Skip to main content

आदि पर्व · अध्याय 201

धृष्टद्युम्न द्वारा स्वयंवर में आए राजाओं का परिचय

स्वयंवर में धृष्टद्युम्न अपनी बहन द्रौपदी को उन राजकुमारों और राजाओं के नाम बताते हैं जो उसे पाने आए हैं: कर्ण सहित धृतराष्ट्र के पुत्र, गान्धारराज के पुत्र, अश्वत्थामा, विराट, शल्य, अपने पुत्रों सहित सोमदत्त, बलराम और श्रीकृष्ण के नेतृत्व में वृष्णिवंशी वीर, जयद्रथ, शिशुपाल, जरासन्ध तथा अनेक अन्य। अन्त में वे कहते हैं कि ये वीर लक्ष्य-भेद का प्रयास करेंगे, और जो उसे बेध दे, उसी का वह वरण करे।

अध्याय 200अध्याय-सूचीअध्याय 202

धृष्टद्युम्न उवाच

श्लोक 1 (1.201.1)

दुर्योधनो दुर्विषहो दुर्मुखो दुष्प्रधर्षणः । विविंशतिर्विकर्णश्च सहो दुःशासनस्तथा ॥

duryodhano durviṣaho durmukho duṣpradharṣaṇaḥ | viviṃśatirvikarṇaśca saho duḥśāsanastathā

"दुर्योधन, दुर्विषह, दुर्मुख, दुष्प्रधर्षण, विविंशति, विकर्ण, सह और दुःशासन;

श्लोक 2 (1.201.2)

युयुत्सुर्वायुवेगश्च भीमवेगरवस्तथा । उग्रायुधो बलाकी च करकायुर्विरोचनः ॥

yuyutsurvāyuvegaśca bhīmavegaravastathā | ugrāyudho balākī ca karakāyurvirocanaḥ

युयुत्सु, वायुवेग, भीमवेगरव, उग्रायुध, बलाकी, करकायु और विरोचन;

श्लोक 3 (1.201.3)

कुण्डकश्चित्रसेनश्च सुवर्चाः कनकध्वजः । नन्दको बाहुशाली च तुहुण्डो विकटस्तथा ॥

kuṇḍakaścitrasenaśca suvarcāḥ kanakadhvajaḥ | nandako bāhuśālī ca tuhuṇḍo vikaṭastathā

कुण्डक, चित्रसेन, सुवर्चा, कनकध्वज, नन्दक, बाहुशाली, तुहुण्ड और विकट —

श्लोक 4 (1.201.4)

एते चान्ये च बहवो धार्तराष्ट्रा महाबलाः । कर्णेन सहिता वीरास्त्वदर्थं समुपागताः ॥

ete cānye ca bahavo dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ | karṇena sahitā vīrāstvadarthaṃ samupāgatāḥ

ये तथा धृतराष्ट्र के और भी बहुत-से महाबली वीर पुत्र कर्ण के साथ तुम्हारे लिए यहाँ आए हैं।

श्लोक 5 (1.201.5)

असङ्ख्याता महात्मानः पार्थिवाः क्षत्रियर्षभाः । शकुनिः सौबलश्चैव वृषकोऽथ बृहद्बलः ॥

asaṅkhyātā mahātmānaḥ pārthivāḥ kṣatriyarṣabhāḥ | śakuniḥ saubalaścaiva vṛṣako'tha bṛhadbalaḥ

असंख्य महात्मा राजा आए हैं, जो क्षत्रियों में श्रेष्ठ हैं। शकुनि और सौबल, वृषक और बृहद्बल —

श्लोक 6 (1.201.6)

एते गान्धारराजस्य सुताः सर्वे समागताः । अश्वत्थामा च भोजश्च सर्वशस्त्रभृतां वरौ ॥

ete gāndhārarājasya sutāḥ sarve samāgatāḥ | aśvatthāmā ca bhojaśca sarvaśastrabhṛtāṃ varau

गान्धारराज के ये सभी पुत्र एक साथ आए हैं। समस्त शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ अश्वत्थामा और भोज,

श्लोक 7 (1.201.7)

समवेतौ महात्मानौ त्वदर्थे समलङ्कृतौ । बृहन्तो मणिमांश्चैव दण्डधारश्च पार्थिवः ॥

samavetau mahātmānau tvadarthe samalaṅkṛtau | bṛhanto maṇimāṃścaiva daṇḍadhāraśca pārthivaḥ

ये दोनों महात्मा सज-धजकर तुम्हारे लिए साथ-साथ आए हैं। बृहन्त, मणिमान् और राजा दण्डधार;

श्लोक 8 (1.201.8)

सहदेवजयत्सेनौ मेघसन्धिश्च पार्थिवः । विराटः सह पुत्राभ्यां शङ्खेनैवोत्तरेण च ॥

sahadevajayatsenau meghasandhiśca pārthivaḥ | virāṭaḥ saha putrābhyāṃ śaṅkhenaivottareṇa ca

सहदेव और जयत्सेन, राजा मेघसन्धि; अपने दोनों पुत्रों शंख और उत्तर के साथ विराट;

श्लोक 9 (1.201.9)

वार्धक्षेमिः सुशर्मा च सेनाबिन्दुश्च पार्थिवः । सुकेतुः सह पुत्रेण सुनाम्ना च सुवर्चसा ॥

vārdhakṣemiḥ suśarmā ca senābinduśca pārthivaḥ | suketuḥ saha putreṇa sunāmnā ca suvarcasā

वार्धक्षेमि, सुशर्मा और राजा सेनाबिन्दु; अपने पुत्र सुनामा के साथ सुकेतु, और सुवर्चा;

श्लोक 10 (1.201.10)

सुचित्रः सुकुमारश्च वृकः सत्यधृतिस्तथा । सूर्यध्वजो रोचमानो नीलश्चित्रायुधस्तथा ॥

sucitraḥ sukumāraśca vṛkaḥ satyadhṛtistathā | sūryadhvajo rocamāno nīlaścitrāyudhastathā

सुचित्र, सुकुमार, वृक और सत्यधृति; सूर्यध्वज, रोचमान, नील और चित्रायुध;

श्लोक 11 (1.201.11)

अंशुमांश्चेकितानश्च श्रेणिमांश्च महाबलः । समुद्रसेनपुत्रश्च चन्द्रसेनः प्रतापवान् ॥

aṃśumāṃścekitānaśca śreṇimāṃśca mahābalaḥ | samudrasenaputraśca candrasenaḥ pratāpavān

अंशुमान्, चेकितान और महाबली श्रेणिमान्; तथा समुद्रसेन के प्रतापी पुत्र चन्द्रसेन;

श्लोक 12 (1.201.12)

जलसन्धः पितापुत्रौ विदण्डो दण्ड एव च । पौण्ड्रको वासुदेवश्च भगदत्तश्च वीर्यवान् ॥

jalasandhaḥ pitāputrau vidaṇḍo daṇḍa eva ca | pauṇḍrako vāsudevaśca bhagadattaśca vīryavān

पिता-पुत्र जलसन्ध; विदण्ड और दण्ड; पौण्ड्रक वासुदेव और पराक्रमी भगदत्त;

श्लोक 13 (1.201.13)

कलिङ्गस्ताम्रलिप्तश्च पत्तनाधिपतिस्तथा । मद्रराजस्तथा शल्यः सहपुत्रो महारथः ॥

kaliṅgastāmraliptaśca pattanādhipatistathā | madrarājastathā śalyaḥ sahaputro mahārathaḥ

कलिंगराज, ताम्रलिप्त और पत्तन के अधिपति; तथा अपने पुत्र के साथ मद्रराज शल्य, जो महारथी हैं,

श्लोक 14 (1.201.14)

रुक्माङ्गदेन वीरेण तथा रुक्मरथेन च । कौरव्यः सोमदत्तश्च पुत्रश्चास्य महारथः ॥

rukmāṅgadena vīreṇa tathā rukmarathena ca | kauravyaḥ somadattaśca putraścāsya mahārathaḥ

वीर रुक्मांगद और रुक्मरथ के साथ; कुरुवंशी सोमदत्त और उनका महारथी पुत्र —

श्लोक 15 (1.201.15)

समवेतास्त्रयः शूरा भूरिर्भूरिश्रवाः शलः । सुदक्षिणश्च काम्भोजो दृढधन्वा च पौरवः ॥

samavetāstrayaḥ śūrā bhūrirbhūriśravāḥ śalaḥ | sudakṣiṇaśca kāmbhojo dṛḍhadhanvā ca pauravaḥ

ये तीन शूरवीर साथ आए हैं — भूरि, भूरिश्रवा और शल; काम्बोज सुदक्षिण, और पुरुवंशी दृढधन्वा;

श्लोक 16 (1.201.16)

बृहद्बलः सुषेणश्च शिबिरौशीनरस्तथा । पटच्चरनिहन्ता च कारूषाधिपतिस्तथा ॥

bṛhadbalaḥ suṣeṇaśca śibirauśīnarastathā | paṭaccaranihantā ca kārūṣādhipatistathā

बृहद्बल, सुषेण, उशीनरपुत्र शिबि; पटच्चरों का संहारक, और करूषदेश का अधिपति;

श्लोक 17 (1.201.17)

सङ्कर्षणो वासुदेवो रौक्मिणेयश्च वीर्यवान् । साम्बश्च चारुदेष्णश्च प्राद्युम्निः सगदस्तथा ॥

saṅkarṣaṇo vāsudevo raukmiṇeyaśca vīryavān | sāmbaśca cārudeṣṇaśca prādyumniḥ sagadastathā

संकर्षण, वासुदेव, रुक्मिणी के पराक्रमी पुत्र, साम्ब, चारुदेष्ण, प्रद्युम्न के पुत्र और गद;

श्लोक 18 (1.201.18)

अक्रूरः सात्यकिश्चैव उद्धवश्च महामतिः । कृतवर्मा च हार्दिक्यः पृथुर्विपृथुरेव च ॥

akrūraḥ sātyakiścaiva uddhavaśca mahāmatiḥ | kṛtavarmā ca hārdikyaḥ pṛthurvipṛthureva ca

अक्रूर, सात्यकि, महाबुद्धिमान उद्धव, हृदिकपुत्र कृतवर्मा, पृथु और विपृथु;

श्लोक 19 (1.201.19)

विदूरथश्च कङ्कश्च शङ्कुश्च सगवेषणः । आशावहोऽनिरुद्धश्च समीकः सारिमेजयः ॥

vidūrathaśca kaṅkaśca śaṅkuśca sagaveṣaṇaḥ | āśāvaho'niruddhaśca samīkaḥ sārimejayaḥ

विदूरथ, कंक, गवेषण सहित शंकु, आशावह, अनिरुद्ध, समीक और सारिमेजय;

श्लोक 20 (1.201.20)

वीरो वातपतिश्चैव झिल्लीपिण्डारकस्तथा । उशीनरश्च विक्रान्तो वृष्णयस्ते प्रकीर्तिताः ॥

vīro vātapatiścaiva jhillīpiṇḍārakastathā | uśīnaraśca vikrānto vṛṣṇayaste prakīrtitāḥ

वीर वातपति, झिल्ली और पिण्डारक, तथा पराक्रमी उशीनर — ये वृष्णिवंशी कहे गए हैं।

श्लोक 21 (1.201.21)

भगीरथो बृहत्क्षत्रः सैन्धवश्च जयद्रथः । बृहद्रथो बाह्लिकश्च श्रुतायुश्च महारथः ॥

bhagīratho bṛhatkṣatraḥ saindhavaśca jayadrathaḥ | bṛhadratho bāhlikaśca śrutāyuśca mahārathaḥ

भगीरथ, बृहत्क्षत्र, सिन्धुराज जयद्रथ, बृहद्रथ, बाह्लीक और महारथी श्रुतायु;

श्लोक 22 (1.201.22)

उलूकः कैतवो राजा चित्राङ्गदशुभाङ्गदौ । वत्सराजश्च मतिमान्कोसलाधिपतिस्तथा ॥

ulūkaḥ kaitavo rājā citrāṅgadaśubhāṅgadau | vatsarājaśca matimānkosalādhipatistathā

कितवपुत्र राजा उलूक; चित्रांगद और शुभांगद; बुद्धिमान वत्सराज, और कोसल के अधिपति;

श्लोक 23 (1.201.23)

शिशुपालश्च विक्रान्तो जरासन्धस्तथैव च । एते चान्ये च बहवो नानाजनपदेश्वराः ॥

śiśupālaśca vikrānto jarāsandhastathaiva ca | ete cānye ca bahavo nānājanapadeśvarāḥ

पराक्रमी शिशुपाल और जरासन्ध भी — ये तथा अनेक देशों के और भी बहुत-से अधिपति,

श्लोक 24 (1.201.24)

त्वदर्थमागता भद्रे क्षत्रियाः प्रथिता भुवि । एते भेत्स्यन्ति विक्रान्तास्त्वदर्थे लक्ष्यमुत्तमम् । विध्यते य इदं लक्ष्यं वरयेथाः शुभेऽद्य तम् ॥

tvadarthamāgatā bhadre kṣatriyāḥ prathitā bhuvi | ete bhetsyanti vikrāntāstvadarthe lakṣyamuttamam | vidhyate ya idaṃ lakṣyaṃ varayethāḥ śubhe'dya tam

पृथ्वी पर विख्यात क्षत्रिय, हे भद्रे, तुम्हारे लिए आए हैं। ये पराक्रमी वीर तुम्हारे लिए इस उत्तम लक्ष्य को बेधने का प्रयास करेंगे। हे शुभे, जो इस लक्ष्य को बेध दे, आज तुम उसी का वरण करना।"

अध्याय 200अध्याय-सूचीअध्याय 202