वायवीय संहिता · अध्याय 8
काल के प्रभाव से त्रिदेवों की आयु का वर्णन
श्लोक 1 (shiva.vayaviya.8.1)
ऋषय ऊचुः । केन मानेन कालेऽस्मिन्नायुः सङ्ख्या प्रकल्प्यते । सङ्ख्यारूपस्य कालस्य कः पुनः परमोऽवधिः
ṛṣaya ūcuḥ | kena mānena kāle'sminnāyuḥ saṁkhyā prakalpyate | saṁkhyārūpasya kālasya kaḥ punaḥ paramo'vadhiḥ
ऋषियों ने कहा — इस काल में आयु की संख्या किस मान से निर्धारित की जाती है? और संख्या-रूप काल की परम अवधि क्या है?
श्लोक 2 (shiva.vayaviya.8.2)
वायुरुवाच । आयुषोऽत्र निमेषाख्यमाद्यमानं प्रचक्षते । सङ्ख्यारूपस्य कालस्य शान्त्यतीतकलावधि
vāyuruvāca | āyuṣo'tra nimeṣākhyamādyamānaṁ pracakṣate | saṁkhyārūpasya kālasya śāntyatītakalāvadhi
वायु देव ने कहा — यहाँ आयु का 'निमेष' नामक प्रथम मान कहा जाता है; यह संख्या-रूप काल की, शांति तक पहुँचने वाली, अंतिम कला है।
श्लोक 3 (shiva.vayaviya.8.3)
अक्षिपक्ष्मपरिक्षेपो निमेषः परिकल्पितः । तादृशानां निमेषाणां काष्ठा दश च पञ्च च
akṣipakṣmaparikṣepo nimeṣaḥ parikalpitaḥ | tādṛśānāṁ nimeṣāṇāṁ kāṣṭhā daśa ca pañca ca
नेत्र की पलक झपकने को निमेष माना गया है; ऐसे पंद्रह निमेषों की एक काष्ठा होती है।
श्लोक 4 (shiva.vayaviya.8.4)
काष्ठास्त्रिंशत्कला नाम कलास्त्रिंशन्मुहूर्तकः । मुहूर्त्तानामपि त्रिंशदहोरात्रं प्रचक्षते
kāṣṭhāstriṁśatkalā nāma kalāstriṁśanmuhūrtakaḥ | muhūrttānāmapi triṁśadahorātraṁ pracakṣate
तीस काष्ठाओं को कला कहा जाता है, तीस कलाओं का एक मुहूर्त होता है; तीस मुहूर्तों को अहोरात्र (दिन-रात) कहा जाता है।
श्लोक 5 (shiva.vayaviya.8.5)
त्रिंशत्सङ्ख्यैरहोरात्रैर्मासः पक्षद्वयात्मकः
triṁśatsaṁkhyairahorātrairmāsaḥ pakṣadvayātmakaḥ
तीस अहोरात्रों से दो पक्षों वाला एक मास बनता है।
श्लोक 6 (shiva.vayaviya.8.6)
ज्ञेयं पित्र्यमहोरात्रं मासः कृष्णसितात्मकः
jñeyaṁ pitryamahorātraṁ māsaḥ kṛṣṇasitātmakaḥ
यह कृष्ण और शुक्ल पक्ष वाला मास पितरों के लिए एक अहोरात्र जानना चाहिए।
श्लोक 7 (shiva.vayaviya.8.7)
मासैस्तैरयनं षड्भिर्वर्षं द्वे चायनं मतम् । लौकिकेनैव मानेन ह्यब्दो यो मानुषः स्मृतः
māsaistairayanaṁ ṣaḍbhirvarṣaṁ dve cāyanaṁ matam | laukikenaiva mānena hyabdo yo mānuṣaḥ smṛtaḥ
उन छह मासों से एक अयन बनता है, और दो अयनों को एक वर्ष माना गया है; यही लौकिक मान से मानव वर्ष कहा जाता है।
श्लोक 8 (shiva.vayaviya.8.8)
एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रस्य निश्चयः । दक्षिणं चायनं रात्रिस्तथोदगयनं दिनम्
etaddivyamahorātramiti śāstrasya niścayaḥ | dakṣiṇaṁ cāyanaṁ rātristathodagayanaṁ dinam
यही मानव वर्ष, शास्त्र के निश्चय अनुसार, एक दिव्य अहोरात्र है; दक्षिणायन रात्रि है, और उत्तरायण दिन है।
श्लोक 9 (shiva.vayaviya.8.9)
मासस्त्रिंशदहोरात्रैर्दिव्यो मानुषवत्स्मृतः । संवत्सरोऽपि देवानां मासैर्द्वादशभिस्तथा
māsastriṁśadahorātrairdivyo mānuṣavatsmṛtaḥ | saṁvatsaro'pi devānāṁ māsairdvādaśabhistathā
मानव मास की भाँति दिव्य मास भी तीस अहोरात्रों का स्मरण किया गया है; तथा देवताओं का वर्ष भी बारह मासों का होता है।
श्लोक 10 (shiva.vayaviya.8.10)
त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षयुतान्यपि । दिव्यः संवत्सरो ज्ञेयो मानुषेण प्रकीर्तितः
trīṇi varṣaśatānyeva ṣaṣṭivarṣayutānyapi | divyaḥ saṁvatsaro jñeyo mānuṣeṇa prakīrtitaḥ
तीन सौ साठ मानव वर्षों को दिव्य संवत्सर जानना चाहिए, ऐसा कहा गया है।
श्लोक 11 (shiva.vayaviya.8.11)
दिव्येनैव प्रमाणेन युगसङ्ख्या प्रवर्तते । चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः
divyenaiva pramāṇena yugasaṁkhyā pravartate | catvāri bhārate varṣe yugāni kavayo viduḥ
इसी दिव्य मान से युगों की संख्या निर्धारित होती है; कवियों ने भारतवर्ष में चार युग जाने हैं।
श्लोक 12 (shiva.vayaviya.8.12)
पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते । द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कृत्स्नशः
pūrvaṁ kṛtayugaṁ nāma tatastretā vidhīyate | dvāparaṁ ca kaliścaiva yugānyetāni kṛtsnaśaḥ
पहले कृतयुग नामक युग है, फिर त्रेता विहित है; फिर द्वापर और कलि — ये सभी युग हैं।
श्लोक 13 (shiva.vayaviya.8.13)
चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् । तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः
catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṁ tatkṛtaṁ yugam | tasya tāvacchatī sandhyā sandhyāṁśaśca tathāvidhaḥ
कृतयुग चार हजार वर्षों का है; उसकी संध्या भी उतनी ही सौ वर्षों की है, और संध्यांश भी वैसा ही है।
श्लोक 14 (shiva.vayaviya.8.14)
इतरेषु ससन्ध्येषु ससन्ध्यांशेषु च त्रिषु । एकापायेन वर्तन्ते सहस्राणि शतानि च
itareṣu sasandhyeṣu sasandhyāṁśeṣu ca triṣu | ekāpāyena vartante sahasrāṇi śatāni ca
शेष तीन युगों में, अपनी-अपनी संध्या और संध्यांश सहित, हजार और सौ की संख्या क्रमशः एक-एक कम होती जाती है।
श्लोक 15 (shiva.vayaviya.8.15)
एतद्द्वादशसाहस्रं साधिकं च चतुर्युगम् । चतुर्युगसहस्रं यत्सङ्कल्प इति कथ्यते
etaddvādaśasāhasraṁ sādhikaṁ ca caturyugam | caturyugasahasraṁ yatsaṁkalpa iti kathyate
यह चारों युगों का योग बारह हजार से कुछ अधिक होता है; एक हजार ऐसे चतुर्युग को संकल्प कहा जाता है।
श्लोक 16 (shiva.vayaviya.8.16)
चतुर्युगैकसप्तत्या मनोरन्तरमुच्यते । कल्पे चतुर्दशैकस्मिन्मनूनां परिवृत्तयः
caturyugaikasaptatyā manorantaramucyate | kalpe caturdaśaikasminmanūnāṁ parivṛttayaḥ
इकहत्तर चतुर्युगों को मन्वंतर कहा जाता है; एक कल्प में चौदह मनुओं के परिवर्तन होते हैं।
श्लोक 17 (shiva.vayaviya.8.17)
एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वन्तराणि च । सप्रजानि व्यतीतानि शतशोऽथ सहस्रशः
etena kramayogena kalpamanvantarāṇi ca | saprajāni vyatītāni śataśo'tha sahasraśaḥ
इसी क्रम-योग से कल्प और मन्वंतर, अपनी-अपनी प्रजाओं सहित, सैकड़ों-हजारों की संख्या में बीत चुके हैं।
श्लोक 18 (shiva.vayaviya.8.18)
अज्ञेयत्वाच्च सर्वेषामसङ्ख्येयतया पुनः । शक्यो नैवानुपूर्व्याद्वै तेषां वक्तुं सुविस्तरः
ajñeyatvācca sarveṣāmasaṁkhyeyatayā punaḥ | śakyo naivānupūrvyādvai teṣāṁ vaktuṁ suvistaraḥ
वे सभी अज्ञेय और असंख्येय होने के कारण, उनका क्रमबद्ध विस्तृत वर्णन करना संभव नहीं है।
श्लोक 19 (shiva.vayaviya.8.19)
कल्पो नाम दिवा प्रोक्तो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कल्पानां वै सहस्रं च ब्राह्मं वर्षमिहोच्यते
kalpo nāma divā prokto brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ | kalpānāṁ vai sahasraṁ ca brāhmaṁ varṣamihocyate
अव्यक्त-जन्मा ब्रह्मा का एक दिन 'कल्प' कहा जाता है; और एक हजार कल्पों को यहाँ ब्रह्मा का एक वर्ष कहा जाता है।
श्लोक 20 (shiva.vayaviya.8.20)
वर्षाणामष्टसाहस्रं यच्च तद्ब्रह्मणो युगम् । सवनं युगसाहस्रं ब्रह्मणः पद्मजन्मनः
varṣāṇāmaṣṭasāhasraṁ yacca tadbrahmaṇo yugam | savanaṁ yugasāhasraṁ brahmaṇaḥ padmajanmanaḥ
आठ हजार वर्षों को ब्रह्मा का एक युग कहा जाता है; और एक हजार युगों को पद्मजन्मा ब्रह्मा का एक सवन कहा जाता है।
श्लोक 21 (shiva.vayaviya.8.21)
सवनानां सहस्रं च त्रिगुणं त्रिवृतं तथा । कल्प्यते सकलः कालो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
savanānāṁ sahasraṁ ca triguṇaṁ trivṛtaṁ tathā | kalpyate sakalaḥ kālo brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
एक हजार सवनों को, त्रिगुणित और त्रिवृत करके, परमेष्ठी ब्रह्मा का संपूर्ण काल निर्धारित किया जाता है।
श्लोक 22 (shiva.vayaviya.8.22)
तस्य वै दिवसे यान्ति चतुर्दश पुरन्दराः । शतानि मासे चत्वारि विंशत्या सहितानि च
tasya vai divase yānti caturdaśa purandarāḥ | śatāni māse catvāri viṁśatyā sahitāni ca
उनके एक दिन में चौदह इंद्र (पुरंदर) व्यतीत हो जाते हैं; एक मास में चार सौ बीस [इंद्र व्यतीत होते हैं],
श्लोक 23 (shiva.vayaviya.8.23)
अब्दे पञ्च सहस्राणि चत्वारिंशद्युतानि च । चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्च लक्षाणि चायुषि
abde pañca sahasrāṇi catvāriṁśadyutāni ca | catvāriṁśatsahasrāṇi pañca lakṣāṇi cāyuṣi
एक वर्ष में पाँच हजार चालीस, और उनकी संपूर्ण आयु में चालीस हजार पाँच लाख इंद्र व्यतीत होते हैं।
श्लोक 24 (shiva.vayaviya.8.24)
ब्रह्मा विष्णोर्दिने चैको विष्णू रुद्रदिने तथा । ईश्वरस्य दिने रुद्रः सदाख्यस्य तथेश्वरः
brahmā viṣṇordine caiko viṣṇū rudradine tathā | īśvarasya dine rudraḥ sadākhyasya tatheśvaraḥ
विष्णु के एक दिन में एक ब्रह्मा [व्यतीत होते हैं]; वैसे ही रुद्र के दिन में विष्णु [व्यतीत होते हैं]; ईश्वर के दिन में रुद्र, तथा सदाख्य के दिन में ईश्वर [व्यतीत होते हैं]।
श्लोक 25 (shiva.vayaviya.8.25)
साक्षाच्छिवस्य तत्सङ्ख्यस्तथा सोऽपि सदाशिवः । चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्चलक्षाणि चायुषि
sākṣācchivasya tatsaṁkhyastathā so'pi sadāśivaḥ | catvāriṁśatsahasrāṇi pañcalakṣāṇi cāyuṣi
साक्षात् शिव के [दिन में] उतनी ही संख्या में सदाशिव भी [व्यतीत होते हैं]; उनकी आयु भी चालीस हजार पाँच लाख [वर्षों की] है।
श्लोक 26 (shiva.vayaviya.8.26)
तस्मिन्साक्षाच्छिवेनैष कालात्मा सम्प्रवर्तते । यत्तत्सृष्टेः समाख्यातं कालान्तरमिह द्विजाः
tasminsākṣācchivenaiṣa kālātmā sampravartate | yattatsṛṣṭeḥ samākhyātaṁ kālāntaramiha dvijāḥ
उन साक्षात् शिव में ही यह कालात्मा प्रवर्तित होता है; हे द्विजो, यहाँ जो सृष्टि का कालांतर कहा गया है —
श्लोक 27 (shiva.vayaviya.8.27)
एतत्कालान्तरं ज्ञेयमहर्वै पारमेश्वरम् । रात्रिश्च तावती ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः
etatkālāntaraṁ jñeyamaharvai pārameśvaram | rātriśca tāvatī jñeyā parameśasya kṛtsnaśaḥ
इस संपूर्ण कालांतर को परमेश्वर का एक दिन जानना चाहिए; और उतनी ही रात्रि भी परमेश की संपूर्ण [अवधि] जाननी चाहिए।
श्लोक 28 (shiva.vayaviya.8.28)
अहस्तस्य तु या सृष्टी रात्रिश्च प्रलयः स्मृतः । अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारयेत्
ahastasya tu yā sṛṣṭī rātriśca pralayaḥ smṛtaḥ | aharna vidyate tasya na rātririti dhārayet
उनका दिन सृष्टि है, और रात्रि प्रलय मानी गई है; किंतु उनके लिए वास्तव में न दिन है, न रात्रि — ऐसा समझना चाहिए।
श्लोक 29 (shiva.vayaviya.8.29)
एषोपचारः क्रियते लोकानां हितकाम्यया । प्रजाः प्रजानां पतयो मूर्तयश्च सुरासुराः
eṣopacāraḥ kriyate lokānāṁ hitakāmyayā | prajāḥ prajānāṁ patayo mūrtayaśca surāsurāḥ
यह [दिन-रात्रि का भेद] लोकों के हित की कामना से किया गया एक उपचार मात्र है। प्रजाएँ, प्रजापति, तथा देव-असुरों के रूप,
श्लोक 30 (shiva.vayaviya.8.30)
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च । तन्मात्राण्यथ भूतादिर्बुद्धिश्च सह दैवतैः
indriyāṇīndriyārthāśca mahābhūtāni pañca ca | tanmātrāṇyatha bhūtādirbuddhiśca saha daivataiḥ
इंद्रियाँ, इंद्रियों के विषय, पाँच महाभूत, तन्मात्राएँ, भूतादि (अहंकार) तथा बुद्धि, अपने-अपने देवताओं सहित —
श्लोक 31 (shiva.vayaviya.8.31)
अहस्तिष्ठन्ति सर्वाणि परमेशस्य धीमतः । अहरन्ते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसम्भवः
ahastiṣṭhanti sarvāṇi parameśasya dhīmataḥ | aharante pralīyante rātryante viśvasambhavaḥ
ये सभी बुद्धिमान परमेश के दिन में स्थित रहती हैं; दिन के अंत में लीन हो जाती हैं, और रात्रि के अंत में विश्व की उत्पत्ति [पुनः होती] है।