Skip to main content

वायवीय संहिता · अध्याय 1

विद्या-अवतार की कथा

अध्याय-सूचीअध्याय 2

श्लोक 1 (shiva.vayaviya.1.1)

व्यास उवाच । नमः शिवाय सोमाय सगणाय ससूनवे । प्रधानपुरुषेशाय सर्गस्थित्यन्तहेतवे

vyāsa uvāca | namaḥ śivāya somāya sagaṇāya sasūnave | pradhānapuruṣeśāya sargasthityantahetave

व्यास जी ने कहा — शिव को, सोम-रूप शिव को, गणों और पुत्र सहित, प्रधान-पुरुष के स्वामी को, सृष्टि-स्थिति-प्रलय के हेतु को नमस्कार है।

श्लोक 2 (shiva.vayaviya.1.2)

शक्तिरप्रतिमा यस्य ह्यैश्वर्यं चापि सर्वगम् । स्वामित्वं च विभुत्वं च स्वभावं सम्प्रचक्षते

śaktirapratimā yasya hyaiśvaryaṁ cāpi sarvagam | svāmitvaṁ ca vibhutvaṁ ca svabhāvaṁ sampracakṣate

जिनकी शक्ति अनुपम है और जिनका ऐश्वर्य सर्वत्र व्याप्त है — उनके स्वामित्व, विभुत्व और स्वभाव का वर्णन किया जाता है।

श्लोक 3 (shiva.vayaviya.1.3)

तमजं विश्वकर्माणं शाश्वतं शिवमव्ययम् । महादेवं महात्मानं व्रजामि शरणं शिवम्

tamajaṁ viśvakarmāṇaṁ śāśvataṁ śivamavyayam | mahādevaṁ mahātmānaṁ vrajāmi śaraṇaṁ śivam

उस अजन्मा, विश्व के रचयिता, शाश्वत, कल्याणस्वरूप, अविनाशी महादेव महात्मा शिव की मैं शरण ग्रहण करता हूँ।

श्लोक 4 (shiva.vayaviya.1.4)

धर्मक्षेत्रे महातीर्थे गङ्गाकालिन्दिसङ्गमे । प्रयागे नैमिषारण्ये ब्रह्मलोकस्य वर्त्मनि

dharmakṣetre mahātīrthe gaṁgākālindisaṁgame | prayāge naimiṣāraṇye brahmalokasya vartmani

धर्मक्षेत्र, महातीर्थ, गंगा-कालिन्दी (यमुना) के संगम-स्थल, प्रयाग तथा नैमिषारण्य में, जो ब्रह्मलोक का मार्ग है —

श्लोक 5 (shiva.vayaviya.1.5)

मुनयः शंसितात्मानः सत्यव्रतपरायणाः । महौजसो महाभागा महासत्रं वितेनिरे

munayaḥ śaṁsitātmānaḥ satyavrataparāyaṇāḥ | mahaujaso mahābhāgā mahāsatraṁ vitenire

वहाँ पवित्रात्मा, सत्यव्रतपरायण, महातेजस्वी और महाभाग्यशाली मुनियों ने एक महान यज्ञ-सत्र का आयोजन किया।

श्लोक 6 (shiva.vayaviya.1.6)

तत्र सत्रं समाकर्ण्य तेषामक्लिष्टकर्मणाम् । साक्षात्सत्यवतीसूनोर्वेदव्यासस्य धीमतः

tatra satraṁ samākarṇya teṣāmakliṣṭakarmaṇām | sākṣātsatyavatīsūnorvedavyāsasya dhīmataḥ

उस यज्ञ का समाचार सुनकर, अक्लिष्ट कर्म करने वाले, सत्यवती-पुत्र बुद्धिमान वेदव्यास के साक्षात् शिष्य —

श्लोक 7 (shiva.vayaviya.1.7)

शिष्यो महात्मा मेधावी त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित्

śiṣyo mahātmā medhāvī triṣu lokeṣu viśrutaḥ | pañcāvayavayuktasya vākyasya guṇadoṣavit

तीनों लोकों में विख्यात, महान आत्मा वाले, मेधावी, पाँच अवयवों वाले वाक्य के गुण-दोष के ज्ञाता,

श्लोक 8 (shiva.vayaviya.1.8)

उत्तरोत्तरवक्ता च ब्रुवतोऽपि बृहस्पतेः । मधुरश्रवणानां च मनोज्ञपदपर्वणाम्

uttarottaravaktā ca bruvato'pi bṛhaspateḥ | madhuraśravaṇānāṁ ca manojñapadaparvaṇām

बृहस्पति के बोलने पर भी उत्तर देने में समर्थ, मधुर श्रवण योग्य और सुंदर पदों-पर्वों वाली वाणी में कुशल,

श्लोक 9 (shiva.vayaviya.1.9)

कथानां निपुणो वक्ता कालविन्नयवित्कविः । आजगाम स तं देशं सूतः पौराणिकोत्तमः

kathānāṁ nipuṇo vaktā kālavinnayavitkaviḥ | ājagāma sa taṁ deśaṁ sūtaḥ paurāṇikottamaḥ

कथाओं के निपुण वक्ता, काल और नय के ज्ञाता, कवि सूत, पुराणकथकों में श्रेष्ठ, उस स्थान पर पधारे।

श्लोक 10 (shiva.vayaviya.1.10)

तं दृष्ट्वा सूतमायान्तं मुनयो हृष्टमानसाः । तस्मै साम च पूजां च यथावत्प्रत्यपादयन्

taṁ dṛṣṭvā sūtamāyāntaṁ munayo hṛṣṭamānasāḥ | tasmai sāma ca pūjāṁ ca yathāvatpratyapādayan

सूत जी को आते देख मुनिगण हर्षित हो उठे और उन्हें विधिवत सत्कार-वचन तथा पूजा अर्पित की।

श्लोक 11 (shiva.vayaviya.1.11)

प्रतिगृह्य स तां पूजां मुनिभिः प्रतिपादिताम् । उद्दिष्टमासनं भेजे नियुक्तो युक्तमात्मनः

pratigṛhya sa tāṁ pūjāṁ munibhiḥ pratipāditām | uddiṣṭamāsanaṁ bheje niyukto yuktamātmanaḥ

मुनियों द्वारा अर्पित उस पूजा को ग्रहण कर, आदेशानुसार, वे नियत आसन पर स्थिरचित्त होकर विराजमान हुए।

श्लोक 12 (shiva.vayaviya.1.12)

ततस्तत्सङ्गमादेव मुनीनां भावितात्मनाम् । सोत्कण्ठमभवच्चित्तं श्रोतुं पौराणिकीं कथाम्

tatastatsaṁgamādeva munīnāṁ bhāvitātmanām | sotkaṇṭhamabhavaccittaṁ śrotuṁ paurāṇikīṁ kathām

उस संगम से ही भावितात्मा मुनियों के चित्त में पुराण-कथा सुनने की उत्कण्ठा जाग उठी।

श्लोक 13 (shiva.vayaviya.1.13)

तदा तमनुकूलाभिर्वाग्भिः पूज्य महर्षयः । अतीवाभिमुखं कृत्वा वचनं चेदमब्रुवन्

tadā tamanukūlābhirvāgbhiḥ pūjya maharṣayaḥ | atīvābhimukhaṁ kṛtvā vacanaṁ cedamabruvan

तब उन्हें अनुकूल वचनों से पूजित कर, महर्षिगण पूर्ण रूप से उनकी ओर उन्मुख होकर यह वचन बोले।

श्लोक 14 (shiva.vayaviya.1.14)

ऋषय ऊचुः । रोमहर्षण सर्वज्ञ भवान्नो भाग्यगौरवात् । सम्प्राप्तोऽद्य महाभाग शैवराज महामते

ṛṣaya ūcuḥ | romaharṣaṇa sarvajña bhavānno bhāgyagauravāt | samprāpto'dya mahābhāga śaivarāja mahāmate

ऋषियों ने कहा — हे रोमहर्षण! हे सर्वज्ञ! हमारे सौभाग्य के प्रताप से आज आप, हे महाभाग, शैव-विद्या में महामति, हमें प्राप्त हुए हैं।

श्लोक 15 (shiva.vayaviya.1.15)

पुराणविद्यामखिलां व्यासात्प्रत्यक्षमीयिवान् । तस्मादाश्चर्यभूतानां कथानां त्वं हि भाजनम्

purāṇavidyāmakhilāṁ vyāsātpratyakṣamīyivān | tasmādāścaryabhūtānāṁ kathānāṁ tvaṁ hi bhājanam

व्यास जी से समस्त पुराण-विद्या साक्षात् प्राप्त करने के कारण आप ही अद्भुत कथाओं के आधार हैं।

श्लोक 16 (shiva.vayaviya.1.16)

रत्नानामुरुसाराणां रत्नाकर इवार्णवः । यच्च भूतं यच्च भव्यं यच्चान्यद्वस्तु वर्तते

ratnānāmurusārāṇāṁ ratnākara ivārṇavaḥ | yacca bhūtaṁ yacca bhavyaṁ yaccānyadvastu vartate

जैसे समुद्र बहुमूल्य रत्नों की खान है, वैसे ही जो हो चुका, जो होने वाला है और जो अन्य वस्तु विद्यमान है,

श्लोक 17 (shiva.vayaviya.1.17)

न तवाविदितं किञ्चित् त्रिषु लोकेषु विद्यते । त्वमदृष्टवशादस्मद्दर्शनार्थमिहागतः । अकुर्वन्किमपि श्रेयो न वृथा गन्तुमर्हसि

na tavāviditaṁ kiñcit triṣu lokeṣu vidyate | tvamadṛṣṭavaśādasmaddarśanārthamihāgataḥ | akurvankimapi śreyo na vṛthā gantumarhasi

उसमें से तीनों लोकों में आपसे कुछ भी अज्ञात नहीं है। आप अदृष्ट के वशीभूत होकर हमारे दर्शनार्थ यहाँ पधारे हैं — कुछ कल्याण किए बिना आपका यूँ ही लौट जाना उचित नहीं।

श्लोक 18 (shiva.vayaviya.1.18)

तस्माच्छ्राव्यतरं पुण्यं सत्कथाज्ञानसंहितम् । वेदान्तसारसर्वस्वं पुराणं श्रावयाशु नः

tasmācchrāvyataraṁ puṇyaṁ satkathājñānasaṁhitam | vedāntasārasarvasvaṁ purāṇaṁ śrāvayāśu naḥ

अतः वह अत्यंत श्रवणीय, पुण्यमय, सत्कथा-ज्ञान से युक्त, वेदांत के सारसर्वस्व-रूप पुराण हमें शीघ्र सुनाइए।

श्लोक 19 (shiva.vayaviya.1.19)

एवमभ्यर्थितः सूतो मुनिभिर्वेदवादिभिः । श्लक्ष्णां च न्यायसंयुक्तां प्रत्युवाच शुभां गिरम्

evamabhyarthitaḥ sūto munibhirvedavādibhiḥ | ślakṣṇāṁ ca nyāyasaṁyuktāṁ pratyuvāca śubhāṁ giram

वेदवादी मुनियों द्वारा इस प्रकार प्रार्थना किए जाने पर सूत जी ने मृदु, न्यायसंगत और शुभ वाणी में उत्तर दिया।

श्लोक 20 (shiva.vayaviya.1.20)

सूत उवाच । पूजितोऽनुगृहीतश्च भवद्भिरिति चोदितः । कस्मात्सम्यङ् न विब्रूयां पुराणमृषिपूजितम्

sūta uvāca | pūjito'nugṛhītaśca bhavadbhiriti coditaḥ | kasmātsamyaṁ na vibrūyāṁ purāṇamṛṣipūjitam

सूत जी ने कहा — आप लोगों द्वारा पूजित और अनुगृहीत होकर, इस प्रकार प्रेरित किया गया मैं, ऋषिपूजित पुराण को भली-भाँति क्यों न कहूँ?

श्लोक 21 (shiva.vayaviya.1.21)

अभिवन्द्य महादेवं देवीं स्कन्दं विनायकम् । नन्दिनं च तथा व्यासं साक्षात्सत्यवतीसुतम्

abhivandya mahādevaṁ devīṁ skandaṁ vināyakam | nandinaṁ ca tathā vyāsaṁ sākṣātsatyavatīsutam

महादेव, देवी, स्कन्द, विनायक, नन्दी तथा साक्षात् सत्यवती-पुत्र व्यास जी को नमस्कार कर,

श्लोक 22 (shiva.vayaviya.1.22)

वक्ष्यामि परमं पुण्यं पुराणं वेदसम्मितम् । शिवज्ञानार्णवं साक्षाद् भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

vakṣyāmi paramaṁ puṇyaṁ purāṇaṁ vedasammitam | śivajñānārṇavaṁ sākṣād bhuktimuktiphalapradam

मैं उस परम पुण्यमय, वेद के समतुल्य, साक्षात् शिवज्ञान के सागर-रूप, भुक्ति-मुक्ति फल देने वाले पुराण का वर्णन करूँगा।

श्लोक 23 (shiva.vayaviya.1.23)

शब्दार्थन्यायसंयुक्तैरागमार्थैर्विभूषितम् । श्वेतकल्पप्रसङ्गेन वायुना कथितं पुरा

śabdārthanyāyasaṁyuktairāgamārthairvibhūṣitam | śvetakalpaprasaṁgena vāyunā kathitaṁ purā

जो शब्द, अर्थ और न्याय से युक्त आगम-अर्थों से विभूषित है, जिसे श्वेत-कल्प के प्रसंग में वायु देव ने पूर्वकाल में कहा था।

श्लोक 24 (shiva.vayaviya.1.24)

विद्यास्थानानि सर्वाणि पुराणानुक्रमं तथा । तत्पुराणस्य चोत्पत्तिं ब्रुवतो मे निबोधत

vidyāsthānāni sarvāṇi purāṇānukramaṁ tathā | tatpurāṇasya cotpattiṁ bruvato me nibodhata

सभी विद्या-स्थानों तथा पुराणों के क्रम को, और उस पुराण की उत्पत्ति को कहते हुए मुझसे सुनिए।

श्लोक 25 (shiva.vayaviya.1.25)

अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्याश्चैताश्चतुर्दश

aṁgāni vedāścatvāro mīmāṁsā nyāyavistaraḥ | purāṇaṁ dharmaśāstraṁ ca vidyāścaitāścaturdaśa

छह अंग, चार वेद, मीमांसा, विस्तृत न्यायशास्त्र, पुराण और धर्मशास्त्र — ये चौदह विद्याएँ हैं।

श्लोक 26 (shiva.vayaviya.1.26)

आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेत्यनुक्रमात् । अर्थशास्त्रं परं तस्माद्विद्या ह्यष्टादश स्मृताः

āyurvedo dhanurvedo gāndharvaścetyanukramāt | arthaśāstraṁ paraṁ tasmādvidyā hyaṣṭādaśa smṛtāḥ

आयुर्वेद, धनुर्वेद और गान्धर्ववेद क्रम से, तथा उनसे आगे अर्थशास्त्र — इस प्रकार अठारह विद्याएँ स्मरण की जाती हैं।

श्लोक 27 (shiva.vayaviya.1.27)

अष्टादशानां विद्यानामेतासां भिन्नवर्त्मनाम् । आदिकर्त्ता कविः साक्षाच्छूलपाणिरिति श्रुतिः

aṣṭādaśānāṁ vidyānāmetāsāṁ bhinnavartmanām | ādikarttā kaviḥ sākṣācchūlapāṇiriti śrutiḥ

भिन्न-भिन्न मार्गों वाली इन अठारह विद्याओं के आदि रचयिता, कवि, साक्षात् शूलपाणि (शिव) ही हैं — ऐसा श्रुति कहती है।

श्लोक 28 (shiva.vayaviya.1.28)

स हि सर्वजगन्नाथः सिसृक्षुरखिलं जगत् । ब्रह्माणं विदधे साक्षात्पुत्रमग्रे सनातनम्

sa hi sarvajagannāthaḥ sisṛkṣurakhilaṁ jagat | brahmāṇaṁ vidadhe sākṣātputramagre sanātanam

वे समस्त जगत के स्वामी, संपूर्ण जगत की सृष्टि की इच्छा से, सबसे पहले सनातन ब्रह्मा को साक्षात् अपने पुत्र रूप में रचा।

श्लोक 29 (shiva.vayaviya.1.29)

तस्मै प्रथमपुत्राय ब्रह्मणे विश्वयोनये । विद्याश्चेमा ददौ पूर्वं विश्वसृष्ट्यर्थमीश्वरः

tasmai prathamaputrāya brahmaṇe viśvayonaye | vidyāścemā dadau pūrvaṁ viśvasṛṣṭyarthamīśvaraḥ

उस प्रथम पुत्र, विश्व की योनि ब्रह्मा को, विश्व-सृष्टि के प्रयोजन से ईश्वर ने पहले ये विद्याएँ प्रदान कीं।

श्लोक 30 (shiva.vayaviya.1.30)

पालनाय हरिं देवं रक्षाशक्तिं ददौ ततः । मध्यमं तनयं विष्णुं पातारं ब्रह्मणोऽपि हि

pālanāya hariṁ devaṁ rakṣāśaktiṁ dadau tataḥ | madhyamaṁ tanayaṁ viṣṇuṁ pātāraṁ brahmaṇo'pi hi

तत्पश्चात् पालन के लिए देव हरि को, ब्रह्मा के भी रक्षक, मध्यम पुत्र विष्णु को, रक्षा-शक्ति प्रदान की।

श्लोक 31 (shiva.vayaviya.1.31)

लब्धविद्येन विधिना प्रजासृष्टिं वितन्वता । प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा स्मृतम्

labdhavidyena vidhinā prajāsṛṣṭiṁ vitanvatā | prathamaṁ sarvaśāstrāṇāṁ purāṇaṁ brahmaṇā smṛtam

विद्या प्राप्त कर प्रजा-सृष्टि करते हुए ब्रह्मा द्वारा सभी शास्त्रों में सर्वप्रथम पुराण का स्मरण किया गया।

श्लोक 32 (shiva.vayaviya.1.32)

अनन्तरं तु वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः । प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां तन्मुखादभवत्ततः

anantaraṁ tu vaktrebhyo vedāstasya vinirgatāḥ | pravṛttiḥ sarvaśāstrāṇāṁ tanmukhādabhavattataḥ

तत्पश्चात् उनके मुखों से वेद प्रकट हुए; उन्हीं के मुख से समस्त शास्त्रों की प्रवृत्ति हुई।

श्लोक 33 (shiva.vayaviya.1.33)

यदास्य विस्तरं शक्ता नाधिगन्तुं प्रजा भुवि । तदा विद्यासमासार्थं विश्वेश्वरनियोगतः

yadāsya vistaraṁ śaktā nādhigantuṁ prajā bhuvi | tadā vidyāsamāsārthaṁ viśveśvaraniyogataḥ

जब पृथ्वी पर प्रजा इसके विस्तार को ग्रहण करने में असमर्थ हो गई, तब विद्या के संक्षेप हेतु विश्वेश्वर की आज्ञा से —

श्लोक 34 (shiva.vayaviya.1.34)

द्वापरान्तेषु विश्वात्मा विष्णुर्विश्वम्भरः प्रभुः । व्यासनाम्ना चरत्यस्मिन्नवतीर्य महीतले

dvāparānteṣu viśvātmā viṣṇurviśvambharaḥ prabhuḥ | vyāsanāmnā caratyasminnavatīrya mahītale

द्वापर के अंत में विश्वात्मा, विश्व का भरण-पोषण करने वाले प्रभु विष्णु व्यास नाम से इस पृथ्वीतल पर अवतरित होकर विचरण करते हैं।

श्लोक 35 (shiva.vayaviya.1.35)

एवं व्यस्ताश्च वेदाश्च द्वापरे द्वापरे द्विजाः । निर्मितानि पुराणानि अन्यानि च ततः परम्

evaṁ vyastāśca vedāśca dvāpare dvāpare dvijāḥ | nirmitāni purāṇāni anyāni ca tataḥ param

इस प्रकार, हे द्विजो, प्रत्येक द्वापर में वेद विभाजित होते हैं और पुराण तथा अन्य ग्रंथ रचे जाते हैं।

श्लोक 36 (shiva.vayaviya.1.36)

स पुनर्द्वापरे चास्मिन्कृष्णद्वैपायनाख्यया । अरण्यामिव हव्याशी सत्यवत्यामजायत

sa punardvāpare cāsminkṛṣṇadvaipāyanākhyayā | araṇyāmiva havyāśī satyavatyāmajāyata

वे ही इस द्वापर में पुनः कृष्णद्वैपायन नाम से सत्यवती के गर्भ से, वन में अग्नि के समान, उत्पन्न हुए।

श्लोक 37 (shiva.vayaviya.1.37)

सङ्क्षिप्य स पुनर्वेदांश्चतुर्द्धा कृतवान्मुनिः । सङ्क्षिप्तान् स पुनर्देदान् चक्रेऽष्टादशधा मुनिः । व्यस्तवेदतया लोके वेदव्यास इति श्रुतः

saṁkṣipya sa punarvedāṁścaturddhā kṛtavānmuniḥ | saṁkṣiptān sa punardedān cakre'ṣṭādaśadhā muniḥ | vyastavedatayā loke vedavyāsa iti śrutaḥ

उस मुनि ने वेदों को संक्षिप्त कर उन्हें चार भागों में विभक्त किया; फिर उन्हें पुनः अठारह भागों में विभक्त किया — इस प्रकार वेद को विभाजित करने के कारण वे लोक में वेदव्यास कहलाए।

श्लोक 38 (shiva.vayaviya.1.38)

पुराणानां च सङ्क्षिप्तं चतुर्लक्षप्रमाणतः । अद्यापि देवलोके तच्छतकोटिप्रविस्तरम्

purāṇānāṁ ca saṁkṣiptaṁ caturlakṣapramāṇataḥ | adyāpi devaloke tacchatakoṭipravistaram

पुराणों का संक्षिप्त रूप चार लाख श्लोकों के प्रमाण का है; आज भी देवलोक में वही विस्तृत रूप एक सौ करोड़ श्लोकों का है।

श्लोक 39 (shiva.vayaviya.1.39)

यो विद्याच्चतुरो वेदान् साङ्गोपनिषदो द्विजः । न चेत्पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः

yo vidyāccaturo vedān sāṁgopaniṣado dvijaḥ | na cetpurāṇaṁ saṁvidyānnaiva sa syādvicakṣaṇaḥ

जो द्विज अंग और उपनिषदों सहित चारों वेदों को जानता है, किंतु यदि पुराण को नहीं जानता, तो वह विद्वान नहीं कहलाता।

श्लोक 40 (shiva.vayaviya.1.40)

इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् । बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति

itihāsapurāṇābhyāṁ vedaṁ samupabṛṁhayet | bibhetyalpaśrutādvedo māmayaṁ prahariṣyati

इतिहास और पुराणों से वेद की पुष्टि करनी चाहिए; अल्पज्ञानी से वेद डरता है, सोचकर कि 'यह मुझे आघात पहुँचाएगा'।

श्लोक 41 (shiva.vayaviya.1.41)

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्

sargaśca pratisargaśca vaṁśo manvantarāṇi ca | vaṁśānucaritaṁ caiva purāṇaṁ pañcalakṣaṇam

सर्ग, प्रतिसर्ग, वंश, मन्वंतर तथा वंशानुचरित — ये पुराण के पाँच लक्षण हैं।

श्लोक 42 (shiva.vayaviya.1.42)

दशधा चाष्टधा चैतत्पुराणमुपदिश्यते । बृहत्सूक्ष्मप्रभेदेन मुनिभिस्तत्त्ववित्तमैः

daśadhā cāṣṭadhā caitatpurāṇamupadiśyate | bṛhatsūkṣmaprabhedena munibhistattvavittamaiḥ

तत्त्ववेत्ता मुनियों द्वारा यह पुराण बृहत् और सूक्ष्म भेद से दस प्रकार से और आठ प्रकार से भी उपदिष्ट किया जाता है।

श्लोक 43 (shiva.vayaviya.1.43)

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा । भविष्यं नारदीयं च मार्कण्डेयमतः परम्

brāhmaṁ pādmaṁ vaiṣṇavaṁ ca śaivaṁ bhāgavataṁ tathā | bhaviṣyaṁ nāradīyaṁ ca mārkaṇḍeyamataḥ param

ब्रह्म, पद्म, वैष्णव, शैव, तथा भागवत, भविष्य, नारदीय और उसके बाद मार्कण्डेय —

श्लोक 44 (shiva.vayaviya.1.44)

आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गं वाराहमेव च । स्कान्दं च वामनं चैव कौर्मं मात्स्यं च गारुडम्

āgneyaṁ brahmavaivartaṁ laiṁgaṁ vārāhameva ca | skāndaṁ ca vāmanaṁ caiva kaurmaṁ mātsyaṁ ca gāruḍam

आग्नेय, ब्रह्मवैवर्त, लिंग, वाराह, स्कांद, वामन, कौर्म, मात्स्य और गारुड —

श्लोक 45 (shiva.vayaviya.1.45)

ब्रह्माण्डं चेति पुण्योऽयं पुराणानामनुक्रमः । तत्र शैवं तुरीयं यच्छार्वं सर्वार्थसाधकम्

brahmāṇḍaṁ ceti puṇyo'yaṁ purāṇānāmanukramaḥ | tatra śaivaṁ turīyaṁ yacchārvaṁ sarvārthasādhakam

और ब्रह्माण्ड — यह पुराणों का पुण्य क्रम है। इनमें शैव पुराण चौथा है, जो शर्व (शिव) से संबंधित है और सब कामनाओं को सिद्ध करने वाला है।

श्लोक 46 (shiva.vayaviya.1.46)

ग्रन्थो लक्षप्रमाणं तद्व्यस्तं द्वादशसंहितम् । निर्मितं तच्छिवेनैव तत्र धर्मः प्रतिष्ठितः

grantho lakṣapramāṇaṁ tadvyastaṁ dvādaśasaṁhitam | nirmitaṁ tacchivenaiva tatra dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ

वह ग्रंथ एक लाख श्लोकों के प्रमाण का है, बारह संहिताओं में विभक्त, स्वयं शिव द्वारा रचित; उसमें धर्म प्रतिष्ठित है।

श्लोक 47 (shiva.vayaviya.1.47)

तदुक्तेनैव धर्मेण शैवास्त्रैवर्णिका नराः । तस्माद्विमुक्तिमन्विच्छन् शिवमेव समाश्रयेत्

taduktenaiva dharmeṇa śaivāstraivarṇikā narāḥ | tasmādvimuktimanvicchan śivameva samāśrayet

उसमें कथित धर्म से त्रैवर्णिक (तीन वर्णों के) मनुष्य शैव बनते हैं; अतः मुक्ति चाहने वाले को शिव का ही आश्रय लेना चाहिए।

श्लोक 48 (shiva.vayaviya.1.48)

तमाश्रित्यैव देवानामपि मुक्तिर्न चान्यथा

tamāśrityaiva devānāmapi muktirna cānyathā

उन्हीं की शरण लेने से देवताओं की भी मुक्ति होती है, अन्यथा नहीं।

श्लोक 49 (shiva.vayaviya.1.49)

यदिदं शैवमाख्यातं पुराणं वेदसम्मितम् । तस्य भेदान्समासेन ब्रुवतो मे निबोधत

yadidaṁ śaivamākhyātaṁ purāṇaṁ vedasammitam | tasya bhedānsamāsena bruvato me nibodhata

यह जो शैव पुराण, वेद के समतुल्य, कहा गया है, उसके भेदों को संक्षेप में कहते हुए मुझसे सुनिए।

श्लोक 50 (shiva.vayaviya.1.50)

विद्येश्वरं तथा रौद्रं वैनायकमनुत्तमम् । औमं मातृपुराणं च रुद्रैकादशकं तथा

vidyeśvaraṁ tathā raudraṁ vaināyakamanuttamam | aumaṁ mātṛpurāṇaṁ ca rudraikādaśakaṁ tathā

विद्येश्वर, रौद्र, अनुपम वैनायक, औम (उमा-संहिता), मातृ-पुराण, तथा रुद्रैकादशक —

श्लोक 51 (shiva.vayaviya.1.51)

कैलासं शतरुद्रं च कोटिरुद्राख्यमेव च । सहस्रकोटिरुद्राख्यं वायवीयं ततः परम्

kailāsaṁ śatarudraṁ ca koṭirudrākhyameva ca | sahasrakoṭirudrākhyaṁ vāyavīyaṁ tataḥ param

कैलास, शतरुद्र, कोटिरुद्र नामक, सहस्रकोटिरुद्र नामक, तत्पश्चात् वायवीय —

श्लोक 52 (shiva.vayaviya.1.52)

धर्मसंज्ञं पुराणं चेत्येवं द्वादश संहिताः । विद्येशं दशसाहस्रमुदितं ग्रन्थसङ्ख्यया

dharmasaṁjñaṁ purāṇaṁ cetyevaṁ dvādaśa saṁhitāḥ | vidyeśaṁ daśasāhasramuditaṁ granthasaṁkhyayā

और धर्म नामक पुराण — इस प्रकार बारह संहिताएँ हैं। विद्येश-संहिता ग्रंथ-संख्या में दस हजार बताई गई है।

श्लोक 53 (shiva.vayaviya.1.53)

रौद्रं वैनायकं चौमं मातृकाख्यं ततः परम् । प्रत्येकमष्टसाहस्रं त्रयोदशसहस्रकम्

raudraṁ vaināyakaṁ caumaṁ mātṛkākhyaṁ tataḥ param | pratyekamaṣṭasāhasraṁ trayodaśasahasrakam

रौद्र, वैनायक, औम, और उसके बाद मातृका नामक — इनमें से प्रत्येक आठ हजार की है, मातृका तेरह हजार की है।

श्लोक 54 (shiva.vayaviya.1.54)

रौद्रकादशकाख्यं यत् कैलासं षट्सहस्रकम् । शतरुद्रं त्रिसाहस्रं कोटिरुद्रं ततः परम्

raudrakādaśakākhyaṁ yat kailāsaṁ ṣaṭsahasrakam | śatarudraṁ trisāhasraṁ koṭirudraṁ tataḥ param

रुद्रैकादशक नामक संहिता छह हजार की, कैलास छह हजार की, शतरुद्र तीन हजार की, तत्पश्चात् कोटिरुद्र —

श्लोक 55 (shiva.vayaviya.1.55)

सहस्रैर्नवभिर्युक्तं सर्वार्थज्ञानसंयुतम् । सहस्रकोटिरुद्राख्यमेकादशसहस्रकम्

sahasrairnavabhiryuktaṁ sarvārthajñānasaṁyutam | sahasrakoṭirudrākhyamekādaśasahasrakam

नौ हजार से युक्त, सभी अर्थों के ज्ञान से संयुक्त; सहस्रकोटिरुद्र नामक ग्यारह हजार की है,

श्लोक 56 (shiva.vayaviya.1.56)

चतुस्सहस्रसङ्ख्येयं वायवीयमनुत्तमम् । धर्मसंज्ञं पुराणं यत्तद् द्वादशसहस्रकम्

catussahasrasaṁkhyeyaṁ vāyavīyamanuttamam | dharmasaṁjñaṁ purāṇaṁ yattad dvādaśasahasrakam

अनुपम वायवीय चार हजार की संख्या वाला है, और धर्म नामक पुराण बारह हजार की है।

श्लोक 57 (shiva.vayaviya.1.57)

तदेवं लक्षमुद्दिष्टं शैवं शाखाविभेदतः । पुराणं वेदसारं तद् भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

tadevaṁ lakṣamuddiṣṭaṁ śaivaṁ śākhāvibhedataḥ | purāṇaṁ vedasāraṁ tad bhuktimuktiphalapradam

इस प्रकार शैव पुराण अपने शाखा-भेदों सहित कुल एक लाख श्लोकों का बताया गया है — वह पुराण वेद का सार है, भुक्ति और मुक्ति फल देने वाला है।

श्लोक 58 (shiva.vayaviya.1.58)

व्यासेन तत्तु सङ्क्षिप्तं चतुर्विंशत्सहस्रकम् । शैवं तत्र पुराणं वै चतुर्थं सप्तसंहितम्

vyāsena tattu saṁkṣiptaṁ caturviṁśatsahasrakam | śaivaṁ tatra purāṇaṁ vai caturthaṁ saptasaṁhitam

व्यास जी द्वारा वह संक्षिप्त कर चौबीस हजार श्लोकों का किया गया; वहाँ शैव पुराण चौथा है, सात संहिताओं वाला है।

श्लोक 59 (shiva.vayaviya.1.59)

विद्येश्वराख्या तत्राद्या द्वितीया रुद्रसंहिता । तृतीया शतरुद्राख्या कोटिरुद्रा चतुर्थिका

vidyeśvarākhyā tatrādyā dvitīyā rudrasaṁhitā | tṛtīyā śatarudrākhyā koṭirudrā caturthikā

उनमें पहली विद्येश्वर नामक, दूसरी रुद्र-संहिता, तीसरी शतरुद्र नामक, चौथी कोटिरुद्र है।

श्लोक 60 (shiva.vayaviya.1.60)

पञ्चमी कथिता चोमा षष्ठी कैलाससंहिता । सप्तमी वायवीयाख्या सप्तैवं संहिता इह

pañcamī kathitā comā ṣaṣṭhī kailāsasaṁhitā | saptamī vāyavīyākhyā saptaivaṁ saṁhitā iha

पाँचवीं उमा-संहिता कही गई, छठी कैलास-संहिता, सातवीं वायवीय नामक — इस प्रकार यहाँ सात संहिताएँ हैं।

श्लोक 61 (shiva.vayaviya.1.61)

विद्येश्वरं द्विसाहस्रं रौद्रं पञ्चशतायुतम् । त्रिंशत्तथा द्विसाहस्रं सार्द्धैकशतमीरितम्

vidyeśvaraṁ dvisāhasraṁ raudraṁ pañcaśatāyutam | triṁśattathā dvisāhasraṁ sārddhaikaśatamīritam

विद्येश्वर दो हजार की, रौद्र दस हजार पाँच सौ तीस की, और डेढ़ सौ अधिक दो हजार की कही गई है,

श्लोक 62 (shiva.vayaviya.1.62)

शतरुद्रं तथा कोटिरुद्रं व्योमयुगाधिकम् । द्विसाहस्रं च द्विशतं तथौमं भूसहस्रकम्

śatarudraṁ tathā koṭirudraṁ vyomayugādhikam | dvisāhasraṁ ca dviśataṁ tathaumaṁ bhūsahasrakam

शतरुद्र तथा कोटिरुद्र दो हजार दो सौ की, और औम-संहिता एक हजार की,

श्लोक 63 (shiva.vayaviya.1.63)

चत्वारिंशत्साष्टशतं कैलासं भूसहस्रकम् । चत्वारिंशच्च द्विशतं वायवीयमतः परम्

catvāriṁśatsāṣṭaśataṁ kailāsaṁ bhūsahasrakam | catvāriṁśacca dviśataṁ vāyavīyamataḥ param

कैलास आठ सौ चालीस और एक हजार की, वायवीय दो सौ चालीस की उससे आगे,

श्लोक 64 (shiva.vayaviya.1.64)

चतुस्साहस्रसङ्ख्याकमेवं सङ्ख्याविभेदतः । श्रुतं परमपुण्यं तु पुराणं शिवसंज्ञकम्

catussāhasrasaṁkhyākamevaṁ saṁkhyāvibhedataḥ | śrutaṁ paramapuṇyaṁ tu purāṇaṁ śivasaṁjñakam

इस प्रकार संख्या-भेद से चार हजार की संख्या वाला यह परम पुण्यमय शिव नामक पुराण सुना गया।

श्लोक 65 (shiva.vayaviya.1.65)

चतुःसहस्रकं यत्तु वायवीयमुदीरितम् । तदिदं वर्त्तयिष्यामि भागद्वयसमन्वितम्

catuḥsahasrakaṁ yattu vāyavīyamudīritam | tadidaṁ varttayiṣyāmi bhāgadvayasamanvitam

जो वायवीय चार हजार श्लोकों का कहा गया है, उसे मैं दोनों भागों (पूर्व और उत्तर खंड) सहित अब कहूँगा।

श्लोक 66 (shiva.vayaviya.1.66)

नावेदविदुषे वाच्यमिदं शास्त्रमनुत्तमम् । न चैवाश्रद्दधानाय नापुराणविदे तथा

nāvedaviduṣe vācyamidaṁ śāstramanuttamam | na caivāśraddadhānāya nāpurāṇavide tathā

यह अनुपम शास्त्र वेद न जानने वाले को नहीं कहना चाहिए, न श्रद्धाहीन को, और न ही पुराण न जानने वाले को।

श्लोक 67 (shiva.vayaviya.1.67)

परीक्षिताय शिष्याय धार्मिकायानसूयवे । प्रदेयं शिवभक्ताय शिवधर्मानुसारिणे

parīkṣitāya śiṣyāya dhārmikāyānasūyave | pradeyaṁ śivabhaktāya śivadharmānusāriṇe

यह परीक्षित शिष्य को, धार्मिक, ईर्ष्यारहित, शिवभक्त और शिवधर्म का अनुसरण करने वाले को ही देना चाहिए।

श्लोक 68 (shiva.vayaviya.1.68)

पुराणसंहिता यस्य प्रसादान्मयि वर्तते । नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे

purāṇasaṁhitā yasya prasādānmayi vartate | namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejase

जिनकी कृपा से यह पुराण-संहिता मुझमें स्थित है, उन अमित तेजस्वी भगवान व्यास को नमस्कार है।

अध्याय-सूचीअध्याय 2