अयोध्याकाण्ड · सर्ग 55
यमुना-तरण
श्लोक 1 (ayodhya.55.1)
उषित्वा रजनीं तत्र राजपुत्रावरिंदमौ। महर्षिमभिवाद्याथ जग्मतुस्तं गिरिं प्रति॥ २-५५-१ ॥
uṣitvā rajanīṃ tatra rājaputrāvariṃdamau | maharṣimabhivādyātha jagmatustaṃ giriṃ prati
वहाँ रात बिताकर, शत्रुओं का दमन करने वाले उन दोनों राजकुमारों ने महर्षि को प्रणाम कर उस पर्वत की ओर प्रस्थान किया।
श्लोक 2 (ayodhya.55.2)
तेषां चैव स्वस्त्ययनं महर्षिः स चकार ह। प्रस्थितांश्चैव तान् प्रेक्ष्य पिता पुत्रानिवान्वगात्॥ २-५५-२ ॥
teṣāṃ caiva svastyayanaṃ maharṣiḥ sa cakāra ha | prasthitāṃścaiva tān prekṣya pitā putrānivānvagāt
महर्षि ने उनके लिए स्वस्तिवाचन किया; और उन्हें प्रस्थान करते देख, पिता जैसे अपने पुत्रों के साथ जाता है, वैसे ही वे उनके पीछे-पीछे कुछ दूर चले।
श्लोक 3 (ayodhya.55.3)
ततः प्रचक्रमे वक्तुं वचनं स महामुनिः। भरद्वाजो महातेजा रामं सत्यपराक्रमम्॥ २-५५-३ ॥
tataḥ pracakrame vaktuṃ vacanaṃ sa mahāmuniḥ | bharadvājo mahātejā rāmaṃ satyaparākramam
तब महातेजस्वी महामुनि भरद्वाज ने सत्य-पराक्रमी राम से यह वचन कहना आरम्भ किया।
श्लोक 4 (ayodhya.55.4)
गङ्गायमुनयोः सन्धिमासाद्य मनुजर्षभौ। कालिन्दीमनुगच्छेतां नदीं पश्चान्मुखाश्रिताम्॥ २-५५-४ ॥
gaṅgāyamunayoḥ sandhimāsādya manujarṣabhau | kālindīmanugacchetāṃ nadīṃ paścānmukhāśritām
"हे पुरुषश्रेष्ठ! गङ्गा-यमुना के संगम तक पहुँचकर, पश्चिम की ओर बहने वाली कालिन्दी नदी के किनारे-किनारे चलना।"
श्लोक 5 (ayodhya.55.5)
अथासाद्य तु कालिन्दीं शीघ्रस्रोतसमापगाम्। तस्यास्तीर्थं प्रचरितं पुराणं प्रेक्ष्य राघव। तत्र यूयं प्लवं कृत्वा तरतांशुमतीं नदीम्॥ २-५५-५ ॥
athāsādya tu kālindīṃ śīghrasrotasamāpagām | tasyāstīrthaṃ pracaritaṃ purāṇaṃ prekṣya rāghava | tatra yūyaṃ plavaṃ kṛtvā taratāṃśumatīṃ nadīm
"हे राघव! फिर उस प्राचीन, वेगवती कालिन्दी को पाकर, उसके सुपरिचित घाट को देखकर, वहाँ बेड़ा बनाकर सूर्यकन्या यमुना को पार करना।"
श्लोक 6 (ayodhya.55.6)
ततो न्यग्रोधमासाद्य महान्तं हरितच्छदम्॥ २-५५-६ ॥
tato nyagrodhamāsādya mahāntaṃ haritacchadam
"तत्पश्चात् एक बड़ा, हरे पत्तों वाला न्यग्रोध वृक्ष मिलेगा।"
श्लोक 7 (ayodhya.55.7)
विवृद्धं बहुभिर्वृक्षैः श्यामं सिद्धोपसेवितम्। तस्मै सीताञ्जलिं कृत्वा प्रयुञ्जीताशिषः शिवाः॥ २-५५-७ ॥
vivṛddhaṃ bahubhirvṛkṣaiḥ śyāmaṃ siddhopasevitam | tasmai sītāñjaliṃ kṛtvā prayuñjītāśiṣaḥ śivāḥ
"जो अनेक वृक्षों से घिरा, श्याम वर्ण का और सिद्धों द्वारा सेवित है; उस वृक्ष को सीता हाथ जोड़कर मंगल-आशीष अर्पित करें।"
श्लोक 8 (ayodhya.55.8)
समासाद्य तु तं वृक्षं वसेद्वातिक्रमेत वा। क्रोशमात्रं ततो गत्वा नीलं द्रक्ष्यथ काननम्। पलाशबदरीमिश्रं रम्यं वंशैश्च यामुनैः॥ २-५५-८ ॥
samāsādya tu taṃ vṛkṣaṃ vasedvātikrameta vā | krośamātraṃ tato gatvā nīlaṃ drakṣyatha kānanam | palāśabadarīmiśraṃ ramyaṃ vaṃśaiśca yāmunaiḥ
"उस वृक्ष के पास पहुँचकर तुम वहीं रुक सकते हो या आगे बढ़ सकते हो; वहाँ से एक कोस जाने पर, यमुना के किनारे के बाँसों तथा पलाश और बेर के वृक्षों से युक्त, नीला दिखने वाला रमणीय वन तुम्हें दिखेगा।"
श्लोक 9 (ayodhya.55.9)
स पन्थाश्चित्रकूटस्य गतः सुबहुशो मया। रम्यो मार्दवयुक्तश्च वनदावैर्विवर्जितः॥ २-५५-९ ॥
sa panthāścitrakūṭasya gataḥ subahuśo mayā | ramyo mārdavayuktaśca vanadāvairvivarjitaḥ
"यह वही मार्ग है, जिससे मैं स्वयं कई बार चित्रकूट गया हूँ; यह रमणीय, सुगम और वन-दावाग्नि से रहित है।"
श्लोक 10 (ayodhya.55.10)
इति पन्थानमावेद्य महर्षिः स न्यवर्तत। अभिवाद्य तथेत्युक्त्वा रामेण विनिवर्तितः॥ २-५५-१० ॥
iti panthānamāvedya maharṣiḥ sa nyavartata | abhivādya tathetyuktvā rāmeṇa vinivartitaḥ
इस प्रकार मार्ग बताकर वे महर्षि लौट गए; राम द्वारा प्रणाम कर 'ऐसा ही होगा' कहे जाने पर उन्हें लौटने के लिए मना लिया गया।
श्लोक 11 (ayodhya.55.11)
उपावृत्ते मुनौ तस्मिन् रामो लक्ष्मणमब्रवीत्। कृतपुण्याः स्म सौमित्रे मुनिर्यन्नोऽनुकम्पते॥ २-५५-११ ॥
upāvṛtte munau tasmin rāmo lakṣmaṇamabravīt | kṛtapuṇyāḥ sma saumitre muniryanno'nukampate
उस मुनि के लौट जाने पर राम ने लक्ष्मण से कहा, "हे सौमित्रे! हम धन्य हैं कि यह मुनि हम पर इतनी कृपा करते हैं।"
श्लोक 12 (ayodhya.55.12)
इति तौ पुरुषव्याघ्रौ मन्त्रयित्वा मनस्विनौ। सीतामेवाग्रतः कृत्वा कालिन्दीं जग्मतुर्नदीम्॥ २-५५-१२ ॥
iti tau puruṣavyāghrau mantrayitvā manasvinau | sītāmevāgrataḥ kṛtvā kālindīṃ jagmaturnadīm
इस प्रकार बात करते हुए उन दोनों मनस्वी पुरुषसिंहों ने सीता को आगे करके कालिन्दी नदी की ओर प्रस्थान किया।
श्लोक 13 (ayodhya.55.13)
अथासाद्य तु कालिन्दीं शीघ्रस्रोतोवहां नदीम्। चिन्तामापेदिरे सर्वे नदीजलतितीर्षवः॥ २-५५-१३ ॥
athāsādya tu kālindīṃ śīghrasrotovahāṃ nadīm | cintāmāpedire sarve nadījalatitīrṣavaḥ
तीव्र प्रवाह वाली उस कालिन्दी नदी के पास पहुँचकर, वे सब उसके जल को पार करने की चिन्ता में पड़ गए।
श्लोक 14 (ayodhya.55.14)
तौ काष्ठसंघातमथो चक्रतुस्तु महाप्लवम्। शुष्कैर्वंशैः समास्तीर्णमुशीरैश्च समावृतम्॥ २-५५-१४ ॥
tau kāṣṭhasaṃghātamatho cakratustu mahāplavam | śuṣkairvaṃśaiḥ samāstīrṇamuśīraiśca samāvṛtam
तब उन दोनों ने काठ इकट्ठे कर एक बड़ा बेड़ा बनाया, जो सूखे बाँसों से बिछा हुआ और खस से ढका हुआ था।
श्लोक 15 (ayodhya.55.15)
ततो वेतसशाखाश्च जम्बूशाखाश्च वीर्यवान्। चकार लक्ष्मणश्छित्त्वा सीतायाः सुखमासनम्॥ २-५५-१५ ॥
tato vetasaśākhāśca jambūśākhāśca vīryavān | cakāra lakṣmaṇaśchittvā sītāyāḥ sukhamāsanam
तत्पश्चात् पराक्रमी लक्ष्मण ने बेंत और जामुन की शाखाएँ काटकर सीता के लिए एक सुखद आसन बनाया।
श्लोक 16 (ayodhya.55.16)
तत्र श्रियमिवाचिन्त्यां रामो दाशरथिः प्रियाम्। ईषत्स लज्जमानां तामध्यारोपयत प्लवम्॥ २-५५-१६ ॥
tatra śriyamivācintyāṃ rāmo dāśarathiḥ priyām | īṣatsa lajjamānāṃ tāmadhyāropayata plavam
वहाँ दशरथ-पुत्र राम ने अचिन्त्य लक्ष्मी के समान अपनी प्रिया, कुछ लजाती हुई सीता को धीरे से उस बेड़े पर चढ़ाया।
श्लोक 17 (ayodhya.55.17)
पार्श्वे च तत्र वैदेह्या वसने भूषणानि च। प्लवे कठिनकाजं च रामश्चक्रे सहायुधैः॥ २-५५-१७ ॥
pārśve ca tatra vaidehyā vasane bhūṣaṇāni ca | plave kaṭhinakājaṃ ca rāmaścakre sahāyudhaiḥ
वहीं वैदेही के वस्त्र और आभूषण उनके पास रखकर, राम ने अस्त्रों सहित खन्ती और पिटारी भी बेड़े पर रख दी।
श्लोक 18 (ayodhya.55.18)
आरोप्य प्रथमं सीतां संघाटं प्रतिगृह्य तौ। ततः प्रतेरतुर्यत्तौ वीरौ दशरथात्मजौ॥ २-५५-१८ ॥
āropya prathamaṃ sītāṃ saṃghāṭaṃ pratigṛhya tau | tataḥ prateraturyattau vīrau daśarathātmajau
पहले सीता को चढ़ाकर, फिर बेड़े को सम्भालते हुए दशरथ के उन दोनों वीर पुत्रों ने उसे खेना आरम्भ किया।
श्लोक 19 (ayodhya.55.19)
कालिन्दीमध्यमायाता सीता त्वेनामवन्दत। स्वस्ति देवि तरामि त्वां पारयेन्मे पतिव्रतम्॥ २-५५-१९ ॥
kālindīmadhyamāyātā sītā tvenāmavandata | svasti devi tarāmi tvāṃ pārayenme pativratam
कालिन्दी की बीच धारा में पहुँचकर सीता ने उसे प्रणाम किया - "हे देवि! मैं तुम्हें पार कर रही हूँ, कल्याण हो; मेरे पतिव्रत की रक्षा करो।"
श्लोक 20 (ayodhya.55.20)
यक्ष्ये त्वां गोसहस्रेण सुराघटशतेन च। स्वस्ति प्रत्यागते रामे पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम्॥ २-५५-२० ॥
yakṣye tvāṃ gosahasreṇa surāghaṭaśatena ca | svasti pratyāgate rāme purīmikṣvākupālitām
"मैं एक हजार गौओं और सौ घड़े सुरा से तुम्हारी पूजा करूँगी, जब राम इक्ष्वाकुओं द्वारा शासित नगरी में सकुशल लौट आएँ।"
श्लोक 21 (ayodhya.55.21)
कालिन्दीमथ सीता तु याचमाना कृताञ्जलिः। तीरमेवाभिसम्प्राप्ता दक्षिणं वरवर्णिनी॥ २-५५-२१ ॥
kālindīmatha sītā tu yācamānā kṛtāñjaliḥ | tīramevābhisamprāptā dakṣiṇaṃ varavarṇinī
इस प्रकार हाथ जोड़कर कालिन्दी से प्रार्थना करती हुई सुन्दरी सीता शीघ्र ही दक्षिणी तट पर जा पहुँचीं।
श्लोक 22 (ayodhya.55.22)
ततः प्लवेनांशुमतीं शीघ्रगामूर्मिमालिनीम्। तीरजैर्बहुभिर्वृक्षैः संतेरुर्यमुनां नदीम्॥ २-५५-२२ ॥
tataḥ plavenāṃśumatīṃ śīghragāmūrmimālinīm | tīrajairbahubhirvṛkṣaiḥ saṃteruryamunāṃ nadīm
इस तरह उन्होंने बेड़े द्वारा, अनेक तटवर्ती वृक्षों से सुशोभित और लहरों की माला वाली, शीघ्रगामिनी अंशुमती यमुना नदी को पार किया।
श्लोक 23 (ayodhya.55.23)
ते तीर्णाः प्लवमुत्सृज्य प्रस्थाय यमुनावनात्। श्यामं न्यग्रोधमासेदुः शीतलं हरितच्छदम्॥ २-५५-२३ ॥
te tīrṇāḥ plavamutsṛjya prasthāya yamunāvanāt | śyāmaṃ nyagrodhamāseduḥ śītalaṃ haritacchadam
पार होकर, बेड़े को छोड़कर, यमुना के उस वन से आगे बढ़कर, वे हरे पत्तों वाले शीतल श्यामवट के पास पहुँचे।
श्लोक 24 (ayodhya.55.24)
न्यग्रोधं तमुपागम्य वैदेही वाक्यमब्रवीत्। नमस्तेऽस्तु महावृक्ष पारयेन्मे पतिव्रतम्॥ २-५५-२४ ॥
nyagrodhaṃ tamupāgamya vaidehī vākyamabravīt | namaste'stu mahāvṛkṣa pārayenme pativratam
उस न्यग्रोध वृक्ष के पास पहुँचकर वैदेही ने कहा, "हे महावृक्ष! तुम्हें नमस्कार है; मेरे पतिव्रत की रक्षा करो।"
श्लोक 25 (ayodhya.55.25)
कौसल्यां चैव पश्येयं सुमित्रां च यशस्विनीम्। इति सीताञ्जलिं कृत्वा पर्यगच्छद्वनस्पतिम्॥ २-५५-२५ ॥
kausalyāṃ caiva paśyeyaṃ sumitrāṃ ca yaśasvinīm | iti sītāñjaliṃ kṛtvā paryagacchadvanaspatim
"मैं कौसल्या और यशस्विनी सुमित्रा को फिर से देख सकूँ।" ऐसा कहकर सीता ने हाथ जोड़कर उस वृक्ष की परिक्रमा की।
श्लोक 26 (ayodhya.55.26)
अवलोक्य ततः सीतामायाचन्तीमनिन्दिताम्। दयितां च विधेयां च रामो लक्ष्मणमब्रवीत्॥ २-५५-२६ ॥
avalokya tataḥ sītāmāyācantīmaninditām | dayitāṃ ca vidheyāṃ ca rāmo lakṣmaṇamabravīt
इस प्रकार प्रार्थना करती हुई निष्पाप, प्रिय और आज्ञाकारिणी सीता को देखकर राम ने लक्ष्मण से कहा।
श्लोक 27 (ayodhya.55.27)
सीतामादाय गच्छ त्वमग्रतो भरतानुज। पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि सायुधो द्विपदां वर॥ २-५५-२७ ॥
sītāmādāya gaccha tvamagrato bharatānuja | pṛṣṭhato'haṃ gamiṣyāmi sāyudho dvipadāṃ vara
"हे भरत के अनुज! तुम सीता को लेकर आगे चलो, मैं शस्त्र सहित पीछे-पीछे चलूँगा, हे पुरुषों में श्रेष्ठ!"
श्लोक 28 (ayodhya.55.28)
यद्यत्फलं प्रार्थयते पुष्पं वा जनकात्मजा। तत्तत्प्रदद्या वैदेह्या यत्रास्या रमते मनः॥ २-५५-२८ ॥
yadyatphalaṃ prārthayate puṣpaṃ vā janakātmajā | tattatpradadyā vaidehyā yatrāsyā ramate manaḥ
"जनकनन्दिनी जो भी फल या फूल चाहें, जिसमें भी उनका मन रमे, वह वैदेही को देते रहना।"
श्लोक 29 (ayodhya.55.29)
गच्छतोस्तु तयोर्मध्ये बभूव जनकात्मजा। मातङ्गयोर्मध्यगता शुभा नागवधूरिव॥ २-५५-२९ ॥
gacchatostu tayormadhye babhūva janakātmajā | mātaṅgayormadhyagatā śubhā nāgavadhūriva
इस प्रकार उन दोनों के बीच चलती हुई जनकनन्दिनी वैसी ही शोभित हुईं, जैसे दो गजराजों के बीच कोई शुभ हथिनी।
श्लोक 30 (ayodhya.55.30)
एकैकं पादपं गुल्मं लतां वा पुष्पशालिनीम्। अदृष्टपूर्वां पश्यन्ती रामं पप्रच्छ साबला॥ २-५५-३० ॥
ekaikaṃ pādapaṃ gulmaṃ latāṃ vā puṣpaśālinīm | adṛṣṭapūrvāṃ paśyantī rāmaṃ papraccha sābalā
जो भी वृक्ष, झाड़ी या फूलों से लदी लता उसने पहले कभी नहीं देखी थी, उसे देखकर वह अबला सीता राम से पूछती जाती थी।
श्लोक 31 (ayodhya.55.31)
रमणीयान् बहुविधान् पादपान् कुसुमोत्कटान्। सीतावचनसंरब्ध आनयामास लक्ष्मणः॥ २-५५-३१ ॥
ramaṇīyān bahuvidhān pādapān kusumotkaṭān | sītāvacanasaṃrabdha ānayāmāsa lakṣmaṇaḥ
सीता के कहने पर लक्ष्मण उत्सुकतापूर्वक भाँति-भाँति के सुन्दर, फूलों से भरे वृक्षों की शाखाएँ ला-लाकर देते थे।
श्लोक 32 (ayodhya.55.32)
विचित्रवालुकजलां हंससारसनादिताम्। रेमे जनकराजस्य तदा प्रेक्ष्य सुता नदीम्॥ २-५५-३२ ॥
vicitravālukajalāṃ haṃsasārasanāditām | reme janakarājasya tadā prekṣya sutā nadīm
विचित्र बालू और जल वाली, हंस और सारसों के स्वरों से गूँजती उस यमुना नदी को देखकर जनकराज की पुत्री उस समय बहुत प्रसन्न हुईं।
श्लोक 33 (ayodhya.55.33)
क्रोशमात्रं ततो गत्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। बहून्मेध्यान् मृगान् हत्वा चेरतुर्यमुनावने॥ २-५५-३३ ॥
krośamātraṃ tato gatvā bhrātarau rāmalakṣmaṇau | bahūnmedhyān mṛgān hatvā ceraturyamunāvane
तत्पश्चात् एक कोस चलकर राम-लक्ष्मण दोनों भाइयों ने बहुत-से यज्ञ-योग्य मृगों का वध कर यमुना-वन में विचरण किया।
श्लोक 34 (ayodhya.55.34)
विहृत्य ते बर्हिणपूगनादिते शुभे वने वानरवारणायुते। समं नदीवप्रमुपेत्य सम्मतं निवासमाजग्मुरदीनदर्शनाः॥ २-५५-३४ ॥
vihṛtya te barhiṇapūganādite śubhe vane vānaravāraṇāyute | samaṃ nadīvapramupetya sammataṃ nivāsamājagmuradīnadarśanāḥ
मोरों के झुंडों की ध्वनि से गूँजते, वानरों और हाथियों से भरे उस सुन्दर वन में विचरण कर, उदास न दिखने वाले वे नदी के समतल तट के पास पहुँचकर एक उचित निवास-स्थान पर जा पहुँचे।