द्वितीयांश · अध्याय 4
अन्य छह द्वीप और ब्रह्माण्ड की सीमा
श्लोक 1 (vishnu.2.4.1)
पराशर उवाच । क्षारोदेन यथा द्वीपो जम्बूसंज्ञोऽभिवेष्टितः । संवेष्ट्य क्षारम् उदधिं प्लक्षद्वीपस् तथा स्थितः
parāśara uvāca kṣārodena yathā dvīpo jambūsaṁjño'bhiveṣṭitaḥ saṁveṣṭya kṣāram udadhiṁ plakṣadvīpas tathā sthitaḥ
पराशर ने कहा — जैसे जम्बू नामक द्वीप क्षारसमुद्र से घिरा है, वैसे ही उस क्षारसमुद्र को घेरकर प्लक्षद्वीप स्थित है।
श्लोक 2 (vishnu.2.4.2)
जम्बूद्वीपस्य विस्तारः शतसाहस्रसंमितः । स एवं द्विगुणो ब्रह्मन् प्लक्षद्वीप उदाहृतः
jambūdvīpasya vistāraḥ śatasāhasrasaṁmitaḥ sa evaṁ dviguṇo brahman plakṣadvīpa udāhṛtaḥ
जम्बूद्वीप का विस्तार एक लाख योजन मापा गया है; हे ब्रह्मन्, प्लक्षद्वीप उससे दुगुना बताया गया है।
श्लोक 3 (vishnu.2.4.3)
सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै । ज्येष्ठः शान्तभयो नाम शिशिरस् तदनन्तरः
sapta medhātitheḥ putrāḥ plakṣadvīpeśvarasya vai jyeṣṭhaḥ śāntabhayo nāma śiśiras tadanantaraḥ
प्लक्षद्वीप के स्वामी मेधातिथि के सात पुत्र थे — ज्येष्ठ शान्तभय नामक, फिर शिशिर,
श्लोक 4 (vishnu.2.4.4)
सुखोदयस् तथानन्दः शिवः क्षेमक एव च । ध्रुवश् च सप्तमस् तेषां प्लक्षद्वीपेश्वरा हि ते
sukhodayas tathānandaḥ śivaḥ kṣemaka eva ca dhruvaś ca saptamas teṣāṁ plakṣadvīpeśvarā hi te
सुखोदय, तथा आनन्द, शिव और क्षेमक, और सातवाँ ध्रुव — ये सभी प्लक्षद्वीप के स्वामी हैं।
श्लोक 5 (vishnu.2.4.5)
पूर्वं शान्तभयं वर्षं शिशिरं सुखदं तथा । आनन्दं च शिवं चैव क्षेमकं ध्रुवम् एव च
pūrvaṁ śāntabhayaṁ varṣaṁ śiśiraṁ sukhadaṁ tathā ānandaṁ ca śivaṁ caiva kṣemakaṁ dhruvam eva ca
इन्हीं के नाम पर सात वर्ष हैं — शान्तभय, शिशिर, सुखद, आनन्द, शिव, क्षेमक तथा ध्रुव।
श्लोक 6 (vishnu.2.4.6)
मर्यादाकारकास् तेषां तथान्ये वर्षपर्वताः । सप्तैव तेषां नामानि शृणुष्व मुनिसत्तम
maryādākārakās teṣāṁ tathānye varṣaparvatāḥ saptaiva teṣāṁ nāmāni śṛṇuṣva munisattama
इन वर्षों की सीमा बनाने वाले अन्य पर्वत भी हैं; उनके सात नाम सुनो, हे मुनिश्रेष्ठ —
श्लोक 7 (vishnu.2.4.7)
गोमेदश् चैव चन्द्रश् च नारदो दुन्दुभिस् तथा । सोमकः सुमनाः शैलो वैभ्राजश् चैव सप्तमः
gomedaś caiva candraś ca nārado dundubhis tathā somakaḥ sumanāḥ śailo vaibhrājaś caiva saptamaḥ
गोमेद, चन्द्र, नारद, तथा दुन्दुभि, सोमक, सुमना, और सातवाँ वैभ्राज।
श्लोक 8 (vishnu.2.4.8)
वर्षाचलेषु रम्येषु वर्षेष्व् एतेषु चानघाः । वसन्ति देवगन्धर्वसहिताः सततं प्रजाः
varṣācaleṣu ramyeṣu varṣeṣv eteṣu cānaghāḥ vasanti devagandharvasahitāḥ satataṁ prajāḥ
इन रमणीय वर्ष-पर्वतों के मध्य निष्पाप प्रजाएँ देवताओं और गन्धर्वों के साथ सदा निवास करती हैं।
श्लोक 9 (vishnu.2.4.9)
तेषु पुण्या जनपदाश् चिराच् च म्रियते जनः । नाधयो व्याधयो वापि सर्वकालसुखं हि तत्
teṣu puṇyā janapadāś cirāc ca mriyate janaḥ nādhayo vyādhayo vāpi sarvakālasukhaṁ hi tat
वहाँ की प्रजा पुण्यशाली है और मनुष्य दीर्घकाल के बाद मरता है; न मानसिक न शारीरिक व्याधि है — सर्वदा सुख ही सुख है।
श्लोक 10 (vishnu.2.4.10)
तेषां नद्यश् च सप्तैव वर्षाणां तु समुद्रगाः । नामतस् ताः प्रवक्ष्यामि श्रुताः पापं हरन्ति याः
teṣāṁ nadyaś ca saptaiva varṣāṇāṁ tu samudragāḥ nāmatas tāḥ pravakṣyāmi śrutāḥ pāpaṁ haranti yāḥ
इन वर्षों की समुद्रगामिनी सात नदियाँ भी हैं; उनके नाम बताता हूँ, जिन्हें सुनने मात्र से पाप दूर हो जाता है —
श्लोक 11 (vishnu.2.4.11)
अनुतप्ता शिखी चैव विपाशा त्रिदिवा क्रमुः । अमृता सुकृता चैव सप्तैतास् तत्र निम्नगाः
anutaptā śikhī caiva vipāśā tridivā kramuḥ amṛtā sukṛtā caiva saptaitās tatra nimnagāḥ
अनुतप्ता, शिखी, विपाशा, त्रिदिवा, क्रमु, अमृता तथा सुकृता — ये सात नदियाँ वहाँ हैं।
श्लोक 12 (vishnu.2.4.12)
एते शैलास् तथा नद्यः प्रधानाः कथितास् तव । क्षुद्रनद्यस् तथा शैलास् तत्र सन्ति सहस्रशः । ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर् जनपदास् तु ते
ete śailās tathā nadyaḥ pradhānāḥ kathitās tava kṣudranadyas tathā śailās tatra santi sahasraśaḥ tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīr janapadās tu te
ये मुख्य पर्वत और नदियाँ तुम्हें बताई गईं; इनके अतिरिक्त वहाँ हजारों छोटी नदियाँ और पर्वत हैं — वहाँ की प्रजा सदा प्रसन्न होकर उन नदियों का जल पीती है।
श्लोक 13 (vishnu.2.4.13)
अपसर्पिणी न तेषां वै न चैवोत्सर्पिणी द्विज । न त्व् एवास्ति युगावस्था तेषु स्थानेषु सप्तसु
apasarpiṇī na teṣāṁ vai na caivotsarpiṇī dvija na tv evāsti yugāvasthā teṣu sthāneṣu saptasu
हे द्विज, वहाँ न ह्रास (अपसर्पिणी) है न वृद्धि (उत्सर्पिणी); इन सात स्थानों में युगों की कोई अवस्था ही नहीं है।
श्लोक 14 (vishnu.2.4.14)
त्रेतायुगसमः कालः सर्वदैव महामते । प्लक्षद्वीपादिषु ब्रह्मञ् शाकद्वीपान्तिकेषु वै
tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvadaiva mahāmate plakṣadvīpādiṣu brahmañ śākadvīpāntikeṣu vai
हे महाबुद्धे, प्लक्षद्वीप से लेकर शाकद्वीप तक सर्वदा त्रेतायुग के समान काल रहता है, हे ब्रह्मन्।
श्लोक 15 (vishnu.2.4.15)
पञ्चवर्षसहस्राणि जना जीवन्त्य् अनामयाः । धर्मः पञ्चस्व् अथैतेषु वर्णाश्रमविभागशः
pañcavarṣasahasrāṇi janā jīvanty anāmayāḥ dharmaḥ pañcasv athaiteṣu varṇāśramavibhāgaśaḥ
वहाँ लोग पाँच हजार वर्ष तक नीरोग जीवन जीते हैं; इन पाँचों में धर्म वर्ण और आश्रम के विभाग के अनुसार है।
श्लोक 16 (vishnu.2.4.16)
वर्णाश् च तत्र चत्वारस् तान् निबोध वदामि ते
varṇāś ca tatra catvāras tān nibodha vadāmi te
वहाँ चार वर्ण भी हैं; उन्हें जानो, मैं तुम्हें बताता हूँ।
श्लोक 17 (vishnu.2.4.17)
आर्यकाः कुरराश् चैव विविंशा भाविनश् च ये । विप्रक्षत्रियवैश्यास् ते शूद्राश् च मुनिसत्तम
āryakāḥ kurarāś caiva viviṁśā bhāvinaś ca ye viprakṣatriyavaiśyās te śūdrāś ca munisattama
आर्यक, कुरर, विविंश तथा भाविन — ये क्रमशः विप्र, क्षत्रिय, वैश्य तथा शूद्र हैं, हे मुनिश्रेष्ठ।
श्लोक 18 (vishnu.2.4.18)
जम्बूवृक्षप्रमाणस् तु तन्मध्ये सुमहांस् तरुः । प्लक्षस् तन्नामसंज्ञोऽयं प्लक्षद्वीपो द्विजोत्तम
jambūvṛkṣapramāṇas tu tanmadhye sumahāṁs taruḥ plakṣas tannāmasaṁjño'yaṁ plakṣadvīpo dvijottama
उसके मध्य में जम्बू वृक्ष के समान एक अत्यन्त विशाल वृक्ष है, प्लक्ष नामक; इसी नाम से यह प्लक्षद्वीप कहलाता है, हे द्विजोत्तम।
श्लोक 19 (vishnu.2.4.19)
इज्यते तत्र भगवांस् तैर् वर्णैर् आर्यकादिभिः । सोमरूपी जगत्स्रष्टा सर्वः सर्वेश्वरो हरिः
ijyate tatra bhagavāṁs tair varṇair āryakādibhiḥ somarūpī jagatsraṣṭā sarvaḥ sarveśvaro hariḥ
वहाँ आर्यक आदि उन वर्णों द्वारा भगवान् की पूजा होती है — सोमरूपधारी, जगत्स्रष्टा, सर्वस्वरूप, सबके स्वामी हरि की।
श्लोक 20 (vishnu.2.4.20)
प्लक्षद्वीपप्रमाणेन प्लक्षद्वीपः समावृतः । तथैवेक्षुरसोदेन परिवेषानुकारिणा
plakṣadvīpapramāṇena plakṣadvīpaḥ samāvṛtaḥ tathaivekṣurasodena pariveṣānukāriṇā
प्लक्षद्वीप अपने ही विस्तार के बराबर इक्षुरस के समुद्र से घिरा हुआ है, मानो वलय के आकार में उसे घेरे हुए।
श्लोक 21 (vishnu.2.4.21)
इत्य् एष तव मैत्रेय प्लक्षद्वीप उदाहृतः । संक्षेपेण मया भूयः शाल्मलं मे निशामय
ity eṣa tava maitreya plakṣadvīpa udāhṛtaḥ saṁkṣepeṇa mayā bhūyaḥ śālmalaṁ me niśāmaya
हे मैत्रेय, इस प्रकार मैंने तुम्हें संक्षेप में प्लक्षद्वीप का वर्णन किया; अब मुझसे शाल्मलद्वीप का वर्णन पुनः सुनो।
श्लोक 22 (vishnu.2.4.22)
शाल्मलस्येश्वरो वीरो वपुष्मांस् तत्सुताञ् छृणु । येषां तु नामसंज्ञानि सप्त वर्षाणि तानि वै
śālmalasyeśvaro vīro vapuṣmāṁs tatsutāñ chṛṇu yeṣāṁ tu nāmasaṁjñāni sapta varṣāṇi tāni vai
शाल्मल का स्वामी वीर वपुष्मान् है; उसके पुत्रों को सुनो, जिनके नाम पर सात वर्ष हैं —
श्लोक 23 (vishnu.2.4.23)
श्वेतोऽथ हरितश् चैव जीमूतो रोहितस् तथा । वैद्युतो मानसश् चैव सुप्रभश् च महामुने
śveto'tha haritaś caiva jīmūto rohitas tathā vaidyuto mānasaś caiva suprabhaś ca mahāmune
श्वेत, फिर हरित, जीमूत, तथा रोहित, वैद्युत, मानस, और सुप्रभ, हे महामुने।
श्लोक 24 (vishnu.2.4.24)
शाल्मलेन समुद्रोऽसौ द्वीपेनेक्षुरसोदकः । विस्तारद्विगुणेनाथ सर्वतः संवृतः स्थितः
śālmalena samudro'sau dvīpenekṣurasodakaḥ vistāradviguṇenātha sarvataḥ saṁvṛtaḥ sthitaḥ
वह इक्षुरस-समुद्र, शाल्मल द्वीप द्वारा — जो उसके विस्तार से दुगुना है — चारों ओर से घिरा हुआ स्थित है।
श्लोक 25 (vishnu.2.4.25)
तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः । वर्षाभिव्यञ्जकास् ते तु तथा सप्तैव निम्नगाः
tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ varṣābhivyañjakās te tu tathā saptaiva nimnagāḥ
वहाँ भी सात पर्वत हैं, जिन्हें रत्नों की खान समझना चाहिए, जो वर्षों को विभाजित करते हैं; और उसी प्रकार सात नदियाँ भी हैं।
श्लोक 26 (vishnu.2.4.26)
कुमुदश् चोन्नतश् चैव तृतीयश् च बलाहकः । द्रोणो यत्र महौषध्यः स चतुर्थो महीधरः
kumudaś connataś caiva tṛtīyaś ca balāhakaḥ droṇo yatra mahauṣadhyaḥ sa caturtho mahīdharaḥ
कुमुद, उन्नत, तीसरा बलाहक, द्रोण — जहाँ महान् औषधियाँ हैं — यह चौथा पर्वत,
श्लोक 27 (vishnu.2.4.27)
कङ्कस् तु पञ्चमः षष्ठो महिषः सप्तमस् तथा । ककुद्मान् पर्वतवरः सरिन्नामानि मे शृणु
kaṅkas tu pañcamaḥ ṣaṣṭho mahiṣaḥ saptamas tathā kakudmān parvatavaraḥ sarinnāmāni me śṛṇu
कंक पाँचवाँ, छठा महिष, और सातवाँ ककुद्मान् — यह श्रेष्ठ पर्वत; अब नदियों के नाम सुनो।
श्लोक 28 (vishnu.2.4.28)
योनी तोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्ला विमोचनी । निवृत्तिः सप्तमी तासां स्मृतास् ताः पापशान्तिदाः
yonī toyā vitṛṣṇā ca candrā śuklā vimocanī nivṛttiḥ saptamī tāsāṁ smṛtās tāḥ pāpaśāntidāḥ
योनि, तोया, वितृष्णा, चन्द्रा, शुक्ला, विमोचनी, और सातवीं निवृत्ति — ये सब पाप-शान्ति देने वाली मानी गई हैं।
श्लोक 29 (vishnu.2.4.29)
श्वेतं च हरितं चैव जीमूतं रोहितं तथा । वैद्युतं मानसं चैव सुप्रभं चातिशोभनम् । सप्तैतानि तु वर्षाणि चातुर्वर्ण्ययुतानि वै
śvetaṁ ca haritaṁ caiva jīmūtaṁ rohitaṁ tathā vaidyutaṁ mānasaṁ caiva suprabhaṁ cātiśobhanam saptaitāni tu varṣāṇi cāturvarṇyayutāni vai
श्वेत, हरित, जीमूत, रोहित, वैद्युत, मानस तथा अत्यन्त शोभनीय सुप्रभ — ये सातों वर्ष चारों वर्णों से युक्त हैं।
श्लोक 30 (vishnu.2.4.30)
शाल्मले ये तु वर्णाश् च वसन्त्य् एते महामुने । कपिलाश् चारुणाः पीताः कृष्णाश् चैव पृथक् पृथक्
śālmale ye tu varṇāś ca vasanty ete mahāmune kapilāś cāruṇāḥ pītāḥ kṛṣṇāś caiva pṛthak pṛthak
शाल्मल में जो वर्ण निवास करते हैं, हे महामुने, वे क्रमशः गौर, अरुण, पीत तथा श्याम वर्ण के हैं।
श्लोक 31 (vishnu.2.4.31)
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चैव यजन्ति तम् । भगवन्तं समस्तस्य विष्णुम् आत्मानम् अव्ययम् । वायुभूतं मखश्रेष्ठैर् यज्विनो यज्ञसंस्थितम्
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva yajanti tam bhagavantaṁ samastasya viṣṇum ātmānam avyayam vāyubhūtaṁ makhaśreṣṭhair yajvino yajñasaṁsthitam
वहाँ ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा शूद्र सबके आत्मा, अविनाशी भगवान् विष्णु का — जो वायुरूप में यज्ञ में प्रतिष्ठित हैं — श्रेष्ठ यज्ञों द्वारा यजन करते हैं।
श्लोक 32 (vishnu.2.4.32)
देवानाम् अत्र सांनिध्यम् अतीव सुमनोरमे । शाल्मलिश् च महावृक्षो नाम निर्वृतिकारकः
devānām atra sāṁnidhyam atīva sumanorame śālmaliś ca mahāvṛkṣo nāma nirvṛtikārakaḥ
वहाँ उस अत्यन्त मनोरम स्थान में देवताओं का सान्निध्य है; और शाल्मलि नामक महावृक्ष आनन्द उत्पन्न करने वाला है।
श्लोक 33 (vishnu.2.4.33)
एष द्वीपः समुद्रेण सुरोदेन समावृतः । विस्ताराच् छाल्मलस्यैव समेन तु समन्ततः
eṣa dvīpaḥ samudreṇa surodena samāvṛtaḥ vistārāc chālmalasyaiva samena tu samantataḥ
यह द्वीप सुरा-समुद्र से घिरा हुआ है, जो चारों ओर शाल्मल के विस्तार के बराबर ही है।
श्लोक 34 (vishnu.2.4.34)
सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः । शाल्मलस्य तु विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः
surodakaḥ parivṛtaḥ kuśadvīpena sarvataḥ śālmalasya tu vistārād dviguṇena samantataḥ
वह सुरा-समुद्र शाल्मल के विस्तार से दुगुने कुशद्वीप से चारों ओर घिरा हुआ है।
श्लोक 35 (vishnu.2.4.35)
ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्त पुत्रान् शृणुष्व तान्
jyotiṣmataḥ kuśadvīpe sapta putrān śṛṇuṣva tān
कुशद्वीप में ज्योतिष्मान् के सात पुत्रों को सुनो —
श्लोक 36 (vishnu.2.4.36)
उद्भिदो वेणुमांश् चैव स्वैरथो लम्बनो धृतिः । प्रभाकरोऽथ कपिलस् तन्नामा वर्षपद्धतिः
udbhido veṇumāṁś caiva svairatho lambano dhṛtiḥ prabhākaro'tha kapilas tannāmā varṣapaddhatiḥ
उद्भिद, वेणुमान्, स्वैरथ, लम्बन, धृति, प्रभाकर, तथा कपिल — इन्हीं के नाम पर वर्षों की श्रृंखला है।
श्लोक 37 (vishnu.2.4.37)
तस्यां वसन्ति मनुजाः सह दैतेयदानवैः । तथैव देवगन्धर्वयक्षकिंपुरुषादयः
tasyāṁ vasanti manujāḥ saha daiteyadānavaiḥ tathaiva devagandharvayakṣakiṁpuruṣādayaḥ
वहाँ दैत्यों और दानवों के साथ मनुष्य, तथा उसी प्रकार देव, गन्धर्व, यक्ष, किम्पुरुष आदि निवास करते हैं।
श्लोक 38 (vishnu.2.4.38)
वर्णास् तत्रापि चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः । दमिनः शुष्मिणः स्नेहा मन्देहाश् च महामुने
varṇās tatrāpi catvāro nijānuṣṭhānatatparāḥ daminaḥ śuṣmiṇaḥ snehā mandehāś ca mahāmune
वहाँ भी अपने-अपने कर्तव्य में तत्पर चार वर्ण हैं — दमिन, शुष्मिन, स्नेह तथा मन्देह, हे महामुने —
श्लोक 39 (vishnu.2.4.39)
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चानुक्रमोदिताः
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ
[ये] क्रमशः ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र हैं।
श्लोक 40 (vishnu.2.4.40)
यथोक्तकर्मकर्तृत्वात् स्वाधिकारक्षयाय ते । तत्र ते तु कुशद्वीपे ब्रह्मरूपं जनार्दनम् । यजन्तः क्षपयन्त्य् उग्रम् अधिकारफलप्रदम्
yathoktakarmakartṛtvāt svādhikārakṣayāya te tatra te tu kuśadvīpe brahmarūpaṁ janārdanam yajantaḥ kṣapayanty ugram adhikāraphalapradam
यथोक्त कर्मों के करने से वे अपने-अपने अधिकार के क्षय के लिए प्रयत्नशील रहते हैं; वे कुशद्वीप में ब्रह्मरूपधारी जनार्दन का यजन करते हुए उस उग्र, अधिकार-फल देने वाले कर्म को क्षीण करते हैं।
श्लोक 41 (vishnu.2.4.41)
विद्रुमो हेमशैलश् च द्युतिमान् पुष्पवांस् तथा । कुशेशयो हरिश् चैव सप्तमो मन्दराचलः
vidrumo hemaśailaś ca dyutimān puṣpavāṁs tathā kuśeśayo hariś caiva saptamo mandarācalaḥ
विद्रुम, हेमशैल, द्युतिमान्, तथा पुष्पवान्, कुशेशय, हरि, और सातवाँ मन्दराचल —
श्लोक 42 (vishnu.2.4.42)
वर्षाचलास् तु सप्तैते तत्र द्वीपे महामुने । नद्यश् च सप्त तासां तु शृणु नामान्य् अनुक्रमात्
varṣācalās tu saptaite tatra dvīpe mahāmune nadyaś ca sapta tāsāṁ tu śṛṇu nāmāny anukramāt
ये सात वर्ष-पर्वत हैं उस द्वीप में, हे महामुने; अब क्रमशः उसकी सात नदियों के नाम सुनो —
श्लोक 43 (vishnu.2.4.43)
धूतपापा शिवा चैव पवित्रा संमतिस् तथा । विद्युद् अम्भा मही चान्या सर्वपापहरास् त्व् इमाः
dhūtapāpā śivā caiva pavitrā saṁmatis tathā vidyud ambhā mahī cānyā sarvapāpaharās tv imāḥ
धूतपापा, शिवा, पवित्रा, तथा संमति, विद्युदम्भा, तथा एक और मही — ये सब सम्पूर्ण पाप हरने वाली हैं।
श्लोक 44 (vishnu.2.4.44)
अन्याः सहस्रशस् तत्र क्षुद्रनद्यस् तथाचलाः । कुशद्वीपे कुशस्तम्बः संज्ञया तस्य तत् स्मृतम्
anyāḥ sahasraśas tatra kṣudranadyas tathācalāḥ kuśadvīpe kuśastambaḥ saṁjñayā tasya tat smṛtam
वहाँ हजारों अन्य छोटी नदियाँ और पर्वत भी हैं; कुशद्वीप में कुश-तृण का एक स्तम्भ है, जिसके नाम से यह स्मरण किया जाता है।
श्लोक 45 (vishnu.2.4.45)
तत्प्रमाणेन स द्वीपो घृतोदेन समावृतः । घृतोदश् च समुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः
tatpramāṇena sa dvīpo ghṛtodena samāvṛtaḥ ghṛtodaś ca samudro vai krauñcadvīpena saṁvṛtaḥ
वह द्वीप अपने ही विस्तार के बराबर घृत-समुद्र से घिरा है; और वह घृत-समुद्र क्रौञ्चद्वीप से घिरा हुआ है।
श्लोक 46 (vishnu.2.4.46)
क्रौञ्चद्वीपो महाभाग श्रूयतां चापरो महान् । कुशद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणो यस्य विस्तरः
krauñcadvīpo mahābhāga śrūyatāṁ cāparo mahān kuśadvīpasya vistārād dviguṇo yasya vistaraḥ
हे महाभाग, अब एक और महान् द्वीप क्रौञ्चद्वीप को सुनो, जिसका विस्तार कुशद्वीप से दुगुना है।
श्लोक 47 (vishnu.2.4.47)
क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमतः पुत्राः सप्त महात्मनः । तन्नामानि च वर्षाणि तेषां चक्रे महीपतिः
krauñcadvīpe dyutimataḥ putrāḥ sapta mahātmanaḥ tannāmāni ca varṣāṇi teṣāṁ cakre mahīpatiḥ
क्रौञ्चद्वीप में महात्मा द्युतिमान् के सात पुत्र थे; उन्हीं के नाम पर उस भूपति ने वर्षों को स्थापित किया —
श्लोक 48 (vishnu.2.4.48)
कुशलो मनुगश् चोष्णः पीवरोऽथान्धकारकः । मुनिश् च दुन्दुभिश् चैव सप्तैते तत्सुता मुने
kuśalo manugaś coṣṇaḥ pīvaro'thāndhakārakaḥ muniś ca dundubhiś caiva saptaite tatsutā mune
कुशल, मनुग, उष्ण, पीवर, तथा अन्धकारक, मुनि और दुन्दुभि — ये सातों उसके पुत्र हैं, हे मुने।
श्लोक 49 (vishnu.2.4.49)
तत्रापि देवगन्धर्वसेविताः सुमनोरमाः । वर्षाचला महाबुद्धे तेषां नामानि मे शृणु
tatrāpi devagandharvasevitāḥ sumanoramāḥ varṣācalā mahābuddhe teṣāṁ nāmāni me śṛṇu
वहाँ भी देव-गन्धर्वों से सेवित, अत्यन्त मनोरम वर्ष-पर्वत हैं, हे महाबुद्धे; उनके नाम मुझसे सुनो —
श्लोक 50 (vishnu.2.4.50)
क्रौञ्चश् च वामनश् चैव तृतीयश् चान्धकारकः । चतुर्थो रत्नशैलश् च स्वाहिनी हयसंनिभः
krauñcaś ca vāmanaś caiva tṛtīyaś cāndhakārakaḥ caturtho ratnaśailaś ca svāhinī hayasaṁnibhaḥ
क्रौञ्च, वामन, तीसरा अन्धकारक, चौथा रत्नशैल, अश्व के समान स्वाहिनी,
श्लोक 51 (vishnu.2.4.51)
दिवावृत् पञ्चमश् चात्र तथान्यः पुण्डरीकवान् । दुन्दुभिश् च महाशैलो द्विगुणास् ते परस्परम् । द्वीपा द्वीपेषु ये शैला यथा द्वीपानि ते तथा
divāvṛt pañcamaś cātra tathānyaḥ puṇḍarīkavān dundubhiś ca mahāśailo dviguṇās te parasparam dvīpā dvīpeṣu ye śailā yathā dvīpāni te tathā
पाँचवाँ दिवावृत्, और दूसरा पुण्डरीकवान्, तथा महान् पर्वत दुन्दुभि — ये एक-दूसरे से दुगुने हैं; जैसे द्वीप हैं, वैसे ही उनके भीतर के पर्वत भी हैं।
श्लोक 52 (vishnu.2.4.52)
वर्षेष्व् एतेषु रम्येषु वर्षशैलवरेषु च । निवसन्ति निरातङ्काः सह देवगणैः प्रजाः
varṣeṣv eteṣu ramyeṣu varṣaśailavareṣu ca nivasanti nirātaṅkāḥ saha devagaṇaiḥ prajāḥ
इन रमणीय वर्षों और श्रेष्ठ वर्ष-पर्वतों में प्रजाएँ देवगणों के साथ निर्भय होकर निवास करती हैं।
श्लोक 53 (vishnu.2.4.53)
पुष्कराः पुष्कला धन्यास् तिष्याख्याश् च महामुने । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चानुक्रमोदिताः
puṣkarāḥ puṣkalā dhanyās tiṣyākhyāś ca mahāmune brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ
पुष्कर, पुष्कल, धन्य तथा तिष्य नामक वर्ष, हे महामुने — इनमें क्रमशः ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा शूद्र निवास करते हैं।
श्लोक 54 (vishnu.2.4.54)
ते तत्र नद्यो मैत्रेय याः पिबन्ति शृणुष्व ताः । सप्त प्रधानाः शतशस् तत्रान्याः क्षुद्रनिम्नगाः
te tatra nadyo maitreya yāḥ pibanti śṛṇuṣva tāḥ sapta pradhānāḥ śataśas tatrānyāḥ kṣudranimnagāḥ
हे मैत्रेय, वहाँ की जिन नदियों का वे जल पीते हैं, उन्हें सुनो — सात मुख्य हैं, तथा सैकड़ों अन्य छोटी नदियाँ भी हैं।
श्लोक 55 (vishnu.2.4.55)
गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर् मनोजवा । ख्यातिश् च पुण्डरीका च सप्तैता वर्षनिम्नगाः
gaurī kumudvatī caiva saṁdhyā rātrir manojavā khyātiś ca puṇḍarīkā ca saptaitā varṣanimnagāḥ
गौरी, कुमुद्वती, संध्या, रात्रि, मनोजवा, ख्याति तथा पुण्डरीका — ये सात वर्ष-नदियाँ हैं।
श्लोक 56 (vishnu.2.4.56)
अत्रापि वर्णैर् भगवान् पुष्कराद्यैर् जनार्दनः । यागै रुद्रस्वरूपस्थ इज्यते यज्ञसंनिधौ
atrāpi varṇair bhagavān puṣkarādyair janārdanaḥ yāgai rudrasvarūpastha ijyate yajñasaṁnidhau
वहाँ भी पुष्कर आदि वर्णों द्वारा भगवान् जनार्दन का, जो रुद्र-स्वरूप में स्थित हैं, यज्ञ के समीप विधिपूर्वक यजन किया जाता है।
श्लोक 57 (vishnu.2.4.57)
क्रौञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन तु । आवृतः सर्वतः क्रौञ्चद्वीपतुल्येन मानतः
krauñcadvīpaḥ samudreṇa dadhimaṇḍodakena tu āvṛtaḥ sarvataḥ krauñcadvīpatulyena mānataḥ
क्रौञ्चद्वीप चारों ओर दधिमण्ड-समुद्र से घिरा हुआ है, जो क्रौञ्चद्वीप के बराबर मापदण्ड का है।
श्लोक 58 (vishnu.2.4.58)
दधिमण्डोदकश् चापि शाकद्वीपेन संवृतः । क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन महामुने
dadhimaṇḍodakaś cāpi śākadvīpena saṁvṛtaḥ krauñcadvīpasya vistārād dviguṇena mahāmune
वह दधिमण्ड-समुद्र भी शाकद्वीप से घिरा हुआ है, जो क्रौञ्चद्वीप के विस्तार से दुगुना है, हे महामुने।
श्लोक 59 (vishnu.2.4.59)
शाकद्वीपेश्वरस्यापि भव्यस्य सुमहात्मनः । सप्तैव तनयास् तेषां ददौ वर्षाणि सप्त सः
śākadvīpeśvarasyāpi bhavyasya sumahātmanaḥ saptaiva tanayās teṣāṁ dadau varṣāṇi sapta saḥ
महात्मा शाकद्वीप के स्वामी भव्य के भी सात पुत्र थे; उन्हें उसने सात वर्ष प्रदान किए —
श्लोक 60 (vishnu.2.4.60)
जलदश् च कुमारश् च सुकुमारो मणीचकः । कुसुमोदः सुमोदाकिः सप्तमश् च महाद्रुमः
jaladaś ca kumāraś ca sukumāro maṇīcakaḥ kusumodaḥ sumodākiḥ saptamaś ca mahādrumaḥ
जलद, कुमार, सुकुमार, मणीचक, कुसुमोद, सुमोदाकि, तथा सातवाँ महाद्रुम।
श्लोक 61 (vishnu.2.4.61)
तत्संज्ञान्य् एव तत्रापि सप्त वर्षाण्य् अनुक्रमात् । तत्रापि पर्वताः सप्त वर्षविच्छेदकारिणः
tatsaṁjñāny eva tatrāpi sapta varṣāṇy anukramāt tatrāpi parvatāḥ sapta varṣavicchedakāriṇaḥ
उन्हीं के नाम क्रमशः वहाँ की सात वर्षों के भी नाम हैं; वहाँ भी सात पर्वत हैं जो वर्षों को विभाजित करते हैं।
श्लोक 62 (vishnu.2.4.62)
पूर्वस् तत्रोदयगिरिर् जलधारस् तथापरः । तथा रैवतकः श्यामस् तथैवाम्भोगिरिर् द्विज । आम्बिकेयस् तथा रम्यः केसरी पर्वतोत्तमः
pūrvas tatrodayagirir jaladhāras tathāparaḥ tathā raivatakaḥ śyāmas tathaivāmbhogirir dvija āmbikeyas tathā ramyaḥ kesarī parvatottamaḥ
वहाँ पूर्व में उदयगिरि, फिर दूसरा जलधार, तथा रैवतक, श्याम, तथा अम्भोगिरि, हे द्विज; आम्बिकेय, तथा रमणीय केसरी — यह श्रेष्ठ पर्वत।
श्लोक 63 (vishnu.2.4.63)
शाकस् तत्र महावृक्षः सिद्धगन्धर्वसेवितः । यत्पत्रवातसंस्पर्शाद् आह्लादो जायते परः
śākas tatra mahāvṛkṣaḥ siddhagandharvasevitaḥ yatpatravātasaṁsparśād āhlādo jāyate paraḥ
वहाँ सिद्धों और गन्धर्वों से सेवित महान् शाक वृक्ष है, जिसके पत्तों को छूने वाली वायु से परम आह्लाद उत्पन्न होता है।
श्लोक 64 (vishnu.2.4.64)
तत्र पुण्या जनपदाश् चातुर्वर्ण्यसमन्विताः । नद्यश् चात्र महापुण्याः सर्वपापभयापहाः
tatra puṇyā janapadāś cāturvarṇyasamanvitāḥ nadyaś cātra mahāpuṇyāḥ sarvapāpabhayāpahāḥ
वहाँ चारों वर्णों से युक्त पुण्यशाली प्रजाएँ हैं; तथा वहाँ अत्यन्त पुण्यमयी, सब पाप-भय को दूर करने वाली नदियाँ हैं —
श्लोक 65 (vishnu.2.4.65)
सुकुमारी कुमारी च नलिनी वेणुका च या । इक्षुश् च धेनुका चैव गभस्ती सप्तमी तथा
sukumārī kumārī ca nalinī veṇukā ca yā ikṣuś ca dhenukā caiva gabhastī saptamī tathā
सुकुमारी, कुमारी, नलिनी, वेणुका, इक्षु, धेनुका, तथा सातवीं गभस्ती।
श्लोक 66 (vishnu.2.4.66)
अन्यास् त्व् अयुतशस् तत्र क्षुद्रनद्यो महामुने । महीधरास् तथा सन्ति शतशोऽथ सहस्रशः
anyās tv ayutaśas tatra kṣudranadyo mahāmune mahīdharās tathā santi śataśo'tha sahasraśaḥ
इनके अतिरिक्त वहाँ, हे महामुने, दस हजार अन्य छोटी नदियाँ हैं, और सैकड़ों-हजारों पर्वत भी हैं।
श्लोक 67 (vishnu.2.4.67)
ताः पिबन्ति मुदा युक्ता जलदादिषु ये स्थिताः । वर्षेषु ते जनपदाः स्वर्गाद् अभ्येत्य मेदिनीम्
tāḥ pibanti mudā yuktā jaladādiṣu ye sthitāḥ varṣeṣu te janapadāḥ svargād abhyetya medinīm
जलद आदि वर्षों में रहने वाली वे प्रजाएँ, जो स्वर्ग से इस भूमि पर आई हैं, हर्षपूर्वक उन नदियों का जल पीती हैं।
श्लोक 68 (vishnu.2.4.68)
धर्महानिर् न तेष्व् अस्ति न संघर्षः परस्परम् । मर्यादाव्युत्क्रमो वापि तेषु देशेषु सप्तसु
dharmahānir na teṣv asti na saṁgharṣaḥ parasparam maryādāvyutkramo vāpi teṣu deśeṣu saptasu
इन सातों देशों में न धर्म की हानि है, न परस्पर संघर्ष, न ही मर्यादा का उल्लंघन।
श्लोक 69 (vishnu.2.4.69)
मगाश् च मागधाश् चैव मानसा मन्दगास् तथा । मगा ब्राह्मणभूयिष्ठा मागधाः क्षत्रियास् तु ते । वैश्यास् तु मानसास् तेषां शूद्रास् तेषां तु मन्दगाः
magāś ca māgadhāś caiva mānasā mandagās tathā magā brāhmaṇabhūyiṣṭhā māgadhāḥ kṣatriyās tu te vaiśyās tu mānasās teṣāṁ śūdrās teṣāṁ tu mandagāḥ
मग, मागध, मानस तथा मन्दग — मग प्रायः ब्राह्मण हैं, मागध क्षत्रिय, मानस वैश्य तथा मन्दग शूद्र हैं।
श्लोक 70 (vishnu.2.4.70)
शाकद्वीपे तु तैर् विष्णुः सूर्यरूपधरो मुने । यथोक्तैर् इज्यते सम्यक् कर्मभिर् नियतात्मभिः
śākadvīpe tu tair viṣṇuḥ sūryarūpadharo mune yathoktair ijyate samyak karmabhir niyatātmabhiḥ
शाकद्वीप में विष्णु, सूर्य-रूप धारण किए हुए, हे मुने, संयमी लोगों द्वारा यथोक्त कर्मों से सम्यक् पूजित होते हैं।
श्लोक 71 (vishnu.2.4.71)
शाकद्वीपस् तु मैत्रेय क्षीरोदेन समन्ततः । शाकद्वीपप्रमाणेन वलयेनेव वेष्टितः
śākadvīpas tu maitreya kṣīrodena samantataḥ śākadvīpapramāṇena valayeneva veṣṭitaḥ
हे मैत्रेय, शाकद्वीप चारों ओर अपने ही विस्तार के बराबर वलय के रूप में क्षीरसमुद्र से घिरा हुआ है।
श्लोक 72 (vishnu.2.4.72)
क्षीराब्धिः सर्वतो ब्रह्मन् पुष्कराख्येन वेष्टितः । द्वीपेन शाकद्वीपात् तु द्विगुणेन समन्ततः
kṣīrābdhiḥ sarvato brahman puṣkarākhyena veṣṭitaḥ dvīpena śākadvīpāt tu dviguṇena samantataḥ
हे ब्रह्मन्, वह क्षीरसमुद्र भी शाकद्वीप से दुगुने विस्तार वाले पुष्कर नामक द्वीप से चारों ओर घिरा हुआ है।
श्लोक 73 (vishnu.2.4.73)
पुष्करे सवनस्यापि महावीरोऽभवत् सुतः । धातकिश् च तयोस् तत्र द्वे वर्षे नामचिह्निते । महावीरं तथैवान्यद् धातकीखण्डसंज्ञितम्
puṣkare savanasyāpi mahāvīro'bhavat sutaḥ dhātakiś ca tayos tatra dve varṣe nāmacihnite mahāvīraṁ tathaivānyad dhātakīkhaṇḍasaṁjñitam
पुष्कर में सवन का पुत्र महावीर नामक महान् वीर हुआ; वहाँ उसके दो वर्ष नाम से चिह्नित हैं — धातकि, और महावीर, तथा दूसरा धातकीखण्ड नामक।
श्लोक 74 (vishnu.2.4.74)
एकश् चात्र महाभाग प्रख्यातो वर्षपर्वतः । मानसोत्तरसंज्ञो वै मध्यतो वलयाकृतिः
ekaś cātra mahābhāga prakhyāto varṣaparvataḥ mānasottarasaṁjño vai madhyato valayākṛtiḥ
हे महाभाग, वहाँ एक विख्यात वर्ष-पर्वत भी है, मानसोत्तर नामक, वलय के आकार में मध्य में स्थित।
श्लोक 75 (vishnu.2.4.75)
योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशद् उच्छ्रितः । तावद् एव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः
yojanānāṁ sahasrāṇi ūrdhvaṁ pañcāśad ucchritaḥ tāvad eva ca vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ
वह पचास हजार योजन ऊँचा उठा हुआ है, और उतना ही विस्तृत, चारों ओर गोलाकार।
श्लोक 76 (vishnu.2.4.76)
पुष्करद्वीपवलयं मध्येन विभजन्न् इव । स्थितोऽसौ तेन विच्छिन्नं जातं वर्षद्वयं मुने
puṣkaradvīpavalayaṁ madhyena vibhajann iva sthito'sau tena vicchinnaṁ jātaṁ varṣadvayaṁ mune
पुष्करद्वीप के वलय को मानो मध्य से विभाजित करता हुआ वह स्थित है; उसी से दो वर्ष अलग-अलग हुए, हे मुने।
श्लोक 77 (vishnu.2.4.77)
वलयाकारम् एकैकं तयोर् वर्षं तथा गिरिः
valayākāram ekaikaṁ tayor varṣaṁ tathā giriḥ
उन दोनों में से प्रत्येक वर्ष, तथा वह पर्वत भी, वलय के आकार का है।
श्लोक 78 (vishnu.2.4.78)
दश वर्षसहस्राणि तत्र जीवन्ति मानवाः । निरामया विशोकाश् च रागद्वेषविवर्जिताः
daśa varṣasahasrāṇi tatra jīvanti mānavāḥ nirāmayā viśokāś ca rāgadveṣavivarjitāḥ
वहाँ मनुष्य दस हजार वर्ष तक जीवित रहते हैं, रोगरहित, शोकरहित, तथा राग-द्वेष से मुक्त।
श्लोक 79 (vishnu.2.4.79)
अधमोत्तमौ न तेष्व् आस्तां न वध्यवधकौ द्विज । नेर्ष्यासूया भयं रोषो दोषो लोभादिको न च
adhamottamau na teṣv āstāṁ na vadhyavadhakau dvija nerṣyāsūyā bhayaṁ roṣo doṣo lobhādiko na ca
हे द्विज, उनमें न कोई उत्तम है न अधम, न कोई वध्य है न वधक; न ईर्ष्या, न असूया, न भय, न क्रोध, न लोभ आदि दोष है।
श्लोक 80 (vishnu.2.4.80)
महावीरं बहिर् वर्षं धातकीखण्डम् अन्ततः । मानसोत्तरशैलस्य देवदैत्यादिसेवितम्
mahāvīraṁ bahir varṣaṁ dhātakīkhaṇḍam antataḥ mānasottaraśailasya devadaityādisevitam
मानसोत्तर पर्वत के बाहर महावीर वर्ष है और भीतर धातकीखण्ड, दोनों देवों और दैत्यों आदि से सेवित।
श्लोक 81 (vishnu.2.4.81)
सत्यानृते न तत्रास्तां द्वीपे पुष्करसंज्ञिते । न तत्र नद्यः शैला वा द्वीपे वर्षद्वयान्विते
satyānṛte na tatrāstāṁ dvīpe puṣkarasaṁjñite na tatra nadyaḥ śailā vā dvīpe varṣadvayānvite
पुष्कर नामक इस द्वीप में न सत्य है न असत्य; इस दोनों वर्षों वाले द्वीप में न कोई नदी है न पर्वत।
श्लोक 82 (vishnu.2.4.82)
तुल्यवेषास् तु मनुजा देवैस् तत्रैकरूपिणः
tulyaveṣās tu manujā devais tatraikarūpiṇaḥ
वहाँ के मनुष्य देवताओं के समान वेष वाले, सब एक ही रूप के हैं।
श्लोक 83 (vishnu.2.4.83)
वर्णाश्रमाचारहीनं धर्माचरणवर्जितम् । त्रयीवार्तादण्डनीतिशुश्रूषारहितं च यत्
varṇāśramācārahīnaṁ dharmācaraṇavarjitam trayīvārtādaṇḍanītiśuśrūṣārahitaṁ ca yat
वहाँ वर्णाश्रम-आचार नहीं है, धर्माचरण नहीं है, तथा त्रयी-विद्या, आजीविका, दण्डनीति और सेवा से भी रहित है।
श्लोक 84 (vishnu.2.4.84)
वर्षद्वयं तु मैत्रेय भौमः स्वर्गोऽयम् उत्तमः । सर्वस्य सुखदः कालो जरारोगादिवर्जितः । पुष्करे धातकीषण्डे महावीरे च वै मुने
varṣadvayaṁ tu maitreya bhaumaḥ svargo'yam uttamaḥ sarvasya sukhadaḥ kālo jarārogādivarjitaḥ puṣkare dhātakīṣaṇḍe mahāvīre ca vai mune
हे मैत्रेय, ये दोनों वर्ष एक उत्तम पार्थिव स्वर्ग हैं — सबको सुख देने वाला, बुढ़ापे-रोग आदि से रहित काल, पुष्कर में, धातकीखण्ड में तथा महावीर में, हे मुने।
श्लोक 85 (vishnu.2.4.85)
न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानम् उत्तमम् । तस्मिन् निवसति ब्रह्मा पूज्यमानः सुरासुरैः
nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe brahmaṇaḥ sthānam uttamam tasmin nivasati brahmā pūjyamānaḥ surāsuraiḥ
पुष्करद्वीप में न्यग्रोध वृक्ष ब्रह्मा का सर्वोच्च स्थान है; वहाँ ब्रह्मा देवों और असुरों से पूजित होकर निवास करते हैं।
श्लोक 86 (vishnu.2.4.86)
स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवेष्टितः । समेन पुष्करस्यैव विस्तारान् मण्डलात् तथा
svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ pariveṣṭitaḥ samena puṣkarasyaiva vistārān maṇḍalāt tathā
पुष्कर मीठे जल के समुद्र से घिरा हुआ है, जो पुष्कर के ही वृत्त के विस्तार के बराबर है।
श्लोक 87 (vishnu.2.4.87)
एवं द्वीपाः समुद्रैस् तु सप्त सप्तभिर् आवृताः । द्वीपश् चैव समुद्रश् च समानौ द्विगुणौ परौ
evaṁ dvīpāḥ samudrais tu sapta saptabhir āvṛtāḥ dvīpaś caiva samudraś ca samānau dviguṇau parau
इस प्रकार सातों द्वीप सात समुद्रों से घिरे हुए हैं; और प्रत्येक अगला द्वीप और समुद्र, पिछले से दुगुना है।
श्लोक 88 (vishnu.2.4.88)
पयांसि सर्वदा सर्वसमुद्रेषु समानि वै । न्यूनातिरिक्तता तेषां कदाचिन् नैव जायते
payāṁsi sarvadā sarvasamudreṣu samāni vai nyūnātiriktatā teṣāṁ kadācin naiva jāyate
सभी समुद्रों में जल सदा समान रहता है; उनमें कभी न्यूनता या अधिकता नहीं होती।
श्लोक 89 (vishnu.2.4.89)
स्थालीस्थम् अग्निसंयोगाद् उद्रेकि सलिलं यथा । तथेन्दुवृद्धौ सलिलम् अम्भोधौ मुनिसत्तम
sthālīstham agnisaṁyogād udreki salilaṁ yathā tathenduvṛddhau salilam ambhodhau munisattama
जैसे पात्र में अग्नि के संयोग से जल उमड़ आता है, हे मुनिश्रेष्ठ, वैसे ही चन्द्रमा की वृद्धि पर समुद्र में जल बढ़ जाता है।
श्लोक 90 (vishnu.2.4.90)
अन्यूनानतिरिक्ताश् च वर्धन्त्य् आपो ह्रसन्ति च । उदयास्तमयेष्व् इन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः
anyūnānatiriktāś ca vardhanty āpo hrasanti ca udayāstamayeṣv indoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ
शुक्ल और कृष्ण पक्षों में चन्द्रमा के उदय और अस्त होने पर जल न कम होता है न अधिक, केवल बढ़ता और घटता है।
श्लोक 91 (vishnu.2.4.91)
दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलानां शतानि वै । अपां वृद्धिक्षयौ दृष्टौ सामुद्रीणां महामुने
daśottarāṇi pañcaiva aṅgulānāṁ śatāni vai apāṁ vṛddhikṣayau dṛṣṭau sāmudrīṇāṁ mahāmune
हे महामुने, समुद्रों के जल की वृद्धि और क्षय पाँच सौ दस अंगुल तक देखी गई है।
श्लोक 92 (vishnu.2.4.92)
भोजनं पुष्करद्वीपे तत्र स्वयम् उपस्थितम् । षड्रसं भुञ्जते विप्र प्रजाः सर्वाः सदैव हि
bhojanaṁ puṣkaradvīpe tatra svayam upasthitam ṣaḍrasaṁ bhuñjate vipra prajāḥ sarvāḥ sadaiva hi
हे विप्र, पुष्करद्वीप में वहाँ स्वयं उपस्थित छह रसों वाला भोजन प्रजाएँ सदैव ग्रहण करती हैं।
श्लोक 93 (vishnu.2.4.93)
स्वादूदकस्य पुरतो दृश्यतेऽलोकसंस्थितिः । द्विगुणा काञ्चनी भूमिः सर्वजन्तुविवर्जिता
svādūdakasya purato dṛśyate'lokasaṁsthitiḥ dviguṇā kāñcanī bhūmiḥ sarvajantuvivarjitā
मीठे जल के समुद्र के आगे अलोक नामक क्षेत्र दिखाई देता है, दुगुनी सुवर्णमयी भूमि, जो समस्त प्राणियों से रहित है।
श्लोक 94 (vishnu.2.4.94)
लोकालोकस् ततः शैलो योजनायुतविस्तृतः । उच्छ्रायेणापि तावन्ति सहस्राण्य् अचलो हि सः
lokālokas tataḥ śailo yojanāyutavistṛtaḥ ucchrāyeṇāpi tāvanti sahasrāṇy acalo hi saḥ
उससे आगे लोकालोक नामक पर्वत है, दस हजार योजन विस्तृत, तथा उतना ही ऊँचा — एक अचल पर्वत।
श्लोक 95 (vishnu.2.4.95)
ततस् तमः समावृत्य तं शैलं सर्वतः स्थितम् । तमश् चाण्डकटाहेन समन्तात् परिवेष्टितम्
tatas tamaḥ samāvṛtya taṁ śailaṁ sarvataḥ sthitam tamaś cāṇḍakaṭāhena samantāt pariveṣṭitam
उससे आगे अन्धकार उस पर्वत को चारों ओर से घेरे हुए है; और वह अन्धकार अण्डकटाह (ब्रह्माण्ड के कवच) से चारों ओर से घिरा है।
श्लोक 96 (vishnu.2.4.96)
पञ्चाशत्कोटिविस्तारा सेयम् उर्वी महामुने । सहैवाण्डकटाहेन सद्वीपाब्धिमहीधरा
pañcāśatkoṭivistārā seyam urvī mahāmune sahaivāṇḍakaṭāhena sadvīpābdhimahīdharā
हे महामुने, यह पृथ्वी अण्डकटाह सहित पचास करोड़ योजन विस्तृत है, जिसमें द्वीप, समुद्र और पर्वत समाहित हैं।
श्लोक 97 (vishnu.2.4.97)
सेयं धात्री विधात्री च सर्वभूतगुणाधिका । आधारभूता सर्वेषां मैत्रेय जगताम् इति
seyaṁ dhātrī vidhātrī ca sarvabhūtaguṇādhikā ādhārabhūtā sarveṣāṁ maitreya jagatām iti
यही पृथ्वी सबकी धात्री और विधात्री है, समस्त प्राणियों के गुणों से अधिक, हे मैत्रेय, सम्पूर्ण लोकों का आधार है।