व मुख सौम्य, उदीयमान सूर्य के समान कान्ति वाला है,

श्लोक 52 (shiva.kailasa.7.52)

त्रिलोचनारविन्दाढ्यं बालेन्दुकृतशेखरम् । दक्षिणं नीलजीमूतसमानरुचिरप्रभम्

trilocanāravindāḍhyaṁ bālendukṛtaśekharam dakṣiṇaṁ nīlajīmūtasamānaruciraprabham

त्रिनेत्र, कमल के समान समृद्ध, बालचन्द्र से मुकुटित; दक्षिण मुख नीले मेघ के समान सुंदर कान्ति वाला है,

श्लोक 53 (shiva.kailasa.7.53)

भ्रुकुटीकुटिलं घोरं रक्तवृत्तत्रिलोचनम् । दंष्ट्रा करालं दुष्प्रेक्ष्यं स्फुरिताधरपल्लवम्

bhrukuṭīkuṭilaṁ ghoraṁ raktavṛttatrilocanam daṁṣṭrā karālaṁ duṣprekṣyaṁ sphuritādharapallavam

भौंहें टेढ़ी, भयंकर, रक्तवर्ण गोल तीन नेत्रों वाला, दाढ़ों से विकराल, देखने में कठिन, फड़कते हुए अधरपल्लव वाला —

श्लोक 54 (shiva.kailasa.7.54)

उत्तरं विद्रुमप्रख्यं नीलालकविभूषितम् । सद्विलासन्त्रिनयनं चन्द्रार्द्धकृतशेखरम्

uttaraṁ vidrumaprakhyaṁ nīlālakavibhūṣitam sadvilāsantrinayanaṁ candrārddhakṛtaśekharam

उत्तर मुख मूँगे के समान, नीली अलकों से सुशोभित, त्रिनेत्रों से सुविलासयुक्त, अर्द्धचन्द्र से मुकुटित है,

श्लोक 55 (shiva.kailasa.7.55)

पश्चिमम्पूर्णचन्द्राभं लोचनत्रितयोज्ज्वलम् । चन्द्रलेखाधरं सौम्यं मन्दस्मितमनोहरम्

paścimampūrṇacandrābhaṁ locanatritayojjvalam candralekhādharaṁ saumyaṁ mandasmitamanoharam

पश्चिम मुख पूर्ण चन्द्रमा के समान कान्तिमान्, तीन नेत्रों से देदीप्यमान, चन्द्रकला को धारण करने वाला, सौम्य, मंद मुस्कान से मनोहर है,

श्लोक 56 (shiva.kailasa.7.56)

पञ्चमं स्फटिकप्रख्यमिन्दुरेखासमुज्ज्वलम् । अतीवसौम्यमुत्फुल्ललोचनत्रितयोज्ज्वलम्

pañcamaṁ sphaṭikaprakhyamindurekhāsamujjvalam atīvasaumyamutphullalocanatritayojjvalam

पाँचवाँ मुख स्फटिक के समान, चन्द्ररेखा से देदीप्यमान, अत्यंत सौम्य, तीन प्रफुल्ल नेत्रों से देदीप्यमान है।

श्लोक 57 (shiva.kailasa.7.57)

दक्षिणे शूलपरशुवज्रखड्गानलोज्ज्वलम्

dakṣiṇe śūlaparaśuvajrakhaḍgānalojjvalam

दाहिनी ओर त्रिशूल, परशु, वज्र, खड्ग और प्रज्वलित अग्नि धारण करने वाले,

श्लोक 58 (shiva.kailasa.7.58)

पूर्व्वे पिनाकनाराचघण्टा पाशांकुशोज्ज्वलम् । निवृत्त्याजानुपर्य्यंतमानाभि च प्रतिष्ठया

pūrvve pinākanārācaghaṇṭā pāśāṁkuśojjvalam nivṛttyājānuparyyaṁtamānābhi ca pratiṣṭhayā

बाईं ओर पिनाक धनुष, बाण, घण्टा, पाश और अंकुश से देदीप्यमान; निवृत्ति से घुटनों तक और प्रतिष्ठा से नाभि तक,

श्लोक 59 (shiva.kailasa.7.59)

आकण्ठं विद्यया तद्वदाललाटं तु शान्तया । तदूर्ध्वं शान्त्यतीताख्यकलया परया तथा

ākaṇṭhaṁ vidyayā tadvadālalāṭaṁ tu śāntayā tadūrdhvaṁ śāntyatītākhyakalayā parayā tathā

कण्ठ तक विद्या से, तथा ललाट तक शांति से; और उससे ऊपर परम शान्त्यतीत नामक कला से,

श्लोक 60 (shiva.kailasa.7.60)

पञ्चाध्वव्यापिनं तस्मात्कलापञ्चकविग्रहम् । ईशानमुकुटं देवम्पुरुषाख्यम्पुरातनम्

pañcādhvavyāpinaṁ tasmātkalāpañcakavigraham īśānamukuṭaṁ devampuruṣākhyampurātanam

पाँचों अध्वाओं में व्याप्त, इसलिए पाँच कलाओं से युक्त शरीर वाले; ईशान-मुकुट वाले, पुरुष नामक, पुरातन देव,

श्लोक 61 (shiva.kailasa.7.61)

अघोरहृदयं तद्वद्वामगुह्यं महेश्वरम् । सद्योजातं च तन्मूर्तिमष्टत्रिंशत्कलामयम्

aghorahṛdayaṁ tadvadvāmaguhyaṁ maheśvaram sadyojātaṁ ca tanmūrtimaṣṭatriṁśatkalāmayam

जिनका हृदय अघोर है, तथा गुह्य भाग वाम है, ऐसे महेश्वर; और सद्योजात — जिनकी मूर्ति अड़तीस कलाओं से युक्त है,

श्लोक 62 (shiva.kailasa.7.62)

मातृकामयमीशानम्पञ्चब्रह्ममयन्तथा । ॐकाराख्यमयं चैव हंसन्यासमयन्तथा

mātṛkāmayamīśānampañcabrahmamayantathā oṁkārākhyamayaṁ caiva haṁsanyāsamayantathā

मातृकामय, ईशानस्वरूप, तथा पाँच ब्रह्मों से युक्त; ओंकार-स्वरूप और हंस-न्यास-स्वरूप भी,

श्लोक 63 (shiva.kailasa.7.63)

पञ्चाक्षरमयन्देवं षडक्षरमयन्तथा । अङ्गषट्कमयञ्चैव जातिषट्कसमन्वितम्

pañcākṣaramayandevaṁ ṣaḍakṣaramayantathā aṅgaṣaṭkamayañcaiva jātiṣaṭkasamanvitam

पंचाक्षरमय देव, षडक्षरमय भी, षडंगमय और षड्जातिसमन्वित भी।

श्लोक 64 (shiva.kailasa.7.64)

एवन्ध्यात्वाथ मद्वामभागे त्वां च मनोन्मनीम् । गौरी मिमाय मन्त्रेण प्रणवाद्येन भक्तितः

evandhyātvātha madvāmabhāge tvāṁ ca manonmanīm gaurī mimāya mantreṇa praṇavādyena bhaktitaḥ

इस प्रकार ध्यान करके, फिर मेरे वाम भाग में तुम्हारा, मनोन्मनी का, प्रणव-आदि 'गौरीमिमाय' मंत्र से भक्तिपूर्वक ध्यान करे।

श्लोक 65 (shiva.kailasa.7.65)

आवाह्य पूर्ववत्कुर्यान्नमस्कारांतमी श्वरि । ध्यायेत्ततस्त्वां देवेशि समाहितमना मुनिः

āvāhya pūrvavatkuryānnamaskārāṁtamī śvari dhyāyettatastvāṁ deveśi samāhitamanā muniḥ

हे ईश्वरि! आवाहन करके पूर्ववत् नमस्कार तक की क्रिया करे। हे देवेशि! फिर मुनि एकाग्रचित्त होकर तुम्हारा ध्यान करे।

श्लोक 66 (shiva.kailasa.7.66)

प्रफुल्लोत्पलपत्राभां विस्तीर्णायतलोचनाम् । पूर्णचन्द्राभवदनान्नील कुंचितमूर्द्धजाम्

praphullotpalapatrābhāṁ vistīrṇāyatalocanām pūrṇacandrābhavadanānnīla kuṁcitamūrddhajām

प्रफुल्ल नील कमलदल के समान, विशाल और दीर्घ नेत्रों वाली, पूर्णचन्द्र के समान मुख वाली, नीले घुँघराले केशों वाली,

श्लोक 67 (shiva.kailasa.7.67)

नीलोत्पलदलप्रख्याञ्चन्द्रार्धकृतशेखराम् । अतिवृत्तघनोत्तुंगस्निग्धपीनपयोधराम्

nīlotpaladalaprakhyāñcandrārdhakṛtaśekharām ativṛttaghanottuṁgasnigdhapīnapayodharām

नील कमलदल के समान, अर्द्धचन्द्र से मुकुटित, अत्यंत गोल, सघन, उन्नत, स्निग्ध और पुष्ट स्तनों वाली,

श्लोक 68 (shiva.kailasa.7.68)

तनुमध्याम्पृथुश्रोणीम्पीतसूक्ष्मतराम्बराम् । सर्वाभरणसम्पन्नां ललाटतिलकोज्ज्वलाम्

tanumadhyāmpṛthuśroṇīmpītasūkṣmatarāmbarām sarvābharaṇasampannāṁ lalāṭatilakojjvalām

पतली कमर वाली, विशाल नितंबों वाली, पीत सूक्ष्म वस्त्र धारण करने वाली, समस्त आभूषणों से युक्त, ललाट के तिलक से देदीप्यमान,

श्लोक 69 (shiva.kailasa.7.69)

विचित्रपुष्पसंकीर्णकेशपाशोपशोभिताम् । सर्वतोऽनुगुणाकारां किंचिल्लज्जानताननाम्

vicitrapuṣpasaṁkīrṇakeśapāśopaśobhitām sarvato ’nuguṇākārāṁ kiṁcillajjānatānanām

विचित्र पुष्पों से गुंथे हुए केशपाश से सुशोभित, सब ओर से अनुरूप आकार वाली, कुछ लज्जा से झुके हुए मुख वाली,

श्लोक 70 (shiva.kailasa.7.70)

हेमारविन्दं विलसद्दधानां दक्षिणे करे । चण्डवच्चामरं हस्तं न्यस्यासीनां सुखासने

hemāravindaṁ vilasaddadhānāṁ dakṣiṇe kare caṇḍavaccāmaraṁ hastaṁ nyasyāsīnāṁ sukhāsane

दाहिने हाथ में सुशोभित स्वर्णकमल धारण किए हुए, तथा हाथ में चामर लिए हुए, सुखासन पर बैठी हुई।

श्लोक 71 (shiva.kailasa.7.71)

एवम्मान्त्वां च देवेशि ध्यात्वा नियतमानसः । स्नापयेच्छंखतोयेन प्रणवप्रोक्षणक्रमात्

evammāntvāṁ ca deveśi dhyātvā niyatamānasaḥ snāpayecchaṁkhatoyena praṇavaprokṣaṇakramāt

हे देवेशि! इस प्रकार मेरा और तुम्हारा ध्यान करके, नियतचित्त होकर, प्रणव से प्रोक्षणपूर्वक शंख-जल से स्नान कराए।

श्लोक 72 (shiva.kailasa.7.72)

भवे भवे नातिभव इति पाद्यम्प्रकल्पयेत् । वामाय नम इत्युक्त्वा दद्यादाचमनीयकम्

bhave bhave nātibhava iti pādyamprakalpayet vāmāya nama ityuktvā dadyādācamanīyakam

'भवे भवे नातिभवे' कहकर पाद्य अर्पित करे। 'वामाय नमः' कहकर आचमनीय जल अर्पित करे।

श्लोक 73 (shiva.kailasa.7.73)

ज्येष्ठाय नम इत्युक्त्वा शुभ्रवस्त्रम्प्रकल्पयेत् । श्रेष्ठाय नम इत्युक्त्वा दद्याद्यज्ञोपवीतकम्

jyeṣṭhāya nama ityuktvā śubhravastramprakalpayet śreṣṭhāya nama ityuktvā dadyādyajñopavītakam

'ज्येष्ठाय नमः' कहकर श्वेत वस्त्र अर्पित करे। 'श्रेष्ठाय नमः' कहकर यज्ञोपवीत अर्पित करे।

श्लोक 74 (shiva.kailasa.7.74)

रुद्राय नम इत्युक्त्वा पुनराचमनीयकम् । कालाय नम इत्युक्त्वा गन्धन्दद्यात्सुसंस्कृतम्

rudrāya nama ityuktvā punarācamanīyakam kālāya nama ityuktvā gandhandadyātsusaṁskṛtam

'रुद्राय नमः' कहकर पुनः आचमनीय जल अर्पित करे। 'कालाय नमः' कहकर सुसंस्कृत गंध अर्पित करे।

श्लोक 75 (shiva.kailasa.7.75)

कलाविकरणाय नमोऽक्षतं च परिकल्पयेत् । बलविकरणाय नम इति पुष्पाणि दापयेत्

kalāvikaraṇāya namo ’kṣataṁ ca parikalpayet balavikaraṇāya nama iti puṣpāṇi dāpayet

'कलाविकरणाय नमः' कहकर अक्षत अर्पित करे। 'बलविकरणाय नमः' कहकर पुष्प अर्पित करे।

श्लोक 76 (shiva.kailasa.7.76)

बलाय नम इत्युक्त्वा धूपन्दद्यात्प्र यत्नतः । बलप्रमथनायेति सुदीपं चैव दापयेत्

balāya nama ityuktvā dhūpandadyātpra yatnataḥ balapramathanāyeti sudīpaṁ caiva dāpayet

'बलाय नमः' कहकर प्रयत्नपूर्वक धूप अर्पित करे। 'बलप्रमथनाय' कहकर सुंदर दीप भी अर्पित करे।

श्लोक 77 (shiva.kailasa.7.77)

ब्रह्मभिश्च षडंगैश्च ततो मातृकया सह । प्रणवेन शिवेनैव शक्तियुक्तेन च क्रमात्

brahmabhiśca ṣaḍaṁgaiśca tato mātṛkayā saha praṇavena śivenaiva śaktiyuktena ca kramāt

फिर ब्रह्मों और षडंगों के साथ, मातृका के साथ, प्रणव के साथ, तथा शक्तियुक्त शिव-मंत्र के साथ क्रमशः,

श्लोक 78 (shiva.kailasa.7.78)

मुद्राः प्रदर्शयेन्मह्यन्तुभ्यञ्च वरवर्णिनि । मयि प्रकल्पयेत्पूर्वमुपचारांस्ततस्त्वयि

mudrāḥ pradarśayenmahyantubhyañca varavarṇini mayi prakalpayetpūrvamupacārāṁstatastvayi

हे वरवर्णिनि! मेरे और तुम्हारे लिए मुद्राएँ दिखाए। पहले मुझमें उपचारों की कल्पना करे, फिर तुममें।

श्लोक 79 (shiva.kailasa.7.79)

यदा त्वयि प्रकुर्वीत स्त्रीलिंगं योजयेत्तदा । इयानेव हि भेदोऽस्ति नान्यः पार्वति कश्चन

yadā tvayi prakurvīta strīliṁgaṁ yojayettadā iyāneva hi bhedo ’sti nānyaḥ pārvati kaścana

जब तुम्हारे लिए यह क्रिया करे, तब स्त्रीलिंग का प्रयोग करे। हे पार्वति! यही एकमात्र भेद है, अन्य कोई भेद नहीं है।

श्लोक 80 (shiva.kailasa.7.80)

एवन्ध्यानम्पूजनं च कृत्वा सम्यग्विधानतः । ममावरणपूजां च प्रारभेत विचक्षणः

evandhyānampūjanaṁ ca kṛtvā samyagvidhānataḥ mamāvaraṇapūjāṁ ca prārabheta vicakṣaṇaḥ

इस प्रकार भलीभाँति विधिपूर्वक ध्यान और पूजन करके, विचक्षण साधक मेरी आवरण-पूजा आरंभ करे।

अध्याय 6अध्याय-सूचीअध्याय 8