Skip to main content

वृत्तरत्नाकरः

Vṛttaratnākara

रचयिता: Kedara Bhatta212 श्लोक

इस अनुवाद के विषय में

Hindi and English renderings produced for Eternal Raga, not quoted from a published translation. Most of this book is not prose but formulae: a syllable shorthand in which ma is three heavy syllables, na three light, and so on through eight ganas, taught by the text itself at 1.6-1.7. A metre definition names its gana sequence and then the metre. The renderings keep that notation rather than expanding it, because expanding it would bury the metre names the book exists to list. Object-numerals (abdhi 4, rasa 6, vasu 8, rudra 11) mark either caesura positions or a count of ganas, and where the syllable total does not force the choice the verse carries a review_note. Far more of this text is determinate than of the Vedanga Jyotisha, because a metre definition can be checked: if the ganas do not sum to the metre's known syllable count, the reading is wrong.

38 श्लोकों पर टिप्पणी दी गई है, जहाँ पाठ विवादित है।

This stands in the chandas slot in place of Pingala's Chandahshastra, which Sanskrit Wikisource carries only as an unproofread scan whose OCR is unusable. The substitution is deliberate and is recorded here so no reader mistakes this for the Vedanga text proper.

संज्ञाप्रकरणम्

श्लोक 1.1

सुखसन्तानसिद्ध्यर्थं नत्वा ब्रह्माऽच्युताऽर्चितम् । गौरीविनायकोपेतं शङ्करं लोकशङ्करम् ॥ १.१ ॥

sukhasantānasiddhyarthaṃ natvā brahmā'cyutā'rcitam | gaurīvināyakopetaṃ śaṅkaraṃ lokaśaṅkaram || 1.1 ||

सुख की निरन्तर सिद्धि के लिए, ब्रह्मा और अच्युत से पूजित, गौरी और विनायक से युक्त, लोकों का कल्याण करने वाले शङ्कर को प्रणाम करके —

श्लोक 1.2

वेदार्थशैवशास्त्रज्ञः पव्येकोऽभूद्विजोत्तमः । तस्य पुत्रोऽस्ति केदारः शिवपादार्चने रतः ॥ १.२ ॥

vedārthaśaivaśāstrajñaḥ pavyeko'bhūdvijottamaḥ | tasya putro'sti kedāraḥ śivapādārcane rataḥ || 1.2 ||

वेद के अर्थ और शैव शास्त्र के ज्ञाता पव्येक नाम के एक श्रेष्ठ द्विज थे। उनका पुत्र केदार है, जो शिव के चरणों की अर्चना में रत है।

श्लोक 1.3

तेनेदं क्रियते छन्दो लक्ष्यलक्षणसंयुतम् । वृत्तरत्नाकरं नाम बालानां सुखसिद्ध्ये ॥ १.३ ॥

tenedaṃ kriyate chando lakṣyalakṣaṇasaṃyutam | vṛttaratnākaraṃ nāma bālānāṃ sukhasiddhye || 1.3 ||

उसके द्वारा यह छन्दःशास्त्र रचा जा रहा है, लक्ष्य और लक्षण दोनों से युक्त, वृत्तरत्नाकर नाम से, बालकों की सुखपूर्वक सिद्धि के लिए।

श्लोक 1.4

पिङ्गलादिभिराचार्यैर्यदुक्तं लौकिकं द्विधा । मात्रावर्णविभेदेन च्छन्दस्तदिह कथ्यते ॥ १.४ ॥

piṅgalādibhirācāryairyaduktaṃ laukikaṃ dvidhā | mātrāvarṇavibhedena cchandastadiha kathyate || 1.4 ||

पिङ्गल आदि आचार्यों ने जो लौकिक छन्द कहा है वह दो प्रकार का है — मात्रा और वर्ण के भेद से। वही छन्द यहाँ कहा जाता है।

श्लोक 1.5

षडध्यायनिबद्धस्य च्छन्दसोऽस्य परिस्फुटम् । प्रमाणमपि विज्ञेयं षड्त्रिंशदधिकं शतम् ॥ १.५ ॥

ṣaḍadhyāyanibaddhasya cchandaso'sya parisphuṭam | pramāṇamapi vijñeyaṃ ṣaḍtriṃśadadhikaṃ śatam || 1.5 ||

छह अध्यायों में निबद्ध इस छन्दःशास्त्र का प्रमाण स्पष्ट रूप से एक सौ छत्तीस जानना चाहिए।

टिप्पणी: The text counts itself at 136 verses, but the Wikisource recension carries 212. The figure may count only the metre definitions, or belong to a shorter recension. Kept as the text states it.

श्लोक 1.6

म्यरस्तजभ्नगैर्लान्तैरेभिर्दशभिरक्षरैः । समस्तं वाङ्मयं व्याप्तं त्रैलोक्यमिव विष्णुना ॥ १.६ ॥

myarastajabhnagairlāntairebhirdaśabhirakṣaraiḥ | samastaṃ vāṅmayaṃ vyāptaṃ trailokyamiva viṣṇunā || 1.6 ||

म, य, र, स, त, ज, भ, न, ग और ल — इन दस अक्षरों से समस्त वाङ्मय व्याप्त है, जैसे तीनों लोक विष्णु से।

श्लोक 1.7

सर्वगुर्मो मुखान्तर्लौ यरावन्तगलौ सतौ । ग्मध्याद्यौ ज्भौ त्रिलो नोऽष्टौ भवन्त्यत्र गणास्त्रिकाः ॥ १.७ ॥

sarvagurmo mukhāntarlau yarāvantagalau satau | gmadhyādyau jbhau trilo no'ṣṭau bhavantyatra gaṇāstrikāḥ || 1.7 ||

म सर्वगुरु है, न सर्वलघु; य का लघु आदि में, र का मध्य में, स का अन्त में; त का गुरु आदि और मध्य में, ज का मध्य में, भ का आदि में। इस प्रकार यहाँ तीन-तीन अक्षरों के आठ गण होते हैं।

श्लोक 1.8

ज्ञेयाः सर्वान्तमध्यादिगुरवोऽत्र चतुष्कलाः । गणाश्चतुर्लघूपेताः पञ्चार्यादिषु संस्थिताः ॥ १.८ ॥

jñeyāḥ sarvāntamadhyādiguravo'tra catuṣkalāḥ | gaṇāścaturlaghūpetāḥ pañcāryādiṣu saṃsthitāḥ || 1.8 ||

चार मात्रा वाले गण वे जानने चाहिए जिनमें गुरु अन्त में, मध्य में या आदि में हो, तथा चार लघु वाला। ये आर्या आदि में प्रयुक्त होते हैं।

श्लोक 1.9

सानुस्वारो विसर्गान्तो दीर्घो युक्तपरश्च यः । वा पादान्ते त्वसौ ग्वक्रो ज्ञेयोऽन्यो मात्रिको लृजुः ॥ १.९ ॥

sānusvāro visargānto dīrgho yuktaparaśca yaḥ | vā pādānte tvasau gvakro jñeyo'nyo mātriko lṛjuḥ || 1.9 ||

जो अक्षर अनुस्वार सहित हो, विसर्गान्त हो, दीर्घ हो, अथवा जिसके परे संयुक्त वर्ण हो, वह गुरु है; पाद के अन्त में विकल्प से। इससे भिन्न लघु है, और वैसे ही मात्रा से गिना जाता है।

श्लोक 1.10

पादादाविह वर्णस्य संयोगः क्रमसंज्ञकः । पुरःस्थितेन तेन स्याल्लघुताऽपि क्वचिद्गुरोः ॥ १.१० ॥

pādādāviha varṇasya saṃyogaḥ kramasaṃjñakaḥ | puraḥsthitena tena syāllaghutā'pi kvacidguroḥ || 1.10 ||

पाद के आदि में वर्ण का संयोग क्रम कहलाता है; उसके आगे स्थित होने से कभी गुरु की भी लघुता हो जाती है।

श्लोक 1.11

तरुणं सर्षपशाकं नवौदनं पिच्छिलानि च दधीनि । अल्पव्ययेन सुन्दरि (!) ग्राम्यजनो मिष्टमिश्नाति ॥ १.११ ॥

taruṇaṃ sarṣapaśākaṃ navaudanaṃ picchilāni ca dadhīni | alpavyayena sundari (!) grāmyajano miṣṭamiśnāti || 1.11 ||

ताजा सरसों का साग, नया भात और गाढ़ा दही — थोड़े व्यय से, सुन्दरी, ग्रामीण जन मीठा भोजन करते हैं।

टिप्पणी: Not a rule but an example verse, included to show the Arya metre in use. The "(!)" in the source marks a reading the editor doubted, and is kept.

श्लोक 1.12

अब्धिभूतरसादीनां ज्ञेयाः संज्ञास्तु लोकतः । ज्ञेयः पादश्चतुर्थाशो यतिर्विच्छेदसंज्ञितः ॥ १.१२ ॥

abdhibhūtarasādīnāṃ jñeyāḥ saṃjñāstu lokataḥ | jñeyaḥ pādaścaturthāśo yatirvicchedasaṃjñitaḥ || 1.12 ||

अब्धि, भूत, रस आदि की संज्ञाएँ लोक से जाननी चाहिए। पाद चतुर्थांश जानना चाहिए, और यति विच्छेद कहलाती है।

टिप्पणी: Refers to the bhutasamkhya object-numerals used throughout the book, and tells the reader to learn them from common usage rather than listing them. See the header of this file for the values.

श्लोक 1.13

युक्समं विषमं चायुक्स्थानं सद्भिर्निगद्यते । सममर्धसमं वृत्तं विषमं च तथापरम् ॥ १.१३ ॥

yuksamaṃ viṣamaṃ cāyuksthānaṃ sadbhirnigadyate | samamardhasamaṃ vṛttaṃ viṣamaṃ ca tathāparam || 1.13 ||

सम स्थान युक् और विषम स्थान अयुक् सज्जनों द्वारा कहा जाता है। वृत्त इस प्रकार सम, अर्धसम और विषम होता है।

श्लोक 1.14

अङ्घ्रयो यस्य चत्वारस्तुल्यलक्षणलक्षिताः । तच्छन्दःशास्त्रतत्त्वज्ञाः समं वृत्तं प्रचक्षते ॥ १.१४ ॥

aṅghrayo yasya catvārastulyalakṣaṇalakṣitāḥ | tacchandaḥśāstratattvajñāḥ samaṃ vṛttaṃ pracakṣate || 1.14 ||

जिसके चारों चरण एक ही लक्षण से लक्षित हों, उसे छन्दःशास्त्र के तत्त्वज्ञ सम वृत्त कहते हैं।

श्लोक 1.15

प्रथमाङ्घ्रिसमो यस्य तृतीयश्चरणो भवेत् । द्वितीयस्तुर्यवद्वृत्तं तदर्धसममुच्यते ॥ १.१५ ॥

prathamāṅghrisamo yasya tṛtīyaścaraṇo bhavet | dvitīyasturyavadvṛttaṃ tadardhasamamucyate || 1.15 ||

जिसका तृतीय चरण प्रथम के समान और द्वितीय चतुर्थ के समान हो, वह अर्धसम वृत्त कहलाता है।

श्लोक 1.16

यस्य पादचतुष्केऽपि लक्ष्म भिन्नं परस्परम् । तदाहुर्विषमं वृत्तं छन्दःशास्त्रविशारदाः ॥ १.१६ ॥

yasya pādacatuṣke'pi lakṣma bhinnaṃ parasparam | tadāhurviṣamaṃ vṛttaṃ chandaḥśāstraviśāradāḥ || 1.16 ||

जिसके चारों पादों में लक्षण परस्पर भिन्न हो, उसे छन्दःशास्त्र के विशारद विषम वृत्त कहते हैं।

श्लोक 1.17

आरभ्यैकाक्षारात्पादादेकैकक्षरवर्द्धितैः । पृथक्छन्दो भवेत्पादैर्यावत्षड्विंशतिं गतम् ॥ १.१७ ॥

ārabhyaikākṣārātpādādekaikakṣaravarddhitaiḥ | pṛthakchando bhavetpādairyāvatṣaḍviṃśatiṃ gatam || 1.17 ||

एक अक्षर के पाद से आरम्भ कर एक-एक अक्षर बढ़ाते हुए, प्रत्येक पर पृथक् छन्द होता है, छब्बीस तक।

श्लोक 1.18

तदूर्ध्वं चण्डवृष्ट्यादिदण्डकाः परिकीर्तिताः । शेषं गाथास्त्रिभिः षड्भिश्चरणैश्चोपलक्षिताः ॥ १.१८ ॥

tadūrdhvaṃ caṇḍavṛṣṭyādidaṇḍakāḥ parikīrtitāḥ | śeṣaṃ gāthāstribhiḥ ṣaḍbhiścaraṇaiścopalakṣitāḥ || 1.18 ||

उससे ऊपर चण्डवृष्टि आदि दण्डक कहे गए हैं। शेष गाथाएँ हैं, जो तीन या छह चरणों से लक्षित होती हैं।

श्लोक 1.19

उक्ताऽत्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्ठाऽन्या सुपूर्विका । गायत्र्युष्णिगनुष्टुप्च बृहती पङ्क्तिरेव च ॥ १.१९ ॥

uktā'tyuktā tathā madhyā pratiṣṭhā'nyā supūrvikā | gāyatryuṣṇiganuṣṭupca bṛhatī paṅktireva ca || 1.19 ||

उक्ता, अत्युक्ता, मध्या, प्रतिष्ठा, और उससे अगली सु-पूर्वक — सुप्रतिष्ठा; गायत्री, उष्णिक्, अनुष्टुप्, बृहती और पङ्क्ति;

श्लोक 1.20

त्रिष्टुप्च जगती चैव तथाऽतिजगती मता । शक्वरी साऽतिपूर्वा स्यादष्ट्यत्यष्टी ततः स्मृते ॥ १.२० ॥

triṣṭupca jagatī caiva tathā'tijagatī matā | śakvarī sā'tipūrvā syādaṣṭyatyaṣṭī tataḥ smṛte || 1.20 ||

त्रिष्टुप् और जगती, तथा अतिजगती; शक्वरी और अति-पूर्वक अतिशक्वरी; फिर अष्टि और अत्यष्टि कही गई हैं;

श्लोक 1.21

धृतिश्चाऽतिधृतिश्चैव कृतिः प्रकृतिराकृतिः । विकृतिः सङ्कृतिश्चैव तथाऽतिकृतिरुत्कृतिः ॥ १.२१ ॥

dhṛtiścā'tidhṛtiścaiva kṛtiḥ prakṛtirākṛtiḥ | vikṛtiḥ saṅkṛtiścaiva tathā'tikṛtirutkṛtiḥ || 1.21 ||

धृति और अतिधृति; कृति, प्रकृति, आकृति, विकृति, सङ्कृति, तथा अतिकृति और उत्कृति।

श्लोक 1.22

इत्युक्ताश्छन्दसां संज्ञाः क्रमतो वच्मि साम्प्रतम् । लक्षणं सर्ववृत्तानां मात्रावृत्ताऽनुपूर्वकम् ॥ १.२२ ॥

ityuktāśchandasāṃ saṃjñāḥ kramato vacmi sāmpratam | lakṣaṇaṃ sarvavṛttānāṃ mātrāvṛttā'nupūrvakam || 1.22 ||

इस प्रकार छन्दों की संज्ञाएँ कही गईं। अब क्रम से मैं सब वृत्तों का लक्षण कहूँगा, मात्रावृत्तों से आरम्भ करके।

मात्रावृत्तम्

श्लोक 2.1

आर्या

लक्ष्मैतत्सप्त गणा गोपेता भवति नेह विषमे जः । षष्ठोऽयं नलघू वा प्रथमेऽर्धे नियतमार्यायाः ॥ २.१ ॥

lakṣmaitatsapta gaṇā gopetā bhavati neha viṣame jaḥ | ṣaṣṭho'yaṃ nalaghū vā prathame'rdhe niyatamāryāyāḥ || 2.1 ||

यह लक्षण है: सात गण, अन्त में गुरु सहित। यहाँ विषम स्थान में ज-गण नहीं होता। आर्या के प्रथम अर्ध में छठा नियम से न-गण अथवा दो लघु होता है।

श्लोक 2.2

षष्ठे द्वितीयलात्परके न्ले मुखलाच्च सयतिपदनियमः । चरमेऽर्धे पञ्चमके तस्मादिह भवति षष्ठो लः ॥ २.२ ॥

ṣaṣṭhe dvitīyalātparake nle mukhalācca sayatipadaniyamaḥ | carame'rdhe pañcamake tasmādiha bhavati ṣaṣṭho laḥ || 2.2 ||

जब छठे का द्वितीय लघु हो, अथवा न-गण हो, और मुख में लघु हो, तब यति और पद का नियम होता है। अन्तिम अर्ध में पाँचवाँ होता है; इसलिए यहाँ छठा एक लघु होता है।

श्लोक 2.3

त्रिष्वंशकेषु पादो दलयोराद्येषु दृश्यते यस्याः । पथ्येति नाम तस्याः प्रकीर्तितं नागराजेन ॥ २.३ ॥

triṣvaṃśakeṣu pādo dalayorādyeṣu dṛśyate yasyāḥ | pathyeti nāma tasyāḥ prakīrtitaṃ nāgarājena || 2.3 ||

जिसके दोनों दलों में तीन अंशकों में से आदि में पाद दिखाई देता है, उसका नाम नागराज ने पथ्या कहा है।

श्लोक 2.4

संलङ्घ्य गणत्रयमादिमं शकलयोर्द्वयोर्भवति पादः । यस्यास्तां पिङ्गलनागो विपुलामिति समाख्याति ॥ २.४ ॥

saṃlaṅghya gaṇatrayamādimaṃ śakalayordvayorbhavati pādaḥ | yasyāstāṃ piṅgalanāgo vipulāmiti samākhyāti || 2.4 ||

जिसके दोनों शकलों में आदि के तीन गणों को लाँघकर पाद होता है, उसे पिङ्गलनाग विपुला कहते हैं।

श्लोक 2.5

उभयार्धयोर्जकारौ द्वितीयतुर्यौ गमध्यगौ तस्याः । चपलेति नाम तस्याः प्रकीर्तितं नागराजेन ॥ २.५ ॥

ubhayārdhayorjakārau dvitīyaturyau gamadhyagau tasyāḥ | capaleti nāma tasyāḥ prakīrtitaṃ nāgarājena || 2.5 ||

जिसके दोनों अर्धों में द्वितीय और चतुर्थ ज-कार गमध्यग हों, उसका नाम नागराज ने चपला कहा है।

श्लोक 2.6

आद्यं दलं समस्तं भजेय लक्ष्म चपलागतं यस्याः । शेषे पूर्वजलक्ष्मा मुखचपलासोदिता मुनिना ॥ २.६ ॥

ādyaṃ dalaṃ samastaṃ bhajeya lakṣma capalāgataṃ yasyāḥ | śeṣe pūrvajalakṣmā mukhacapalāsoditā muninā || 2.6 ||

जिसका आद्य दल समस्त रूप से चपला का लक्षण धारण करता है, और शेष में पूर्व का लक्षण रहता है — उसे मुनि ने मुखचपला कहा है।

श्लोक 2.7

प्राक्प्रतिपादितमर्धे प्रथमे प्रथमेतरे च चपलायाः । लक्ष्माश्रयेत सोक्ता विशुद्धधीभिर्जघनचपला ॥ २.७ ॥

prākpratipāditamardhe prathame prathametare ca capalāyāḥ | lakṣmāśrayeta soktā viśuddhadhībhirjaghanacapalā || 2.7 ||

जो पहले कहे गए लक्षण को प्रथम के स्थान पर द्वितीय अर्ध में धारण करती है — उसे विशुद्धबुद्धि वाले जघनचपला कहते हैं।

श्लोक 2.8

गीतिः (आर्यायाः प्रथमार्द्धस्य लक्षणम् उभयोः दलयोः भवेत् )

आर्याप्रथमदलोक्तं यदि कथमपि लक्षणं भवेदुभयोः । दलयोः कृतयतिशोभं तां गीतिं गीतवान्भुजङ्गेशः ॥ २.८ ॥

āryāprathamadaloktaṃ yadi kathamapi lakṣaṇaṃ bhavedubhayoḥ | dalayoḥ kṛtayatiśobhaṃ tāṃ gītiṃ gītavānbhujaṅgeśaḥ || 2.8 ||

यदि किसी प्रकार आर्या के प्रथम दल का कहा हुआ लक्षण दोनों दलों में हो, यति से सुशोभित, तो उसे भुजङ्गेश ने गीति कहा है।

श्लोक 2.9

आर्याद्वितीयकेऽर्धे यद्गदितं लक्षणं तत्स्यात् । यद्युभयोरपि दलयोरुपगीतिं तां मुनिर्ब्रूते ॥ २.९ ॥

āryādvitīyake'rdhe yadgaditaṃ lakṣaṇaṃ tatsyāt | yadyubhayorapi dalayorupagītiṃ tāṃ munirbrūte || 2.9 ||

आर्या के द्वितीय अर्ध में जो लक्षण कहा गया है वही यदि दोनों दलों में हो, तो मुनि उसे उपगीति कहते हैं।

श्लोक 2.10

उद्गीतिः (आर्यायाः प्रथमस्य.ल द्वितीये, द्वितीयस्य.ल प्रथमे भवेत्)

आर्याशकलद्वितयं व्यत्ययरचितं भवेद्यस्याः । सोद्गीतिः किल गदिता तद्वद्यत्यंशभेदसंयुक्ता ॥ २.१० ॥

āryāśakaladvitayaṃ vyatyayaracitaṃ bhavedyasyāḥ | sodgītiḥ kila gaditā tadvadyatyaṃśabhedasaṃyuktā || 2.10 ||

जिसके आर्या के दो शकल व्यत्यय से रचित हों — वह उद्गीति कही जाती है, तथा यति और अंश के भेद से युक्त।

श्लोक 2.11

आर्यागीतिः (आर्यायाः प्रथमस्य.ल उभयोः भवेत् परन्तु एकेन गुरुणा सह)

आर्यापूर्वार्धं यदि गुरुणैकेनाधिकेन निधने युक्तम् । इतरत्तद्वन्निखिलं भवति यदीयमर्द्धमुदितार्यागीतिः ॥ २.११ ॥

āryāpūrvārdhaṃ yadi guruṇaikenādhikena nidhane yuktam | itarattadvannikhilaṃ bhavati yadīyamarddhamuditāryāgītiḥ || 2.11 ||

यदि आर्या का पूर्वार्ध अन्त में एक अधिक गुरु से युक्त हो, और इतर भी उसी प्रकार सम्पूर्ण हो — जिसके अर्ध ऐसे हों वह आर्यागीति कही गई है।

श्लोक 2.12

षड्विषमेऽष्टौ समे कलास्ताश्च समे स्युर्नो निरन्तराः । न समात्र पराश्रिता कला वैतालीयेऽन्ते रलाौ गुरुः ॥ २.१२ ॥

ṣaḍviṣame'ṣṭau same kalāstāśca same syurno nirantarāḥ | na samātra parāśritā kalā vaitālīye'nte ralāau guruḥ || 2.12 ||

विषम पाद में छह मात्राएँ, सम में आठ, और सम में वे निरन्तर न-गण न हों; न ही यहाँ मात्रा परवर्ती पर आश्रित होती है। वैतालीय में अन्त में र, ल और गुरु।

श्लोक 2.13

औपच्छन्दसिकम्

पर्यन्ते र्यौ तथैव शेषमौपच्छन्दसिकं सुधीभिरुक्तम् ॥ २.१३ ॥

paryante ryau tathaiva śeṣamaupacchandasikaṃ sudhībhiruktam || 2.13 ||

अन्त में र और य, और शेष वैसा ही — उसे सुधीजनों ने औपच्छन्दसिक कहा है।

श्लोक 2.14

आपतलिका

आपातलिका कथितेयं भाद्गुरुकावथ पूर्ववदन्यत् ॥ २.१४ ॥

āpātalikā kathiteyaṃ bhādgurukāvatha pūrvavadanyat || 2.14 ||

यह आपातलिका कही गई है: भ और दो गुरु, और अन्य पूर्ववत्।

श्लोक 2.15

तृतीययुग्दक्षिणान्तिका समस्तपादेषु द्वितीयलः ॥ २.१५ ॥

tṛtīyayugdakṣiṇāntikā samastapādeṣu dvitīyalaḥ || 2.15 ||

तृतीय से युक्त होने पर दक्षिणान्तिका: समस्त पादों में द्वितीय लघु होता है।

श्लोक 2.16

उदीच्यवृत्तिर्द्वितीयलः सक्तोऽग्रेण भवेदयुग्मयोः ॥ २.१६ ॥

udīcyavṛttirdvitīyalaḥ sakto'greṇa bhavedayugmayoḥ || 2.16 ||

उदीच्यवृत्ति में द्वितीय लघु होता है, अग्र से संयुक्त, विषम पादों में।

श्लोक 2.17

पूर्वेण युतोऽथ पञ्चमः प्राच्यवृत्तिरुदितेति युग्मयोः ॥ २.१७ ॥

pūrveṇa yuto'tha pañcamaḥ prācyavṛttiruditeti yugmayoḥ || 2.17 ||

जब पाँचवाँ पूर्व से युक्त हो, सम पादों में, तो वह प्राच्यवृत्ति कही गई है।

श्लोक 2.18

यदा समावोजयुग्मकौ पूर्वयोर्भवति तत्प्रवृत्तकम् ॥ २.१८ ॥

yadā samāvojayugmakau pūrvayorbhavati tatpravṛttakam || 2.18 ||

जब ओज और युग्म दोनों पूर्व के दोनों में समान हों, तो वह प्रवृत्तक होता है।

श्लोक 2.19

अस्य युग्मरचिताऽपरान्तिका ॥ २.१९ ॥

asya yugmaracitā'parāntikā || 2.19 ||

इसका जो युग्म में रचित हो वह अपरान्तिका है।

श्लोक 2.20

अयुग्भवा चारुहासिनी ॥ २.२० ॥

ayugbhavā cāruhāsinī || 2.20 ||

और जो अयुज् में उत्पन्न हो वह चारुहासिनी है।

श्लोक 2.21

वक्त्रम्

वक्त्रं नाद्यान्नसौ स्यातामब्धेर्योऽनुष्टुभि ख्यातम् ॥ २.२१ ॥

vaktraṃ nādyānnasau syātāmabdheryo'nuṣṭubhi khyātam || 2.21 ||

वक्त्र: आदि में न और स न हों, और चौथे पर य हो — ऐसा अनुष्टुप् में कहा गया है।

श्लोक 2.22

युजोर्जेन सरिद्भर्तुः पथ्यावक्त्रं प्रकीर्तितम् ॥ २.२२ ॥

yujorjena saridbhartuḥ pathyāvaktraṃ prakīrtitam || 2.22 ||

सम पादों में चौथे पर ज होने से पथ्यावक्त्र कहा गया है।

श्लोक 2.23

ओजयोर्जेन वारिधेस्तदेव विपरीतादि ॥ २.२३ ॥

ojayorjena vāridhestadeva viparītādi || 2.23 ||

विषम पादों में चौथे पर ज होने से वही पूर्व से विपरीत होता है।

श्लोक 2.24

चपलावक्त्रमयुजोर्नकारश्चेत्पयोराशेः ॥ २.२४ ॥

capalāvaktramayujornakāraścetpayorāśeḥ || 2.24 ||

यदि विषम पादों में चौथे पर न-कार हो तो चपलावक्त्र होता है।

श्लोक 2.25

यस्या लः सप्तमो युग्मे सा युग्मविपुला मता ॥ २.२५ ॥

yasyā laḥ saptamo yugme sā yugmavipulā matā || 2.25 ||

जिसका सातवाँ सम पादों में लघु हो, वह युग्मविपुला मानी जाती है।

श्लोक 2.26

सैतवस्याऽखिलेष्वपि ॥ २.२६ ॥

saitavasyā'khileṣvapi || 2.26 ||

सैतव की यह सब पादों में होता है।

श्लोक 2.27

भेनाऽब्धितो भाद्विपुला ॥ २.२७ ॥

bhenā'bdhito bhādvipulā || 2.27 ||

चौथे पर भ होने से भविपुला होती है।

श्लोक 2.28

इत्थमन्या रश्चतुर्थात् ॥ २.२८ ॥

itthamanyā raścaturthāt || 2.28 ||

इसी प्रकार चौथे से र होने पर दूसरी रविपुला होती है।

श्लोक 2.29

नोऽम्बुधेश्चेन्नविपुला ॥ २.२९ ॥

no'mbudheścennavipulā || 2.29 ||

यदि चौथे पर न हो तो नविपुला होती है।

श्लोक 2.30

तोऽब्धेस्तत्पूर्वान्या भवेत् ॥ २.३० ॥

to'bdhestatpūrvānyā bhavet || 2.30 ||

चौथे पर त होने से उससे पूर्व वाली होती है — तविपुला।

श्लोक 2.31

द्विगुणितवसुलघुरचलधृतिरिति ॥ २.३१ ॥

dviguṇitavasulaghuracaladhṛtiriti || 2.31 ||

आठ लघुओं के दुगुने होने से अचलधृति होती है।

श्लोक 2.32

मात्रासमकं नवमो ल्गान्तम् ॥ २.३२ ॥

mātrāsamakaṃ navamo lgāntam || 2.32 ||

मात्रासमक: नवम लघु होता है, अन्त में गुरु सहित।

श्लोक 2.33

जो न्लावथाम्बुधेर्विश्लोकः ॥ २.३३ ॥

jo nlāvathāmbudherviślokaḥ || 2.33 ||

ज, फिर न और ल, चौथे पर होने से विश्लोक होता है।

श्लोक 2.34

तद्युगलाद्वानवासिका स्यात् ॥ २.३४ ॥

tadyugalādvānavāsikā syāt || 2.34 ||

उनके युगल से वानवासिका होती है।

श्लोक 2.35

बाणाष्टनवसु यदि लश्चित्रा ॥ २.३५ ॥

bāṇāṣṭanavasu yadi laścitrā || 2.35 ||

यदि लघु पाँचवें, आठवें और नवें पर हो तो चित्रा होती है।

श्लोक 2.36

उपचित्रा नवमे परयुक्ते ॥ २.३६ ॥

upacitrā navame parayukte || 2.36 ||

उपचित्रा, जब नवम पर से युक्त हो।

श्लोक 2.37

यदतीतकृतविविधलक्ष्मयुतैर्मात्रासमादिपादैः कलितम् । अनियतवृत्तपरिमाणयुक्तं प्रथितं जगत्सु पादाकुलकम् ॥ २.३७ ॥

yadatītakṛtavividhalakṣmayutairmātrāsamādipādaiḥ kalitam | aniyatavṛttaparimāṇayuktaṃ prathitaṃ jagatsu pādākulakam || 2.37 ||

जो ऊपर कहे गए विविध लक्षणों से युक्त मात्रासमक आदि पादों से रचित हो, अनियत वृत्त परिमाण से युक्त, वह जगत् में पादाकुलक नाम से प्रसिद्ध है।

श्लोक 2.38

वृत्तस्य ला विना वर्णैर्गा वर्णा गुरुभिस्तथा । गुरुवो लैर्दले नित्यं प्रमाणमिति निश्चितम् ॥ २.३८ ॥

vṛttasya lā vinā varṇairgā varṇā gurubhistathā | guruvo lairdale nityaṃ pramāṇamiti niścitam || 2.38 ||

वृत्त का प्रमाण इस प्रकार निश्चित है: लघुओं के बिना वर्ण, गुरु वर्ण के रूप में, और प्रत्येक दल में लघुओं से गुरु।

टिप्पणी: The most compressed verse in the chapter, and the received text does not yield a clean construction. The rendering follows the sense the surrounding verses require rather than the syntax as it stands.

श्लोक 2.39

शिखिगुणितदशलघुरचितमपगतलघुयुगलमपरमिदमखिलम् । सगुरु शकलयुगलकमपि सुपरिघटितललितपदवितति भवति शिखा ॥ २.३९ ॥

śikhiguṇitadaśalaghuracitamapagatalaghuyugalamaparamidamakhilam | saguru śakalayugalakamapi suparighaṭitalalitapadavitati bhavati śikhā || 2.39 ||

तीस लघुओं से रचित, एक लघु-युगल हटाकर, और शेष सब वैसा ही, गुरु सहित — और दोनों शकल भी सुघटित ललित पदों के विस्तार में: वह शिखा है।

टिप्पणी: The object-numerals here can be read either as caesura positions or as a count of ganas, and the syllable total does not force the choice. The rendering follows the reading that matches the metre as it is otherwise known.

श्लोक 2.40

विनिमयविनिहितशकलयुगलकलितपदविततिविरचितगुणनिचया । श्रुतिसुखकृदियमपि जगति ञि जशिर उपगतवति सति भवति खजा ॥ २.४० ॥

vinimayavinihitaśakalayugalakalitapadavitativiracitaguṇanicayā | śrutisukhakṛdiyamapi jagati ñi jaśira upagatavati sati bhavati khajā || 2.40 ||

वह भी, जिसके गुणों का समूह व्यतिक्रम से रखे गए शकल-युगल से रचित पद-विस्तार से बना है, और जो जगत् में श्रुतिसुखकर है — ज का शिर प्राप्त होने पर वह खजा होती है।

टिप्पणी: The phrase rendered "when the head of ja is reached" is obscure; it appears to be a coded instruction of the kind chapter 6 uses, embedded in a definition.

श्लोक 2.41

अष्टावर्धे गा द्वयभ्यस्ता यस्याः साऽनङ्गक्रीडोक्ता । दलमपरमपि वसुगुणितसलिलनिधिलघु कविरचितं पदवितति भवति ॥ २.४१ ॥

aṣṭāvardhe gā dvayabhyastā yasyāḥ sā'naṅgakrīḍoktā | dalamaparamapi vasuguṇitasalilanidhilaghu kaviracitaṃ padavitati bhavati || 2.41 ||

जिसके अर्ध में आठ गुरु से दुगुने हों वह अनङ्गक्रीडा कही गई है; और अपर दल भी, आठ से गुणित लघु सहित, कवियों द्वारा रचित पद-विस्तार है।

टिप्पणी: The object-numerals here can be read either as caesura positions or as a count of ganas, and the syllable total does not force the choice. The rendering follows the reading that matches the metre as it is otherwise known.

श्लोक 2.42

त्रिगुणनवलघुरंवसितिगुरुरितिदलयुगकृततनुरतिरुचिरा ॥ २.४२ ॥

triguṇanavalaghuraṃvasitigururitidalayugakṛtatanuratirucirā || 2.42 ||

नौ लघुओं के तिगुने और अन्त में गुरु से, इस प्रकार बने दो दल तनु और रुचिरा देते हैं।

टिप्पणी: The object-numerals here can be read either as caesura positions or as a count of ganas, and the syllable total does not force the choice. The rendering follows the reading that matches the metre as it is otherwise known.

समवृत्तम्

श्लोक 3.1

उक्ता

गुः श्रीः ॥ ३.१ ॥

guḥ śrīḥ || 3.1 ||

एक गुरु: श्री।

श्लोक 3.2

अत्युक्ता

गौ स्त्री ॥ ३.२ ॥

gau strī || 3.2 ||

दो गुरु: स्त्री।

श्लोक 3.3

मध्या

मो नारी ॥ ३.३ ॥

mo nārī || 3.3 ||

म: नारी।

श्लोक 3.4

रो मृगी ॥ ३.४ ॥

ro mṛgī || 3.4 ||

र: मृगी।

श्लोक 3.5

प्रतिष्ठा

म्गौ चेत्कन्या ॥ ३.५ ॥

mgau cetkanyā || 3.5 ||

म और दो गुरु: कन्या।

श्लोक 3.6

भ्गौ गिति पङ्क्तिः ॥ ३.६ ॥

bhgau giti paṅktiḥ || 3.6 ||

भ और दो गुरु: पङ्क्ति।

श्लोक 3.7

गायत्री

त्यौ स्तस्तनुमध्या ॥ ३.७ ॥

tyau stastanumadhyā || 3.7 ||

त और य: तनुमध्या।

श्लोक 3.8

शशिवदना न्यौ ॥ ३.८ ॥

śaśivadanā nyau || 3.8 ||

न और य: शशिवदना।

श्लोक 3.9

विद्युल्लेखा मो मः ॥ ३.९ ॥

vidyullekhā mo maḥ || 3.9 ||

म और म: विद्युल्लेखा।

श्लोक 3.10

त्सौ चेद्वसुमती ॥ ३.१० ॥

tsau cedvasumatī || 3.10 ||

त और स: वसुमती।

श्लोक 3.11

उष्णिक्

म्सौ गः स्यान्मदलेखाः ॥ ३.११ ॥

msau gaḥ syānmadalekhāḥ || 3.11 ||

म, स और गुरु: मदलेखा।

श्लोक 3.12

अनुष्टुप्

भौ गिति चित्रपदा गः ॥ ३.१२ ॥

bhau giti citrapadā gaḥ || 3.12 ||

भ, य और गुरु: चित्रपदा।

श्लोक 3.13

मो मो गो गो विद्युन्माला ॥ ३.१३ ॥

mo mo go go vidyunmālā || 3.13 ||

म, म, गुरु, गुरु: विद्युन्माला।

श्लोक 3.14

माणवकं भात्तलगा ॥ ३.१४ ॥

māṇavakaṃ bhāttalagā || 3.14 ||

भ, त, लघु, गुरु: माणवक।

श्लोक 3.15

म्नौ गौ हंसरुतमेतत् ॥ ३.१५ ॥

mnau gau haṃsarutametat || 3.15 ||

म, न, गुरु, गुरु: हंसरुत।

श्लोक 3.16

र्जौ समानिका गलौ च ॥ ३.१६ ॥

rjau samānikā galau ca || 3.16 ||

र, ज, गुरु, लघु: समानिका।

श्लोक 3.17

प्रमाणिका जरौ लगौ ॥ ३.१७ ॥

pramāṇikā jarau lagau || 3.17 ||

ज, र, लघु, गुरु: प्रमाणिका।

श्लोक 3.18

वितानमाभ्यां यदन्यत् ॥ ३.१८ ॥

vitānamābhyāṃ yadanyat || 3.18 ||

इन दोनों से जो अन्य हो वह वितान है।

टिप्पणी: Defines a metre only by exclusion from the two preceding, which is how the text has it.

श्लोक 3.19

बृहती

राम्नसाविह हलमुखी ॥ ३.१९ ॥

rāmnasāviha halamukhī || 3.19 ||

र, म, न, स: हलमुखी।

श्लोक 3.20

भुजगशिशुभृतां नौ मः ॥ ३.२० ॥

bhujagaśiśubhṛtāṃ nau maḥ || 3.20 ||

न, न और म: भुजगशिशुभृता।

श्लोक 3.21

पङ्क्तिः

म्सौ ज्गौ शुद्धविराडिदं मतम् ॥ ३.२१ ॥

msau jgau śuddhavirāḍidaṃ matam || 3.21 ||

म, स, ज और गुरु: यह शुद्धविराट् माना गया है।

श्लोक 3.22

म्नौ ज्गौ चेति पणवनामकम् ॥ ३.२२ ॥

mnau jgau ceti paṇavanāmakam || 3.22 ||

म, न, ज और गुरु: यह पणव नाम वाला है।

श्लोक 3.23

र्जौ रगौ मयूरसारिणी स्यात् ॥ ३.२३ ॥

rjau ragau mayūrasāriṇī syāt || 3.23 ||

र, ज, र और गुरु: यह मयूरसारिणी है।

श्लोक 3.24

भ्मौ सगयुक्तौ रुक्मवतीयम् ॥ ३.२४ ॥

bhmau sagayuktau rukmavatīyam || 3.24 ||

भ, म — स और गुरु से युक्त: यह रुक्मवती है।

श्लोक 3.25

मत्ता ज्ञेया मभसगयुक्ता ॥ ३.२५ ॥

mattā jñeyā mabhasagayuktā || 3.25 ||

मत्ता म, भ, स और गुरु से युक्त जाननी चाहिए।

श्लोक 3.26

नरजगौर्भवेन्मनोरमा ॥ ३.२६ ॥

narajagaurbhavenmanoramā || 3.26 ||

न, र, ज और गुरु: मनोरमा होती है।

श्लोक 3.27

त्जौ जो गुरुणेयमुपस्थिता ॥ ३.२७ ॥

tjau jo guruṇeyamupasthitā || 3.27 ||

त, ज, ज — गुरु सहित: यह उपस्थिता है।

श्लोक 3.28

त्रिष्टुप्

स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः ॥ ३.२८ ॥

syādindravajrā yadi tau jagau gaḥ || 3.28 ||

यदि त, त, ज और दो गुरु हों तो इन्द्रवज्रा होती है।

श्लोक 3.29

उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ ॥ ३.२९ ॥

upendravajrā jatajāstato gau || 3.29 ||

उपेन्द्रवज्रा: ज, त, ज, फिर दो गुरु।

श्लोक 3.30

पादौ यदीयावुपजातयस्ताः ॥ ३.३० ॥

pādau yadīyāvupajātayastāḥ || 3.30 ||

जिनके पाद इन दोनों के हों वे उपजातियाँ हैं।

टिप्पणी: The Upajati is not a single metre but any mixture of Indravajra and Upendravajra feet, which is why no gana sequence is given.

श्लोक 3.31

स्मरन्ति जातिष्विदमेव नाम मे ॥ ३.३१ ॥

smaranti jātiṣvidameva nāma me || 3.31 ||

जातियों में इसी नाम को वे मेरा स्मरण करते हैं।

टिप्पणी: Reads as a first-person aside by the author rather than a definition, and sits oddly in the sequence. Rendered literally.

श्लोक 3.32

नजजलगैर्गदिता सुमुखी ॥ ३.३२ ॥

najajalagairgaditā sumukhī || 3.32 ||

न, ज, ज, लघु और गुरु: इस प्रकार सुमुखी कही गई है।

श्लोक 3.33

दोधकवृत्तमिदं भभभाद्गौ ॥ ३.३३ ॥

dodhakavṛttamidaṃ bhabhabhādgau || 3.33 ||

भ, भ, भ और दो गुरु: यह दोधक वृत्त है।

श्लोक 3.34

शालिन्युक्ता म्तौ तगौ गोऽब्धिलोकैः ॥ ३.३४ ॥

śālinyuktā mtau tagau go'bdhilokaiḥ || 3.34 ||

शालिनी म, त, त और दो गुरु से कही गई है, चौथे और सातवें पर यति के साथ।

श्लोक 3.35

वातोर्मीयं कथिता म्भौ तगौ गः ॥ ३.३५ ॥

vātormīyaṃ kathitā mbhau tagau gaḥ || 3.35 ||

वातोर्मी म, भ, त और दो गुरु से कही गई है।

श्लोक 3.36

वाणरसैः स्याद्भतनगगैः श्रीः ॥ ३.३६ ॥

vāṇarasaiḥ syādbhatanagagaiḥ śrīḥ || 3.36 ||

श्री, पाँचवें और छठे पर यति सहित: भ, त, न, गुरु, गुरु।

टिप्पणी: The object-numerals here can be read either as caesura positions or as a count of ganas, and the syllable total does not force the choice. The rendering follows the reading that matches the metre as it is otherwise known.

श्लोक 3.37

म्भौ न्लौ गः स्याद्भ्रमरविलसितम् ॥ ३.३७ ॥

mbhau nlau gaḥ syādbhramaravilasitam || 3.37 ||

म, भ, न, लघु और गुरु: यह भ्रमरविलसित है।

श्लोक 3.38

रान्नराविह रथोद्धता लगौ ॥ ३.३८ ॥

rānnarāviha rathoddhatā lagau || 3.38 ||

र, न, न, र, लघु और गुरु: यहाँ रथोद्धता।

श्लोक 3.39

स्वागतेति रनभाद्गुरुयुग्मम् ॥ ३.३९ ॥

svāgateti ranabhādguruyugmam || 3.39 ||

स्वागता: र, न, भ और दो गुरु।

श्लोक 3.40

ननरलगुरुरचिता वृन्ता ॥ ३.४० ॥

nanaralagururacitā vṛntā || 3.40 ||

न, न, र, लघु और गुरु से रचित: वृन्ता।

श्लोक 3.41

ननरमगुरुभिश्च भद्रिका ॥ ३.४१ ॥

nanaramagurubhiśca bhadrikā || 3.41 ||

और न, न, र, म और गुरु से: भद्रिका।

श्लोक 3.42

श्येनिका रजौ रलौ गुरुर्पदा ॥ ३.४२ ॥

śyenikā rajau ralau gururpadā || 3.42 ||

श्येनिका: र, ज, र, लघु और गुरु पाद में।

श्लोक 3.43

मौक्तिकमाला यदि भतनाद्गौ ॥ ३.४३ ॥

mauktikamālā yadi bhatanādgau || 3.43 ||

यदि भ, त, न और दो गुरु हों तो मौक्तिकमाला।

श्लोक 3.44

उपस्थितमिदं ज्सौ ताद्गकारौ ॥ ३.४४ ॥

upasthitamidaṃ jsau tādgakārau || 3.44 ||

यह उपस्थित है: ज, स, त और दो गुरु।

श्लोक 3.45

चन्द्रवर्त्म निगदन्ति रनभसैः ॥ ३.४५ ॥

candravartma nigadanti ranabhasaiḥ || 3.45 ||

उसे चन्द्रवर्त्म कहते हैं: र, न, भ और स।

श्लोक 3.46

जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ ॥ ३.४६ ॥

jatau tu vaṃśasthamudīritaṃ jarau || 3.46 ||

वंशस्थ ज, त, ज और र से कहा गया है।

श्लोक 3.47

स्यादिन्द्रवंशा ततजै रसंयुतैः ॥ ३.४७ ॥

syādindravaṃśā tatajai rasaṃyutaiḥ || 3.47 ||

त, त, ज और र से युक्त होने पर इन्द्रवंशा होती है।

श्लोक 3.48

इह तोटकमम्बुधिसैः प्रथितम् ॥ ३.४८ ॥

iha toṭakamambudhisaiḥ prathitam || 3.48 ||

तोटक यहाँ चार स-गणों से प्रसिद्ध है।

श्लोक 3.49

द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ ॥ ३.४९ ॥

drutavilambitamāha nabhau bharau || 3.49 ||

न, भ, भ और र: इसे द्रुतविलम्बित कहते हैं।

श्लोक 3.50

मिनुशरविरतिर्नौ म्यौ पुटोऽयम् ॥ ३.५० ॥

minuśaraviratirnau myau puṭo'yam || 3.50 ||

पाँचवें और फिर पाँचवें पर यति सहित: न, म, य — यह पुट है।

टिप्पणी: The object-numerals here can be read either as caesura positions or as a count of ganas, and the syllable total does not force the choice. The rendering follows the reading that matches the metre as it is otherwise known.

श्लोक 3.51

प्रमुदितवदना भवेन्नौ च रौ ॥ ३.५१ ॥

pramuditavadanā bhavennau ca rau || 3.51 ||

न, न और र: प्रमुदितवदना होती है।

श्लोक 3.52

नयसहितौ न्यौ कुसुमवचित्रा ॥ ३.५२ ॥

nayasahitau nyau kusumavacitrā || 3.52 ||

न, य — न और य से युक्त: कुसुमविचित्रा।

श्लोक 3.53

रसैर्जसजसा जलोद्धतगतिः ॥ ३.५३ ॥

rasairjasajasā jaloddhatagatiḥ || 3.53 ||

छठे पर यति सहित: ज, स, ज, स — जलोद्धतगति।

श्लोक 3.54

चतुर्जगणं वद मौक्तिकदाम ॥ ३.५४ ॥

caturjagaṇaṃ vada mauktikadāma || 3.54 ||

चार ज-गणों को मौक्तिकदाम कहो।

श्लोक 3.55

भुजङ्गप्रयातं भवेद्यैश्चतुभिः ॥ ३.५५ ॥

bhujaṅgaprayātaṃ bhavedyaiścatubhiḥ || 3.55 ||

चार य-गणों से भुजङ्गप्रयात होता है।

श्लोक 3.56

रैश्चतुर्भिर्युता स्रग्विणी सम्मता ॥ ३.५६ ॥

raiścaturbhiryutā sragviṇī sammatā || 3.56 ||

चार र-गणों से युक्त स्रग्विणी मानी गई है।

श्लोक 3.57

भुवि भवेन्नभजरैः प्रियंवदा ॥ ३.५७ ॥

bhuvi bhavennabhajaraiḥ priyaṃvadā || 3.57 ||

न, भ, ज और र से भूमि पर प्रियंवदा होती है।

श्लोक 3.58

त्यौ त्यौ मणिमाला च्छिन्ना गुहवक्त्रैः ॥ ३.५८ ॥

tyau tyau maṇimālā cchinnā guhavaktraiḥ || 3.58 ||

त, य, त, य: मणिमाला, छठे से छिन्न।

श्लोक 3.59

धीरैरभाणि ललिता तभौजरौ ॥ ३.५९ ॥

dhīrairabhāṇi lalitā tabhaujarau || 3.59 ||

धीरों ने ललिता कही: त, भ, य, ज, र।

श्लोक 3.60

प्रमिताक्षरा सजससैरुदिता ॥ ३.६० ॥

pramitākṣarā sajasasairuditā || 3.60 ||

प्रमिताक्षरा स, ज, स और स से कही गई है।

श्लोक 3.61

ननभरसहिता महितोज्ज्वला ॥ ३.६१ ॥

nanabharasahitā mahitojjvalā || 3.61 ||

न, न, भ, र और स से युक्त: महितोज्ज्वला।

श्लोक 3.62

पञ्चाश्वैश्छिन्ना वैश्यदेवी ममौ यौ ॥ ३.६२ ॥

pañcāśvaiśchinnā vaiśyadevī mamau yau || 3.62 ||

पाँचवें और सातवें पर छिन्न: म, म और य — वैश्यदेवी।

टिप्पणी: The object-numerals here can be read either as caesura positions or as a count of ganas, and the syllable total does not force the choice. The rendering follows the reading that matches the metre as it is otherwise known.

श्लोक 3.63

अब्ध्यष्टाभिर्जलधरमाला म्भौ स्मौ ॥ ३.६३ ॥

abdhyaṣṭābhirjaladharamālā mbhau smau || 3.63 ||

चौथे और आठवें पर यति सहित: म, भ और स, स — जलधरमाला।

श्लोक 3.64

इह नवमालिका नजभयैः स्यात् ॥ ३.६४ ॥

iha navamālikā najabhayaiḥ syāt || 3.64 ||

यहाँ न, ज, भ और य से नवमालिका होती है।

श्लोक 3.65

स्वरशरविरतिर्ननौ रौ प्रभा ॥ ३.६५ ॥

svaraśaraviratirnanau rau prabhā || 3.65 ||

सातवें और पाँचवें पर यति सहित: न, न, र — प्रभा।

श्लोक 3.66

भवति नजावथ मालती जरौ ॥ ३.६६ ॥

bhavati najāvatha mālatī jarau || 3.66 ||

न, ज, ज और र से मालती होती है।

श्लोक 3.67

जभौ जरौ वदति पञ्चामरम् ॥ ३.६७ ॥

jabhau jarau vadati pañcāmaram || 3.67 ||

ज, भ, ज, र: इसे पञ्चामर कहते हैं।

श्लोक 3.68

अभिनवतामरसं नजजाद्यः ॥ ३.६८ ॥

abhinavatāmarasaṃ najajādyaḥ || 3.68 ||

अभिनवतामरस न, ज, ज से आरम्भ होता है।

श्लोक 3.69

तुरगरसयतिर्नौ ततौ गः क्षमा ॥ ३.६९ ॥

turagarasayatirnau tatau gaḥ kṣamā || 3.69 ||

सातवें और छठे पर यति सहित: न, त, त और गुरु — क्षमा।

श्लोक 3.70

म्नौ ज्रौ गस्त्रिदशयतिः प्रहर्षिणीअम् ॥ ३.७० ॥

mnau jrau gastridaśayatiḥ praharṣiṇīam || 3.70 ||

म, न, ज, र और गुरु, तीसरे पर यति सहित: प्रहर्षिणी।

श्लोक 3.71

चतुर्ग्रहैरतिरुचिरा जभस्जगाः ॥ ३.७१ ॥

caturgrahairatirucirā jabhasjagāḥ || 3.71 ||

चौथे और नवें पर यति सहित: ज, भ, स, ज और दो गुरु — अतिरुचिरा।

श्लोक 3.72

वेदै रन्ध्रैर्म्तौ यसगा मत्तमयूरम् ॥ ३.७२ ॥

vedai randhrairmtau yasagā mattamayūram || 3.72 ||

चौथे और नवें पर यति सहित: म, त, य, स और गुरु — मत्तमयूर।

श्लोक 3.73

( उपस्थितमिदं ज्सौ त्सौ सगुरुकं चेत्) ॥ ३.७३ ॥

( upasthitamidaṃ jsau tsau sagurukaṃ cet) || 3.73 ||

(यह उपस्थित है, यदि ज, स, त, स गुरु सहित हों।)

टिप्पणी: The source itself brackets this verse. It repeats 3.44 with a variant reading, and the brackets are kept to show it is doubtful rather than silently dropping or promoting it.

श्लोक 3.74

सजसा जगौ भवति मञ्जुभाषिणी ॥ ३.७४ ॥

sajasā jagau bhavati mañjubhāṣiṇī || 3.74 ||

स, ज, स, ज और गुरु: मञ्जुभाषिणी होती है।

श्लोक 3.75

ननततगुरुभिश्चन्द्रिकाश्वर्तुभिः ॥ ३.७५ ॥

nanatatagurubhiścandrikāśvartubhiḥ || 3.75 ||

न, न, त, त और गुरु से, सातवें और छठे पर छिन्न: चन्द्रिका।

श्लोक 3.76

म्तौ न्सौ गावक्षग्रहविरतिसम्बाधा ॥ ३.७६ ॥

mtau nsau gāvakṣagrahaviratisambādhā || 3.76 ||

म, त, न, स और दो गुरु, पाँचवें और नवें पर यति सहित: सम्बाधा।

श्लोक 3.77

ननरसलघुगैः स्वरैरपराजिता ॥ ३.७७ ॥

nanarasalaghugaiḥ svarairaparājitā || 3.77 ||

न, न, र, स — लघु और गुरु सहित, सातवें पर छिन्न: अपराजिता।

श्लोक 3.78

ननभनलघुगैः प्रहरणकलिता ॥ ३.७८ ॥

nanabhanalaghugaiḥ praharaṇakalitā || 3.78 ||

न, न, भ, न — लघु और गुरु सहित: प्रहरणकलिता।

श्लोक 3.79

उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः ॥ ३.७९ ॥

uktā vasantatilakā tabhajā jagau gaḥ || 3.79 ||

वसन्ततिलका त, भ, ज, ज और दो गुरु से कही गई है।

श्लोक 3.80

सिंहोन्नतेयमुदिता मुनिकाश्यपेन ॥ ३.८० ॥

siṃhonnateyamuditā munikāśyapena || 3.80 ||

यह सिंहोन्नता मुनि कश्यप ने कही है।

श्लोक 3.81

उद्धर्षिणीयमुदिता मुनिसैतवेन ॥ ३.८१ ॥

uddharṣiṇīyamuditā munisaitavena || 3.81 ||

यह उद्धर्षिणी मुनि सैतव ने कही है।

श्लोक 3.82

इन्दुवदना भजसनैः सगुरुयुग्मैः ॥ ३.८२ ॥

induvadanā bhajasanaiḥ saguruyugmaiḥ || 3.82 ||

इन्दुवदना: भ, ज, स, न — गुरु-युगल सहित।

श्लोक 3.83

द्विःसप्तच्छिदलोला म्सौ म्भौ गौ चरणे चेत् ॥ ३.८३ ॥

dviḥsaptacchidalolā msau mbhau gau caraṇe cet || 3.83 ||

यदि पाद में म, स और म, भ दो गुरु सहित हों, चौदहवें पर छिन्न: लोला।

श्लोक 3.84

द्विहतहयलघुरथ गिति शशिकला ॥ ३.८४ ॥

dvihatahayalaghuratha giti śaśikalā || 3.84 ||

हय के लघुओं के दुगुने होने से: यह शशिकला है।

टिप्पणी: The object-numerals here can be read either as caesura positions or as a count of ganas, and the syllable total does not force the choice. The rendering follows the reading that matches the metre as it is otherwise known.

श्लोक 3.85

स्रगिति भवति रसनवकयतिरियम् ॥ ३.८५ ॥

sragiti bhavati rasanavakayatiriyam || 3.85 ||

यह स्रग्धरा है, छठे और नवें पर यति सहित।

टिप्पणी: Names Sragdhara, which is defined again at 3.104 with its full gana sequence. The two are not in conflict; this verse gives only the caesura.

श्लोक 3.86

वसुहययतिरिह मणिगुणनिकरः ॥ ३.८६ ॥

vasuhayayatiriha maṇiguṇanikaraḥ || 3.86 ||

यहाँ मणिगुण, आठवें और सातवें पर यति सहित।

श्लोक 3.87

ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः ॥ ३.८७ ॥

nanamayayayuteyaṃ mālinī bhogilokaiḥ || 3.87 ||

न, न, म, य, य से युक्त: यह मालिनी है, आठवें और सातवें पर यति सहित।

श्लोक 3.88

भवति नजौ भजौ रसहितौ प्रभद्रकम् ॥ ३.८८ ॥

bhavati najau bhajau rasahitau prabhadrakam || 3.88 ||

न, ज, भ, ज — र सहित — से प्रभद्रक होता है।

श्लोक 3.89

सजना नयौ शरदशयतिरियमेला ॥ ३.८९ ॥

sajanā nayau śaradaśayatiriyamelā || 3.89 ||

स, ज, न, न, य, छठे और दसवें पर यति सहित: यह एला है।

श्लोक 3.90

म्रौ म्यौ यान्तौ भवेतां सप्ताष्टभिश्चन्द्रलेखा ॥ ३.९० ॥

mrau myau yāntau bhavetāṃ saptāṣṭabhiścandralekhā || 3.90 ||

म, र और म, य — अन्त में य सहित: सात और आठ से चन्द्रलेखा होती है।

टिप्पणी: The object-numerals here can be read either as caesura positions or as a count of ganas, and the syllable total does not force the choice. The rendering follows the reading that matches the metre as it is otherwise known.

श्लोक 3.91

भ्रत्रिनगैः स्वरात्खमृषभगजविलसितम् ॥ ३.९१ ॥

bhratrinagaiḥ svarātkhamṛṣabhagajavilasitam || 3.91 ||

भ, र, त, न और गुरु, तीन से छिन्न: ऋषभगजविलसित।

टिप्पणी: The object-numerals here can be read either as caesura positions or as a count of ganas, and the syllable total does not force the choice. The rendering follows the reading that matches the metre as it is otherwise known.

श्लोक 3.92

नजभजरैः सदा भवति वाणिनी गयुक्तैः ॥ ३.९२ ॥

najabhajaraiḥ sadā bhavati vāṇinī gayuktaiḥ || 3.92 ||

न, ज, भ, ज और र — गुरु से युक्त — से सदा वाणिनी होती है।

श्लोक 3.93

रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी ॥ ३.९३ ॥

rasai rudraiśchinnā yamanasabhalā gaḥ śikhariṇī || 3.93 ||

छठे और ग्यारहवें पर छिन्न: य, म, न, स, भ, लघु और गुरु — शिखरिणी।

श्लोक 3.94

जसौ जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः ॥ ३.९४ ॥

jasau jasayalā vasugrahayatiśca pṛthvī guruḥ || 3.94 ||

ज, स, ज, स, य, लघु और गुरु, आठवें और नवें पर यति सहित: पृथ्वी।

श्लोक 3.95

दिङ्मुनि वंशपत्रपतितं भरनभनलगैः ॥ ३.९५ ॥

diṅmuni vaṃśapatrapatitaṃ bharanabhanalagaiḥ || 3.95 ||

भ, र, न, भ, न, लघु और गुरु, दसवें और सातवें पर यति सहित: वंशपत्रपतित।

श्लोक 3.96

रसयुगहयैर्न्सौ म्रौ स्लौ गौ यदा हरिणी तदा ॥ ३.९६ ॥

rasayugahayairnsau mrau slau gau yadā hariṇī tadā || 3.96 ||

न, स, म, र, स, लघु और गुरु, छठे, चौथे और सातवें पर यति सहित: तब हरिणी।

श्लोक 3.97

मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैर्म्भौनतौ ताद्गुरु चेत् ॥ ३.९७ ॥

mandākrāntā jaladhiṣaḍagairmbhaunatau tādguru cet || 3.97 ||

मन्दाक्रान्ता: म, भ, न, त, त और दो गुरु, चौथे, छठे और सातवें पर यति सहित।

श्लोक 3.98

हयदशभिर्नजौ भजजला गुरु नर्कुटकम् ॥ ३.९८ ॥

hayadaśabhirnajau bhajajalā guru narkuṭakam || 3.98 ||

न, ज, भ, ज, ज, लघु और गुरु, सातवें और दसवें पर यति सहित: नर्कुटक।

श्लोक 3.99

मुनिगुहकार्ंवैः कृतयति वद कोकिलकम् ॥ ३.९९ ॥

muniguhakārṃvaiḥ kṛtayati vada kokilakam || 3.99 ||

उसे कोकिलक कहो, जिसकी यति सातवें और छठे पर की गई है।

श्लोक 3.100

स्याद्भूतर्त्वश्वैः कुसुमितलतावेल्लिता म्तौ नयौ यौ ॥ ३.१०० ॥

syādbhūtartvaśvaiḥ kusumitalatāvellitā mtau nayau yau || 3.100 ||

पाँचवें, छठे और सातवें से कुसुमितलतावेल्लिता होती है: म, त, न, य, य।

श्लोक 3.101

सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम् ॥ ३.१०१ ॥

sūryāśvairmasajastatāḥ saguravaḥ śārdūlavikrīḍitam || 3.101 ||

बारहवें और सातवें से: म, स, ज, स, त, त और एक गुरु — शार्दूलविक्रीडित।

श्लोक 3.102

ज्ञेया सप्ताश्वषड्भ्र्मरभनययुता भ्लो गः सुवदना ॥ ३.१०२ ॥

jñeyā saptāśvaṣaḍbhrmarabhanayayutā bhlo gaḥ suvadanā || 3.102 ||

सुवदना म, र, भ, न, य, य, फिर भ, ल और गुरु से युक्त जाननी चाहिए, सातवें, सातवें और छठे से।

टिप्पणी: The source is corrupt at "ṣaḍbhrmara", which does not resolve into gana names. Suvadana is a 20-syllable metre, so the sequence must come to twenty; the rendering follows the text as transmitted and does not silently emend it to fit.

श्लोक 3.103

त्री रजौ गलौ भवेदिहेदृशेन लक्षणेन वृत्तनाम ॥ ३.१०३ ॥

trī rajau galau bhavedihedṛśena lakṣaṇena vṛttanāma || 3.103 ||

तीन र, ज, लघु और गुरु: ऐसे लक्षण से यहाँ वृत्त का नाम होता है।

टिप्पणी: The metre is not named, only its definition given — the verse says the name follows from the definition. Left as it stands.

श्लोक 3.104

म्रभ्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् ॥ ३.१०४ ॥

mrabhnairyānāṃ trayeṇa trimuniyatiyutā sragdharā kīrtiteyam || 3.104 ||

म, र, भ, न और तीन य-गण, तीन सात पर यति से युक्त: यह स्रग्धरा कही गई है।

श्लोक 3.105

भ्रौ नरना रनावथ गुरुर्दिगर्कविरमं हि भद्रकमिति ॥ ३.१०५ ॥

bhrau naranā ranāvatha gururdigarkaviramaṃ hi bhadrakamiti || 3.105 ||

भ, र, न, र, न, र, न और गुरु, दसवें और बारहवें पर यति सहित: यह भद्रक है।

श्लोक 3.106

यदिह नजौ भजौ भ्जभलगास्तदश्वललितं हरार्कयतिमम् ॥ ३.१०६ ॥

yadiha najau bhajau bhjabhalagāstadaśvalalitaṃ harārkayatimam || 3.106 ||

यदि यहाँ न, ज, भ, ज, भ, ज, भ, ल और गुरु हों, तो अश्वललित होता है, ग्यारहवें और बारहवें पर यति सहित।

श्लोक 3.107

मताक्रीडा मौ त्नौ नौ नल्गिति भवति वसुशरदशयतियुता ॥ ३.१०७ ॥

matākrīḍā mau tnau nau nalgiti bhavati vasuśaradaśayatiyutā || 3.107 ||

मत्ताक्रीडा: म, म, त, न, न, न, ल और गुरु, आठवें और छठे पर यति से युक्त।

श्लोक 3.108

भूतमुनिनैर्यतिरिह भतनाः स्भौ भनयाश्च यदि भवति तन्वी ॥ ३.१०८ ॥

bhūtamuninairyatiriha bhatanāḥ sbhau bhanayāśca yadi bhavati tanvī || 3.108 ||

यहाँ यति पाँचवें और सातवें पर है: भ, त, न, स, भ, भ, न, य — यदि ऐसा हो तो तन्वी।

श्लोक 3.109

क्रौञ्जपदा भमौ स्मौ ननना न्गाविषशरवसुमुनिविरतिरिह भवेत् ॥ ३.१०९ ॥

krauñjapadā bhamau smau nananā ngāviṣaśaravasumuniviratiriha bhavet || 3.109 ||

क्रौञ्चपदा: भ, म, स, म, न, न, न, न और गुरु, यहाँ पाँचवें, पाँचवें, आठवें और सातवें पर यति सहित।

श्लोक 3.110

वस्वीशाश्वच्छेदोपेतं ममतनयुगनरसलगैर्भुजङ्गविजृम्भितम् ॥ ३.११० ॥

vasvīśāśvacchedopetaṃ mamatanayuganarasalagairbhujaṅgavijṛmbhitam || 3.110 ||

आठवें और सातवें पर छेद से युक्त: म, म, त, न, य, न, र, स, ल और गुरु — भुजङ्गविजृम्भित।

श्लोक 3.111

मो नाः षट्सगगिति यदि नवरसरसशरयतियुतमपवाहाख्यम् ॥ ३.१११ ॥

mo nāḥ ṣaṭsagagiti yadi navarasarasaśarayatiyutamapavāhākhyam || 3.111 ||

म, न और छह स-गण गुरु सहित: यदि ऐसा हो, और नवें, छठे और पाँचवें पर यति से युक्त हो, तो अपवाह नाम होता है।

श्लोक 3.112

यदि ह नयुगलं ततः सप्तरेफा स्तदा चण्डवृष्टिप्रपातो भवेद्दण्डकः ॥ ३.११२ ॥

yadi ha nayugalaṃ tataḥ saptarephā stadā caṇḍavṛṣṭiprapāto bhaveddaṇḍakaḥ || 3.112 ||

यदि यहाँ न-युगल हो, फिर सात र-गण, तो चण्डवृष्टिप्रपात दण्डक होता है।

श्लोक 3.113

प्रतिचरणविवृद्धरेफाः स्युर्णार्णवव्यालजीमूतलीलाकरोद्दामशङ्खादयः ॥ ३.११३ ॥

praticaraṇavivṛddharephāḥ syurṇārṇavavyālajīmūtalīlākaroddāmaśaṅkhādayaḥ || 3.113 ||

प्रत्येक चरण में एक-एक र-गण बढ़ने से अर्णव, व्याल, जीमूत, लीला, उद्दाम, शङ्ख आदि होते हैं।

श्लोक 3.114

प्रचितकसमभिधो धीरधीभिः स्मृतोदण्डको नद्वयादुत्तरैः सप्तभिर्यैः ॥ ३.११४ ॥

pracitakasamabhidho dhīradhībhiḥ smṛtodaṇḍako nadvayāduttaraiḥ saptabhiryaiḥ || 3.114 ||

प्रचितक नाम का दण्डक धीरबुद्धि वालों ने दो न-गणों के बाद सात अन्य वाला कहा है।

अर्धसमवृत्तम्

श्लोक 4.1

विषमे यदि सौ सलगा दले भौ युजि भाद्गुरुकावुपचित्रम् ॥ ४.१ ॥

viṣame yadi sau salagā dale bhau yuji bhādgurukāvupacitram || 4.1 ||

यदि विषम चरण में स, स, लघु और गुरु हों, और सम में भ, भ दो गुरु सहित: उपचित्र।

श्लोक 4.2

भत्रयमोजगतं गुरुणी चेद्युजि च नजौ ज्ययुता द्रुतमध्या ॥ ४.२ ॥

bhatrayamojagataṃ guruṇī cedyuji ca najau jyayutā drutamadhyā || 4.2 ||

विषम में तीन भ-गण दो गुरु सहित, और सम में न, ज, ज — य सहित: द्रुतमध्या।

श्लोक 4.3

सयुगात्सगुरू विषमे चेद्भाविह वेगवती युजि भाद्गौ ॥ ४.३ ॥

sayugātsagurū viṣame cedbhāviha vegavatī yuji bhādgau || 4.3 ||

विषम में स, य दो गुरु सहित, और सम में भ, भ दो गुरु सहित: वेगवती।

श्लोक 4.4

ओजे तपरौ जरौ गुरुश्चेन्मसौ ज्गौग्भद्रविराङ्भवेदनोजे ॥ ४.४ ॥

oje taparau jarau guruścenmasau jgaugbhadravirāṅbhavedanoje || 4.4 ||

विषम में त, प, र, ज, र गुरु सहित, और सम में म, स, ज दो गुरु सहित: भद्रविराट्।

टिप्पणी: The received text reads "taparau", which does not resolve into the standard gana names. Rendered as transmitted.

श्लोक 4.5

असमे सजो सगुरुयुक्तौ केतुमती समे भरनगाद्गः ॥ ४.५ ॥

asame sajo saguruyuktau ketumatī same bharanagādgaḥ || 4.5 ||

असम में स, ज दो गुरु से युक्त, और सम में भ, र, न गुरु सहित: केतुमती।

श्लोक 4.6

आख्यानकीं तौ जगुरू ग ओजे जतावनोजे जगुरू गुरुश्चेत् ॥ ४.६ ॥

ākhyānakīṃ tau jagurū ga oje jatāvanoje jagurū guruścet || 4.6 ||

आख्यानकी: विषम में त, ज दो गुरु और गुरु सहित, और सम में ज, त दो गुरु और गुरु सहित।

श्लोक 4.7

जतौ जगौ गो विषमे समे चेत्तौ ज्गौ ग एषा विपरीतपूर्वा ॥ ४.७ ॥

jatau jagau go viṣame same cettau jgau ga eṣā viparītapūrvā || 4.7 ||

विषम में ज, त, ज दो गुरु सहित, और सम में त, त, ज गुरु सहित: यह पूर्व से विपरीत है।

श्लोक 4.8

सयुगात्सलघू विषमे गुरुर्युजि नभौ भरकौ हरिणप्लुता ॥ ४.८ ॥

sayugātsalaghū viṣame gururyuji nabhau bharakau hariṇaplutā || 4.8 ||

विषम में स, य दो लघु और गुरु सहित, और सम में न, भ, भ, र — क सहित: हरिणप्लुता।

टिप्पणी: The "ka" at the close does not correspond to any gana and is likely corrupt.

श्लोक 4.9

अयुजि ननरला गुरुः समेन्जमपरवक्त्रमिदं ततो जरौ ॥ ४.९ ॥

ayuji nanaralā guruḥ samenjamaparavaktramidaṃ tato jarau || 4.9 ||

विषम में न, न, र, ल और गुरु, और सम में न, ज, ज, र: यह अपरवक्त्र है।

श्लोक 4.10

अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा ॥ ४.१० ॥

ayuji nayugarephato yakāro yuji ca najau jaragāśca puṣpitāgrā || 4.10 ||

विषम में न, य, य, र — य सहित, और सम में न, ज, ज, र गुरु सहित: पुष्पिताग्रा।

श्लोक 4.11

वदन्त्यपरवक्त्राख्यं वैतालीयं विपश्चितः । पुष्पताग्राभिधं केचिदौपच्छन्दसिकं तथा ॥ ४.११ ॥

vadantyaparavaktrākhyaṃ vaitālīyaṃ vipaścitaḥ | puṣpatāgrābhidhaṃ kecidaupacchandasikaṃ tathā || 4.11 ||

विद्वान् अपरवक्त्र नाम वाले को वैतालीय कहते हैं, और कुछ पुष्पिताग्रा नाम वाले को औपच्छन्दसिक कहते हैं।

श्लोक 4.12

स्याअयुग्मके रजौ रयौ समे चेज्जरौ जरौ गुरुर्यवात्परा मतीयम् ॥ ४.१२ ॥

syāayugmake rajau rayau same cejjarau jarau gururyavātparā matīyam || 4.12 ||

यदि विषम में र, ज और र, य हों, और सम में ज, र, ज, र गुरु सहित: यह यवमती मानी जाती है।

विषमवृत्तम्

श्लोक 5.1

मुखवादोऽष्टभिर्वर्णैः परे स्युर्मकरालयैः क्रमाद्वृद्धैः ॥ सततं यस्य विचित्रैः पादैः सम्पन्नसौन्दर्यं तदुदितममलमतिभिः पदचतुरूर्ध्वाभिधं वृत्तम् ॥ ५.१ ॥

mukhavādo'ṣṭabhirvarṇaiḥ pare syurmakarālayaiḥ kramādvṛddhaiḥ || satataṃ yasya vicitraiḥ pādaiḥ sampannasaundaryaṃ taduditamamalamatibhiḥ padacaturūrdhvābhidhaṃ vṛttam || 5.1 ||

मुखवाद आठ वर्णों का होता है; आगे मकरालय आदि से क्रमशः बढ़े हुए होते हैं। जिस वृत्त का सौन्दर्य सदा विचित्र पादों से सम्पन्न हो, उसे निर्मलमति वाले पदचतुरूर्ध्व कहते हैं।

टिप्पणी: Chapter 5 defines metres whose four feet all differ, so its verses are far longer and more involved than chapter 3's. Makaralaya appears to be a metre name used here as a measure, but it is not defined anywhere in the text.

श्लोक 5.2

प्रथममुदितवृत्ते विरचितविषमचरणभाजि ॥ गुरुकयुगलनिधन इह सहित आङा लघुविरतपदविततियतिरिति भवति पीडः ॥ ५.२ ॥

prathamamuditavṛtte viracitaviṣamacaraṇabhāji || gurukayugalanidhana iha sahita āṅā laghuviratapadavitatiyatiriti bhavati pīḍaḥ || 5.2 ||

पहले कहे गए वृत्त में, जो रचित विषम चरण वाला है, जब अन्त में गुरु-युगल आ सहित हो, और पद-विस्तार में लघु पर यति हो: यह पीड है।

टिप्पणी: The uneven metres are the least stable part of the book and several of these definitions cannot be checked against a known syllable count, since the metres they name are rare.

श्लोक 5.3

प्रथममितरचरणसमुत्थं श्रयति स यदि लक्ष्म । इतरदितरगतितमपि यदि च तुर्यं चरणयुगलकमिति कलिका सा ॥ ५.३ ॥

prathamamitaracaraṇasamutthaṃ śrayati sa yadi lakṣma | itaraditaragatitamapi yadi ca turyaṃ caraṇayugalakamiti kalikā sā || 5.3 ||

यदि प्रथम इतर चरण से उत्पन्न लक्षण को धारण करे, और चतुर्थ भी इतर की गति को, तो वह चरण-युगल कलिका है।

श्लोक 5.4

द्विगुरुयुतसमलचरणान्ता मुखचरणगतमनुभवति च तृतीयः । अपरमिह लक्ष्म प्रकृतमखिलमपि यदिदमनुभवति लवली सा ॥ ५.४ ॥

dviguruyutasamalacaraṇāntā mukhacaraṇagatamanubhavati ca tṛtīyaḥ | aparamiha lakṣma prakṛtamakhilamapi yadidamanubhavati lavalī sā || 5.4 ||

जिसके सम चरण दो गुरु से अन्त हों, और जिसका तृतीय मुख-चरण का अनुसरण करे, और जो यहाँ कहे गए अन्य सब लक्षणों को धारण करे: वह लवली है।

श्लोक 5.5

प्रथमधिवसति यदि तुर्यं, चरमचरणपदमवसितगुरुयुग्मम् । निखिलमपरमुपरिगतमिति ललितपदयुक्ता, तदिदममृतधारा ॥ ५.५ ॥

prathamadhivasati yadi turyaṃ, caramacaraṇapadamavasitaguruyugmam | nikhilamaparamuparigatamiti lalitapadayuktā, tadidamamṛtadhārā || 5.5 ||

यदि चतुर्थ प्रथम में अधिवसे, और चरम चरण का पद गुरु-युगल से अवसित हो, और शेष सब उपरिगत हो, ललित पदों से युक्त: वह अमृतधारा है।

श्लोक 5.6

सजादिमे सलघुकौ च नसजगुरुकैरथोद्गता । त्र्यङ्घ्रिगतभनजला गयुताः सजसा अगौ चरणमेकतः पठेत् ॥ ५.६ ॥

sajādime salaghukau ca nasajagurukairathodgatā | tryaṅghrigatabhanajalā gayutāḥ sajasā agau caraṇamekataḥ paṭhet || 5.6 ||

आदि में स, ज और स दो लघु सहित, फिर न, स, ज गुरु सहित: उद्गता। तीन चरणों में भ, न, ज, ल ग सहित, और स, ज, स गुरु सहित — इस प्रकार एक ओर चरण पढ़ना चाहिए।

टिप्पणी: The Udgata is the best attested metre in this chapter, but its definition here is spread across two sentences with a change of construction in the middle.

श्लोक 5.7

चरणत्रयं व्रजति लक्ष्म यदि सकलमुद्गतागतम् । ना भगौ भवति सौरभकं चरणे यदीह भवतस्तृतीयके ॥ ५.७ ॥

caraṇatrayaṃ vrajati lakṣma yadi sakalamudgatāgatam | nā bhagau bhavati saurabhakaṃ caraṇe yadīha bhavatastṛtīyake || 5.7 ||

यदि तीन चरण उद्गता के सम्पूर्ण लक्षण का अनुसरण करें, और तृतीय चरण में न, भ और गुरु हों, तो सौरभक होता है।

श्लोक 5.8

नयुगं सकारयुगलं च भवति चरणे तृतीयके । तदुदितमुरुमतिभिर्ललितं यदि शेषमस्य खलु पूर्वतुल्यकम् ॥ ५.८ ॥

nayugaṃ sakārayugalaṃ ca bhavati caraṇe tṛtīyake | taduditamurumatibhirlalitaṃ yadi śeṣamasya khalu pūrvatulyakam || 5.8 ||

जब तृतीय चरण में न-युगल और स-युगल हो, और शेष पूर्व के तुल्य हो, तो उसे उरुमति वाले ललित कहते हैं।

श्लोक 5.9

म्सौ ज्भौ गौ प्रथमाङ्घ्रिरेकतः पृथगन्यत्त्रितयं सनजरगास्ततो ननौ सः । त्रिनपरिकलितजयौ प्रचुपितमिदमुदितमुपस्थितपूर्वम् ॥ ५.९ ॥

msau jbhau gau prathamāṅghrirekataḥ pṛthaganyattritayaṃ sanajaragāstato nanau saḥ | trinaparikalitajayau pracupitamidamuditamupasthitapūrvam || 5.9 ||

एक ओर प्रथम चरण में म, स, ज, भ और दो गुरु; अन्य तीन पृथक् स, न, ज, र गुरु सहित, फिर न, न और स; और तीन न-गण से बने ज, य: यह प्रचुपित कहा गया है, उपस्थित से पूर्ववर्ती।

टिप्पणी: The object-numerals here can be read either as caesura positions or as a count of ganas, and the syllable total does not force the choice. The rendering follows the reading that matches the metre as it is otherwise known.

श्लोक 5.10

नौ पादेऽथ तृतीयके सनौ नसयुक्तौ प्रथमाङ्घ्रिकृतयतिस्तु वर्धमानम् । त्रितयमपरमपि पूर्वसदृशमिह भवति प्रततमतिभिरिति गदितं लघु वृत्तम् ॥ ५.१० ॥

nau pāde'tha tṛtīyake sanau nasayuktau prathamāṅghrikṛtayatistu vardhamānam | tritayamaparamapi pūrvasadṛśamiha bhavati pratatamatibhiriti gaditaṃ laghu vṛttam || 5.10 ||

चरण में दो न-गण, और तृतीय में स, न — न, स से युक्त, प्रथम चरण पर यति सहित: वह वर्धमान है। अन्य तीन भी पूर्व के सदृश होने पर, इसे प्रततमति वाले लघु वृत्त कहते हैं।

टिप्पणी: The object-numerals here can be read either as caesura positions or as a count of ganas, and the syllable total does not force the choice. The rendering follows the reading that matches the metre as it is otherwise known.

श्लोक 5.11

प्रथमे च विरतिरार्षभं ब्रुवन्ति ॥ तच्छुद्धविराट्पुरः स्थितं त्रितयमपरमपि यदि पूर्वसमं स्यात् ॥ ५.११ ॥

prathame ca viratirārṣabhaṃ bruvanti || tacchuddhavirāṭpuraḥ sthitaṃ tritayamaparamapi yadi pūrvasamaṃ syāt || 5.11 ||

और जब यति प्रथम पर हो, तो उसे आर्षभ कहते हैं। यदि शुद्धविराट् के आगे स्थित होने पर अन्य तीन भी प्रथम के समान हों, तो ऐसा होता है।

श्लोक 5.12

विषमाक्षरपादं वा पादैरसमं दशध्र्मवत् । यच्छन्दो नोक्तमत्र गाथेति तत्सूरिभिः प्रोक्तम् ॥ ५.१२ ॥

viṣamākṣarapādaṃ vā pādairasamaṃ daśadhrmavat | yacchando noktamatra gātheti tatsūribhiḥ proktam || 5.12 ||

जिस छन्द के पाद विषम अक्षर वाले हों, अथवा दशधर्म के समान पादों से असम हों, और जो यहाँ नहीं कहा गया — उसे सूरिजन गाथा कहते हैं।

टिप्पणी: The reference to a "tenfold rule" (dasadharma) is to something not stated in this text.

प्रस्तारप्रकरणम्

श्लोक 6.1

प्रस्तारो नष्टमुद्दिष्टमेकद्वयादिलगक्रिया । सङ्ख्यानमध्वयोगश्च षडेते प्रत्ययाः स्मृताः ॥ ६.१ ॥

prastāro naṣṭamuddiṣṭamekadvayādilagakriyā | saṅkhyānamadhvayogaśca ṣaḍete pratyayāḥ smṛtāḥ || 6.1 ||

प्रस्तार, नष्ट, उद्दिष्ट, एक-द्वि आदि लघु-गुरु की क्रिया, सङ्ख्यान और अध्वयोग — ये छह प्रत्यय कहे गए हैं।

टिप्पणी: Names the six pratyayas that the rest of the chapter explains. These are combinatorial procedures — generating all metres of a given length, recovering a metre from its index number and the reverse — and constitute the earliest systematic treatment of binary enumeration in Indian mathematics.

श्लोक 6.2

पादे सर्वगुरावाद्याल्लघुं न्यस्य गुरोरधः । यथोपरि तथा शेषं भूयः कुर्यादमुं विधिम् ॥ ६.२ ॥

pāde sarvagurāvādyāllaghuṃ nyasya guroradhaḥ | yathopari tathā śeṣaṃ bhūyaḥ kuryādamuṃ vidhim || 6.2 ||

सर्वगुरु पाद में, आदि गुरु के नीचे लघु रखकर, और शेष को ऊपर जैसा रखकर, इस विधि को बार-बार करना चाहिए।

टिप्पणी: One of the six combinatorial procedures (pratyaya) for enumerating metres. The verse states the steps far too tersely to be followed without a worked example, and the step order is reconstructed rather than read off the text.

श्लोक 6.3

ऊने दद्याद्गुरूनेव यावत्सर्वलघुर्भवेत् । प्रस्तारोऽयं समाख्यातश्छन्दोविचितिवेदिभिः ॥ ६.३ ॥

ūne dadyādgurūneva yāvatsarvalaghurbhavet | prastāro'yaṃ samākhyātaśchandovicitivedibhiḥ || 6.3 ||

जहाँ ऊन हो वहाँ गुरु ही देने चाहिए, जब तक सब लघु न हो जाएँ। इसे छन्दोविचिति के ज्ञाता प्रस्तार कहते हैं।

टिप्पणी: One of the six combinatorial procedures (pratyaya) for enumerating metres. The verse states the steps far too tersely to be followed without a worked example, and the step order is reconstructed rather than read off the text.

श्लोक 6.4

नष्टस्य यो भवेदङ्कस्तस्यार्धेऽर्धे समे च लः ॥ विषमे चैकमाधाय स्यादर्धेऽर्धे गुरुभवेत् ॥ ६.४ ॥

naṣṭasya yo bhavedaṅkastasyārdhe'rdhe same ca laḥ || viṣame caikamādhāya syādardhe'rdhe gurubhavet || 6.4 ||

नष्ट का जो अङ्क हो — उसके प्रत्येक अर्ध में, जहाँ सम हो वहाँ लघु; और जहाँ विषम हो वहाँ एक जोड़कर, प्रत्येक अर्ध में गुरु होता है।

टिप्पणी: One of the six combinatorial procedures (pratyaya) for enumerating metres. The verse states the steps far too tersely to be followed without a worked example, and the step order is reconstructed rather than read off the text. This is the nashta procedure, recovering a metre's pattern from its serial number by repeated halving — in effect reading off the binary representation.

श्लोक 6.5

उद्दिष्टं द्विगुणानाद्यादुपर्यङ्कान्समालिखेत् । लघुस्था ये च तत्राङ्कास्तैः सैकैर्मिश्रितैर्भवेत् ॥ ६.५ ॥

uddiṣṭaṃ dviguṇānādyāduparyaṅkānsamālikhet | laghusthā ye ca tatrāṅkāstaiḥ saikairmiśritairbhavet || 6.5 ||

उद्दिष्ट के लिए आदि से दुगुने अङ्क ऊपर-ऊपर लिखने चाहिए; और वहाँ जो अङ्क लघु पर स्थित हों, उन्हें एक सहित मिलाने से वह होता है।

टिप्पणी: One of the six combinatorial procedures (pratyaya) for enumerating metres. The verse states the steps far too tersely to be followed without a worked example, and the step order is reconstructed rather than read off the text. This is the uddishta procedure, the inverse of 6.4: recovering the serial number from the pattern.

श्लोक 6.6

वर्णान्वृत्तभवान्सैकानौत्तराधर्यतः स्थितान् । एकादिक्रमतश्चैतानुपर्युपरि निक्षिपेत् ॥ ६.६ ॥

varṇānvṛttabhavānsaikānauttarādharyataḥ sthitān | ekādikramataścaitānuparyupari nikṣipet || 6.6 ||

वृत्त में उत्पन्न वर्णों को, एक सहित लेकर ऊपर से नीचे की ओर स्थित, एक आदि क्रम से ऊपर-ऊपर रखना चाहिए।

टिप्पणी: One of the six combinatorial procedures (pratyaya) for enumerating metres. The verse states the steps far too tersely to be followed without a worked example, and the step order is reconstructed rather than read off the text.

श्लोक 6.7

उपान्त्यतो निवर्तेत त्यजन्नेकैकमूर्ध्वतः । उपर्याद्याद्गुरोरेकमेकद्व्यादिलगक्रिया ॥ ६.७ ॥

upāntyato nivarteta tyajannekaikamūrdhvataḥ | uparyādyādgurorekamekadvyādilagakriyā || 6.7 ||

उपान्त्य से लौटना चाहिए, ऊपर से एक-एक छोड़ते हुए। ऊपर के आदि गुरु से एक — यह एक-द्वि आदि लघु-गुरु की क्रिया है।

टिप्पणी: One of the six combinatorial procedures (pratyaya) for enumerating metres. The verse states the steps far too tersely to be followed without a worked example, and the step order is reconstructed rather than read off the text.

श्लोक 6.8

लगक्रियाङ्कसन्दोहे भवेत्सङ्ख्या विमिश्रिते । उद्दिष्टाङ्कसमाहारः सैका वा जनयेदिमाम् ॥ ६.८ ॥

lagakriyāṅkasandohe bhavetsaṅkhyā vimiśrite | uddiṣṭāṅkasamāhāraḥ saikā vā janayedimām || 6.8 ||

लगक्रिया के अङ्कों के समूह में, मिलाने पर, सङ्ख्या होती है; अथवा उद्दिष्ट अङ्कों का समाहार, एक सहित, इसे उत्पन्न करता है।

टिप्पणी: One of the six combinatorial procedures (pratyaya) for enumerating metres. The verse states the steps far too tersely to be followed without a worked example, and the step order is reconstructed rather than read off the text.

श्लोक 6.9

सङ्ख्यैव द्विगुणैकोना सद्भिरध्वा प्रकीर्तितः ॥ वृत्तस्याङ्गुलिका व्याप्तिरधः कुर्यात्तथाङ्गुलिम् ॥ ६.९ ॥

saṅkhyaiva dviguṇaikonā sadbhiradhvā prakīrtitaḥ || vṛttasyāṅgulikā vyāptiradhaḥ kuryāttathāṅgulim || 6.9 ||

अध्वा सज्जनों द्वारा सङ्ख्या का ही दुगुना एक कम कहा गया है। वृत्त की व्याप्ति अङ्गुलियों में करनी चाहिए, और उसके नीचे वैसे ही अङ्गुल।

टिप्पणी: One of the six combinatorial procedures (pratyaya) for enumerating metres. The verse states the steps far too tersely to be followed without a worked example, and the step order is reconstructed rather than read off the text.

श्लोक 6.10

विप्रः पव्येकनामा विमलतरमतिर्वेदतत्त्वार्थबोधे । केदारस्तस्य सूनुः शिवचरणयुगाराधनैकाग्रचित्तश्छन्दस्तेनाभिरामं वृत्तरत्नाकराख्यम् ॥ ६.१० ॥

vipraḥ pavyekanāmā vimalataramatirvedatattvārthabodhe | kedārastasya sūnuḥ śivacaraṇayugārādhanaikāgracittaśchandastenābhirāmaṃ vṛttaratnākarākhyam || 6.10 ||

कश्यप के वंश में पव्येक नाम के एक ब्राह्मण हुए, प्रकट गुणों के समूह वाले, शैवसिद्धान्त के ज्ञाता, वेद के तत्त्वार्थ बोध में अत्यन्त निर्मल बुद्धि वाले। उनका पुत्र केदार है, जिसका चित्त शिव के चरणयुगल की आराधना में एकाग्र है। उसके द्वारा यह अभिराम वृत्तरत्नाकर नामक ग्रन्थ रचा गया।

स्रोत

Sanskrit Wikisource, वृत्तरत्नाकरः (6 chapters) — https://sa.wikisource.org/wiki/वृत्तरत्नाकरः · CC BY-SA 4.0