द्वितीयांश · अध्याय 3
भारतवर्ष की महिमा
श्लोक 1 (vishnu.2.3.1)
पराशर उवाच । उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश् चैव दक्षिणम् । वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र संततिः
parāśara uvāca uttaraṁ yat samudrasya himādreś caiva dakṣiṇam varṣaṁ tad bhārataṁ nāma bhāratī yatra saṁtatiḥ
पराशर ने कहा — समुद्र के उत्तर में और हिमाचल के दक्षिण में जो वर्ष है, वह भारत नाम से जाना जाता है, जहाँ भरत की संतति निवास करती है।
श्लोक 2 (vishnu.2.3.2)
नवयोजनसाहस्रो विस्तारोऽस्य महामुने । कर्मभूमिर् इयं स्वर्गम् अपवर्गं च गच्छताम्
navayojanasāhasro vistāro'sya mahāmune karmabhūmir iyaṁ svargam apavargaṁ ca gacchatām
इसका विस्तार नौ हजार योजन है, हे महामुने; यह उन लोगों की कर्मभूमि है जो स्वर्ग अथवा मोक्ष को जाते हैं।
श्लोक 3 (vishnu.2.3.3)
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः । विन्ध्यश् च पारियात्रश् च सप्तात्र कुलपर्वताः
mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimān ṛkṣaparvataḥ vindhyaś ca pāriyātraś ca saptātra kulaparvatāḥ
महेन्द्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान्, ऋक्षपर्वत, विन्ध्य तथा पारियात्र — ये यहाँ के सात कुल-पर्वत हैं।
श्लोक 4 (vishnu.2.3.4)
अतः संप्राप्यते स्वर्गो मुक्तिम् अस्मात् प्रयान्ति च । तिर्यक्त्वं नरकं चापि यान्त्य् अतः पुरुषा मुने
ataḥ saṁprāpyate svargo muktim asmāt prayānti ca tiryaktvaṁ narakaṁ cāpi yānty ataḥ puruṣā mune
इसी से स्वर्ग प्राप्त होता है और इसी से मुक्ति भी मिलती है; और इसी से मनुष्य पशु-योनि और नरक को भी जाते हैं, हे मुने।
श्लोक 5 (vishnu.2.3.5)
इतः स्वर्गश् च मोक्षश् च मध्यं चान्तश् च गम्यते । न खल्व् अन्यत्र मर्त्यानां कर्म भूमौ विधीयते
itaḥ svargaś ca mokṣaś ca madhyaṁ cāntaś ca gamyate na khalv anyatra martyānāṁ karma bhūmau vidhīyate
यहीं से स्वर्ग, मोक्ष, तथा मध्यम और निम्न गतियाँ भी प्राप्त होती हैं; निःसन्देह मनुष्यों के लिए कर्म का विधान इस भूमि के अतिरिक्त अन्यत्र कहीं नहीं है।
श्लोक 6 (vishnu.2.3.6)
भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान् निशामय । इन्द्रद्वीपः कसेरुश् च ताम्रपर्णो गभस्तिमान्
bhāratasyāsya varṣasya nava bhedān niśāmaya indradvīpaḥ kaseruś ca tāmraparṇo gabhastimān
इस भारतवर्ष के नौ भेदों को सुनो — इन्द्रद्वीप, कसेरु, ताम्रपर्ण, गभस्तिमान्,
श्लोक 7 (vishnu.2.3.7)
नागद्वीपस् तथा सौम्यो गान्धर्वस् त्व् अथ वारुणः । अयं तु नवमस् तेषां द्वीपः सागरसंवृतः
nāgadvīpas tathā saumyo gāndharvas tv atha vāruṇaḥ ayaṁ tu navamas teṣāṁ dvīpaḥ sāgarasaṁvṛtaḥ
नागद्वीप, तथा सौम्य, गान्धर्व, और फिर वारुण — इनमें यह नौवाँ द्वीप समुद्र से घिरा हुआ है।
श्लोक 8 (vishnu.2.3.8)
योजनानां सहस्रं तु द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरात् । पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्थिताः
yojanānāṁ sahasraṁ tu dvīpo'yaṁ dakṣiṇottarāt pūrve kirātā yasyānte paścime yavanāḥ sthitāḥ
यह द्वीप दक्षिण से उत्तर तक एक हजार योजन का है; इसके पूर्वी छोर पर किरात और पश्चिम में यवन बसे हुए हैं।
श्लोक 9 (vishnu.2.3.9)
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश् च भागशः । इज्यायुधवणिज्याद्यैर् वर्तयन्तो व्यवस्थिताः
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā madhye śūdrāś ca bhāgaśaḥ ijyāyudhavaṇijyādyair vartayanto vyavasthitāḥ
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा मध्य में यथोचित भाग में शूद्र, यज्ञ, शस्त्र और वाणिज्य आदि से अपनी वृत्ति चलाते हुए वहाँ बसे हैं।
श्लोक 10 (vishnu.2.3.10)
शतद्रूचन्द्रभागाद्या हिमवत्पादनिःसृताः । वेदस्मृतिमुखाश् चान्याः पारियात्रोद्भवा मुने
śatadrūcandrabhāgādyā himavatpādaniḥsṛtāḥ vedasmṛtimukhāś cānyāḥ pāriyātrodbhavā mune
शतद्रु, चन्द्रभागा आदि हिमालय की तलहटी से निकलती हैं; वेद, स्मृति आदि अन्य नदियाँ पारियात्र से उत्पन्न होती हैं, हे मुने।
श्लोक 11 (vishnu.2.3.11)
नर्मदासुरसाद्याश् च नद्यो विन्ध्याद्रिनिर्गताः । तापीपयोष्णीनिर्विन्ध्याप्रमुखा ऋक्षसंभवाः
narmadāsurasādyāś ca nadyo vindhyādrinirgatāḥ tāpīpayoṣṇīnirvindhyāpramukhā ṛkṣasaṁbhavāḥ
नर्मदा, सुरसा आदि नदियाँ विन्ध्याचल से निकलती हैं; ताप्ती, पयोष्णी, निर्विन्ध्या आदि ऋक्षपर्वत से उत्पन्न होती हैं।
श्लोक 12 (vishnu.2.3.12)
गोदावरी भीमरथी कृष्णवेण्यादिकास् तथा । सह्यपादोद्भवा नद्यः स्मृताः पापभयापहाः
godāvarī bhīmarathī kṛṣṇaveṇyādikās tathā sahyapādodbhavā nadyaḥ smṛtāḥ pāpabhayāpahāḥ
गोदावरी, भीमरथी, कृष्णवेणी आदि सह्य पर्वत की तलहटी से उत्पन्न नदियाँ पाप और भय को दूर करने वाली मानी गई हैं।
श्लोक 13 (vishnu.2.3.13)
कृतमालाताम्रपर्णीप्रमुखा मलयोद्भवाः । त्रिसामा ऋषिकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः
kṛtamālātāmraparṇīpramukhā malayodbhavāḥ trisāmā ṛṣikulyādyā mahendraprabhavāḥ smṛtāḥ
कृतमाला, ताम्रपर्णी आदि मलय पर्वत से उत्पन्न हैं; त्रिसामा, ऋषिकुल्या आदि महेन्द्र पर्वत से उत्पन्न मानी गई हैं।
श्लोक 14 (vishnu.2.3.14)
ऋषिकुल्याकुमाराद्याः शुक्तिमत्पादसंभवाः । आसां नद्युपनद्यश् च सन्त्य् अन्याश् च सहस्रशः
ṛṣikulyākumārādyāḥ śuktimatpādasaṁbhavāḥ āsāṁ nadyupanadyaś ca santy anyāś ca sahasraśaḥ
ऋषिकुल्या, कुमारी आदि शुक्तिमान् की तलहटी से उत्पन्न हैं; इनके अतिरिक्त हजारों अन्य नदियाँ और उपनदियाँ हैं।
श्लोक 15 (vishnu.2.3.15)
तास्व् इमे कुरुपाञ्चाला मध्यदेशादयो जनाः । पूर्वदेशादिकाश् चैव कामरूपनिवासिनः
tāsv ime kurupāñcālā madhyadeśādayo janāḥ pūrvadeśādikāś caiva kāmarūpanivāsinaḥ
इन नदियों के तट पर कुरु-पांचाल आदि मध्यदेश के लोग, तथा पूर्वी देश के लोग और कामरूप के निवासी बसते हैं।
श्लोक 16 (vishnu.2.3.16)
पुण्ड्राः कलिङ्गा मगधा दाक्षिणाद्याश् च कृत्स्नशः । तथापरान्ताः सौराष्ट्राः शूराभीरास् तथार्बुदाः
puṇḍrāḥ kaliṅgā magadhā dākṣiṇādyāś ca kṛtsnaśaḥ tathāparāntāḥ saurāṣṭrāḥ śūrābhīrās tathārbudāḥ
पुण्ड्र, कलिंग, मगध तथा समस्त दाक्षिणात्य लोग, तथा अपरान्त, सौराष्ट्र, शूरभीर एवं अर्बुद के निवासी,
श्लोक 17 (vishnu.2.3.17)
कारूषा मालवाश् चैव पारियात्रनिवासिनः । सौवीराः सैन्धवा हूणाः साल्वाः शाकलवासिनः
kārūṣā mālavāś caiva pāriyātranivāsinaḥ sauvīrāḥ saindhavā hūṇāḥ sālvāḥ śākalavāsinaḥ
कारूष और मालव, तथा पारियात्र-निवासी; सौवीर, सैन्धव, हूण, साल्व तथा शाकल के निवासी,
श्लोक 18 (vishnu.2.3.18)
मद्रा रामास् तथाम्बष्ठाः पारसीकादयस् तथा । आसां पिबन्ति सलिलं वसन्ति सरितां सदा । समीपतो महाभागा हृष्टपुष्टजनाकुलाः
madrā rāmās tathāmbaṣṭhāḥ pārasīkādayas tathā āsāṁ pibanti salilaṁ vasanti saritāṁ sadā samīpato mahābhāgā hṛṣṭapuṣṭajanākulāḥ
मद्र, राम, तथा अम्बष्ठ, और पारसीक आदि — ये सभी इन नदियों का जल पीते हैं और सदा इनके निकट बसते हैं, हृष्ट-पुष्ट लोगों से भरे हुए, बड़े भाग्यशाली।
श्लोक 19 (vishnu.2.3.19)
चत्वारि भारते वर्षे युगान्य् अत्र महामुने । कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश् चान्यत्र न क्वचित्
catvāri bhārate varṣe yugāny atra mahāmune kṛtaṁ tretā dvāparaṁ ca kaliś cānyatra na kvacit
इस भारतवर्ष में ही चारों युग विद्यमान हैं, हे महामुने — कृत, त्रेता, द्वापर तथा कलि; अन्यत्र कहीं नहीं।
श्लोक 20 (vishnu.2.3.20)
तपस् तप्यन्ति यतयो जुह्वते चात्र यज्विनः । दानानि चात्र दीयन्ते परलोकार्थम् आदरात्
tapas tapyanti yatayo juhvate cātra yajvinaḥ dānāni cātra dīyante paralokārtham ādarāt
यहीं तपस्वी तप करते हैं और यज्ञकर्ता यहीं हवन करते हैं; परलोक की प्राप्ति के लिए यहीं श्रद्धापूर्वक दान भी दिए जाते हैं।
श्लोक 21 (vishnu.2.3.21)
पुरुषैर् यज्ञपुरुषो जम्बूद्वीपे सदेज्यते । यज्ञैर् यज्ञमयो विष्णुर् अन्यद्वीपेषु चान्यथा
puruṣair yajñapuruṣo jambūdvīpe sadejyate yajñair yajñamayo viṣṇur anyadvīpeṣu cānyathā
जम्बूद्वीप में मनुष्यों द्वारा यज्ञपुरुष का सदा यजन किया जाता है; यज्ञमय विष्णु का अन्य द्वीपों में अन्य प्रकार से पूजन होता है।
श्लोक 22 (vishnu.2.3.22)
अत्रापि भारतं श्रेष्ठं जम्बूद्वीपे महामुने । यतो हि कर्मभूर् एषा ह्य् अतोऽन्या भोगभूमयः
atrāpi bhārataṁ śreṣṭhaṁ jambūdvīpe mahāmune yato hi karmabhūr eṣā hy ato'nyā bhogabhūmayaḥ
जम्बूद्वीप में भी भारतवर्ष ही श्रेष्ठ है, हे महामुने, क्योंकि यही कर्मभूमि है; अन्य सब भोगभूमियाँ हैं।
श्लोक 23 (vishnu.2.3.23)
अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैर् अपि सत्तम । कदाचिल् लभते जन्तुर् मानुष्यं पुण्यसंचयात्
atra janmasahasrāṇāṁ sahasrair api sattama kadācil labhate jantur mānuṣyaṁ puṇyasaṁcayāt
यहाँ, हे उत्तम पुरुष, हजारों-हजारों जन्मों के पश्चात् ही किसी जीव को पुण्य के संचय से मनुष्य-जन्म प्राप्त होता है।
श्लोक 24 (vishnu.2.3.24)
गायन्ति देवाः किल गीतकानि धन्यास् तु ये भारतभूमिभागे । स्वर्गापवर्गास्पदहेतुभूते भवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात्
gāyanti devāḥ kila gītakāni dhanyās tu ye bhāratabhūmibhāge svargāpavargāspadahetubhūte bhavanti bhūyaḥ puruṣāḥ suratvāt
कहते हैं कि देवता भी यह गीत गाते हैं — 'धन्य हैं वे जो भारतभूमि के भाग में जन्म लेते हैं, जो स्वर्ग और मोक्ष के पद का कारण है; मनुष्यत्व के कारण वे पुनः महान हो सकते हैं।'
श्लोक 25 (vishnu.2.3.25)
कर्माण्य् असंकल्पिततत्फलानि संन्यस्य विष्णौ परमात्मरूपे । अवाप्य तां कर्ममहीम् अनन्ते तस्मिंल् लयं ये त्व् अमलाः प्रयान्ति
karmāṇy asaṁkalpitatatphalāni saṁnyasya viṣṇau paramātmarūpe avāpya tāṁ karmamahīm anante tasmiṁl layaṁ ye tv amalāḥ prayānti
जो निष्काम भाव से अपने कर्मों को परमात्मस्वरूप विष्णु में अर्पित करते हैं, और इस कर्मभूमि को पाकर, उस अनन्त में लीन हो जाते हैं — वे ही निर्मल आत्माएँ हैं।
श्लोक 26 (vishnu.2.3.26)
जानीम नैतत् क्व वयं विलीने स्वर्गप्रदे कर्मणि देहबन्धम् । प्राप्स्याम धन्याः खलु ते मनुष्या ये भारते नेन्द्रियविप्रहीनाः
jānīma naitat kva vayaṁ vilīne svargaprade karmaṇi dehabandham prāpsyāma dhanyāḥ khalu te manuṣyā ye bhārate nendriyaviprahīnāḥ
हम नहीं जानते कि जब स्वर्गदायक कर्म का यह देह-बन्धन विलीन होगा तब हम कहाँ होंगे; परन्तु धन्य हैं निश्चय ही वे मनुष्य जो भारत में रहते हुए अपनी इन्द्रियों से वंचित नहीं होते (अर्थात् उनका सदुपयोग करते हैं)।
श्लोक 27 (vishnu.2.3.27)
नववर्षं तु मैत्रेय जम्बूद्वीपम् इदं मया । लक्षयोजनविस्तारं संक्षेपात् कथितं तव
navavarṣaṁ tu maitreya jambūdvīpam idaṁ mayā lakṣayojanavistāraṁ saṁkṣepāt kathitaṁ tava
इस प्रकार, हे मैत्रेय, मैंने तुम्हें नौ वर्षों वाले इस जम्बूद्वीप का, जो एक लाख योजन विस्तृत है, संक्षेप में वर्णन किया।
श्लोक 28 (vishnu.2.3.28)
जम्बूद्वीपं समावृत्य लक्षयोजनविस्तरः । मैत्रेय वलयाकारः स्थितः क्षारोदधिर् बहिः
jambūdvīpaṁ samāvṛtya lakṣayojanavistaraḥ maitreya valayākāraḥ sthitaḥ kṣārodadhir bahiḥ
जम्बूद्वीप को घेरे हुए एक लाख योजन विस्तार वाला क्षारसमुद्र, हे मैत्रेय, कंगन के आकार में उसके बाहर स्थित है।