आदि पर्व · अध्याय 131
धृतराष्ट्र के सौ पुत्रों के नाम
जनमेजय के अनुरोध पर वैशम्पायन धृतराष्ट्र के सौ पुत्रों के नाम उनके जन्म-क्रम से गिनाते हैं — दुर्योधन, युयुत्सु और दुःशासन से आरम्भ करके कन्या दुःशला तक। वे सब अतिरथी, वेदों के ज्ञाता और सब अस्त्रों में कुशल थे। धृतराष्ट्र ने उन सबके लिए योग्य पत्नियाँ चुनीं और उचित समय पर दुःशला का विवाह जयद्रथ से किया।
जनमेजय उवाच
श्लोक 1 (1.131.1)
ज्येष्ठाऽनुज्येष्ठतां तेषां नामानि च पृथक्पृथक् । धृतराष्ट्रस्य पुत्राणामानुपूर्व्यात्प्रकीर्तय ॥
jyeṣṭhā'nujyeṣṭhatāṃ teṣāṃ nāmāni ca pṛthakpṛthak | dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāmānupūrvyātprakīrtaya
धृतराष्ट्र के पुत्रों के नाम, बड़े-छोटे के क्रम से, एक-एक करके क्रमपूर्वक बताइए।
वैशम्पायन उवाच
श्लोक 2 (1.131.2)
दुर्योधनो युयुत्सुश्च राजन्दुःशासनस्तथा । दुःसहो दुःशलश्चैव जलसन्धः समः सहः ॥
duryodhano yuyutsuśca rājanduḥśāsanastathā | duḥsaho duḥśalaścaiva jalasandhaḥ samaḥ sahaḥ
हे राजन्, दुर्योधन, युयुत्सु और दुःशासन; दुःसह, दुःशल, जलसन्ध, सम और सह;
श्लोक 3 (1.131.3)
विन्दानुविन्दौ दुर्धर्षः सुबाहुर्दुष्प्रधर्षणः । दुर्मर्षणो दुर्मुखश्च दुष्कर्णः कर्ण एव च ॥
vindānuvindau durdharṣaḥ subāhurduṣpradharṣaṇaḥ | durmarṣaṇo durmukhaśca duṣkarṇaḥ karṇa eva ca
विन्द और अनुविन्द, दुर्धर्ष, सुबाहु, दुष्प्रधर्षण, दुर्मर्षण, दुर्मुख, दुष्कर्ण और कर्ण;
श्लोक 4 (1.131.4)
विविंशतिर्विकर्णश्च शलः सत्वः सुलोचनः । चित्रोपचित्रौ चित्राक्षश्चारुचित्रः शरासनः ॥
viviṃśatirvikarṇaśca śalaḥ satvaḥ sulocanaḥ | citropacitrau citrākṣaścārucitraḥ śarāsanaḥ
विविंशति और विकर्ण, शल, सत्व, सुलोचन, चित्र और उपचित्र, चित्राक्ष, चारुचित्र और शरासन;
श्लोक 5 (1.131.5)
दुर्मदो दुर्विगाहश्च विवित्सुर्विकटाननः । ऊर्णनाभः सुनाभश्च तथा नन्दोपनन्दकौ ॥
durmado durvigāhaśca vivitsurvikaṭānanaḥ | ūrṇanābhaḥ sunābhaśca tathā nandopanandakau
दुर्मद, दुर्विगाह, विवित्सु, विकटानन, ऊर्णनाभ और सुनाभ, तथा नन्द और उपनन्दक;
श्लोक 6 (1.131.6)
चित्रबाणश्चित्रवर्मा सुवर्मा दुर्विमोचनः । अयोबाहुर्महाबाहुश्चित्राङ्गश्चित्रकुण्डलः ॥
citrabāṇaścitravarmā suvarmā durvimocanaḥ | ayobāhurmahābāhuścitrāṅgaścitrakuṇḍalaḥ
चित्रबाण, चित्रवर्मा, सुवर्मा, दुर्विमोचन, अयोबाहु, महाबाहु, चित्रांग और चित्रकुण्डल;
श्लोक 7 (1.131.7)
भीमवेगो भीमबलो बलाकी बलवर्धनः । उग्रायुधः सुषेणश्च कुण्डधारो महोदरः ॥
bhīmavego bhīmabalo balākī balavardhanaḥ | ugrāyudhaḥ suṣeṇaśca kuṇḍadhāro mahodaraḥ
भीमवेग, भीमबल, बलाकी, बलवर्धन, उग्रायुध, सुषेण, कुण्डधार और महोदर;
श्लोक 8 (1.131.8)
चित्रायुधो निषङ्गी च पाशी वृन्दारकस्तथा । दृढवर्मा दृढक्षत्रः सोमकीर्तिरनूदरः ॥
citrāyudho niṣaṅgī ca pāśī vṛndārakastathā | dṛḍhavarmā dṛḍhakṣatraḥ somakīrtiranūdaraḥ
चित्रायुध, निषंगी, पाशी और वृन्दारक, दृढवर्मा, दृढक्षत्र, सोमकीर्ति और अनूदर;
श्लोक 9 (1.131.9)
दृढसन्धो जरासन्धः सत्यसन्धः सदः सुवाक् । उग्रश्रवा उग्रसेनः सेनानीर्दुष्पराजयः ॥
dṛḍhasandho jarāsandhaḥ satyasandhaḥ sadaḥ suvāk | ugraśravā ugrasenaḥ senānīrduṣparājayaḥ
दृढसन्ध, जरासन्ध, सत्यसन्ध, सद, सुवाक्, उग्रश्रवा, उग्रसेन, सेनानी और दुष्पराजय;
श्लोक 10 (1.131.10)
अपराजितः कुण्डशायी विशालाक्षो दुराधरः । दृढहस्तः सुहस्तश्च वातवेगसुवर्चसौ ॥
aparājitaḥ kuṇḍaśāyī viśālākṣo durādharaḥ | dṛḍhahastaḥ suhastaśca vātavegasuvarcasau
अपराजित, कुण्डशायी, विशालाक्ष, दुराधर, दृढहस्त और सुहस्त, वातवेग और सुवर्चा;
श्लोक 11 (1.131.11)
आदित्यकेतुर्बह्वाशी नागदत्तोऽग्रयाय्यपि । कवची क्रथनः कुण्डी कुण्डधारो धनुर्धरः ॥
ādityaketurbahvāśī nāgadatto'grayāyyapi | kavacī krathanaḥ kuṇḍī kuṇḍadhāro dhanurdharaḥ
आदित्यकेतु, बह्वाशी, नागदत्त और अग्रयायी, कवची, क्रथन, कुण्डी, कुण्डधार और धनुर्धर;
श्लोक 12 (1.131.12)
उग्रभीमरथौ वीरौ वीरबाहुरलोलुपः । अभयो रौद्रकर्मा च तथा दृढरथाश्रयः ॥
ugrabhīmarathau vīrau vīrabāhuralolupaḥ | abhayo raudrakarmā ca tathā dṛḍharathāśrayaḥ
वीर उग्र और भीमरथ, वीरबाहु, अलोलुप, अभय, रौद्रकर्मा तथा दृढरथाश्रय;
श्लोक 13 (1.131.13)
अनाधृष्यः कुण्डभेदी विरावी चित्रकुण्डलः । प्रमथश्च प्रमाथी च दीर्घरोमश्च वीर्यवान् ॥
anādhṛṣyaḥ kuṇḍabhedī virāvī citrakuṇḍalaḥ | pramathaśca pramāthī ca dīrgharomaśca vīryavān
अनाधृष्य, कुण्डभेदी, विरावी, चित्रकुण्डल, प्रमथ और प्रमाथी, और पराक्रमी दीर्घरोम;
श्लोक 14 (1.131.14)
दीर्घबाहुर्महाबाहुर्व्यूढोराः कनकध्वजः । कुण्डाशी विराजाश्चैव दुःशला च शताधिका ॥
dīrghabāhurmahābāhurvyūḍhorāḥ kanakadhvajaḥ | kuṇḍāśī virājāścaiva duḥśalā ca śatādhikā
दीर्घबाहु, महाबाहु, व्यूढोरा, कनकध्वज, कुण्डाशी और विराज; और सौ के ऊपर दुःशला।
श्लोक 15 (1.131.15)
इति पुत्रशतं राजन्कन्या चैव शताधिका । नामधेयानुपूर्व्येण विद्धि जन्मक्रमं नृप ॥
iti putraśataṃ rājankanyā caiva śatādhikā | nāmadheyānupūrvyeṇa viddhi janmakramaṃ nṛpa
हे राजन्, ये सौ पुत्र हैं और सौ के ऊपर एक कन्या। हे नरेश, जान लो कि नामों का यह क्रम ही उनके जन्म का क्रम है।
श्लोक 16 (1.131.16)
सर्वे त्वतिरथाः शूराः सर्वे युद्धविशारदाः । सर्वे वेदविदश्चैव सर्वे सर्वास्त्रकोविदाः ॥
sarve tvatirathāḥ śūrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ | sarve vedavidaścaiva sarve sarvāstrakovidāḥ
वे सब अतिरथी और शूरवीर थे, सब युद्ध में निपुण, सब वेदों के ज्ञाता और सब समस्त अस्त्रों में कुशल थे।
श्लोक 17 (1.131.17)
सर्वेषामनुरूपाश्च कृता दारा महीपते । धृतराष्ट्रेण समये परीक्ष्य विधिवन्नृप ॥
sarveṣāmanurūpāśca kṛtā dārā mahīpate | dhṛtarāṣṭreṇa samaye parīkṣya vidhivannṛpa
हे राजन्, धृतराष्ट्र ने उचित समय पर भली-भाँति परखकर विधिपूर्वक उन सबके योग्य पत्नियों से उनका विवाह कराया।
श्लोक 18 (1.131.18)
दुःशलां चापि समये धृतराष्ट्रो नराधिपः । जयद्रथाय प्रददौ विधिना भरतर्षभ ॥
duḥśalāṃ cāpi samaye dhṛtarāṣṭro narādhipaḥ | jayadrathāya pradadau vidhinā bharatarṣabha
हे भरतश्रेष्ठ, राजा धृतराष्ट्र ने उचित समय पर विधिपूर्वक दुःशला का विवाह जयद्रथ से किया।
श्लोक 19 (1.131.19)
इति पुत्रशतं राजन्युयुत्सुश्च शताधिकः । कन्यका दुःशला चैव यथावत्कीर्तितं मया ॥
iti putraśataṃ rājanyuyutsuśca śatādhikaḥ | kanyakā duḥśalā caiva yathāvatkīrtitaṃ mayā
हे राजन्, इस प्रकार मैंने सौ पुत्रों का, सौ के ऊपर युयुत्सु का, और कन्या दुःशला का यथावत् वर्णन किया।