Skip to main content

आदि पर्व · अध्याय 66

देवों, असुरों और प्राणियों की उत्पत्ति

नारायण से निश्चय करके इन्द्र देवताओं को पृथ्वी पर भेजते हैं, जहाँ वे ऋषियों और राजाओं के कुलों में जन्म लेकर आसुरी प्राणियों का संहार करते हैं। जनमेजय के अनुरोध पर वैशम्पायन फिर सब प्राणियों की उत्पत्ति सुनाते हैं — ब्रह्मा के छह मानस पुत्र, मरीचि के पुत्र कश्यप, और दक्ष की तेरह कन्याएँ। वे एक-एक वंश की सन्तानों के नाम गिनाते हैं — बारह आदित्य, हिरण्यकशिपु से बाण तक दैत्य, दनु के चालीस पुत्र, सिंहिका, क्रोधा, दनायु और काला की सन्तानें, शुक्र के पुत्र, विनता और कद्रू की सन्तानें, गन्धर्व और अप्सराएँ, तथा कपिला की सन्तान। अन्त में वे इस वंश-वृत्तान्त के श्रवण का पुण्य बताते हैं।

अध्याय 65अध्याय-सूचीअध्याय 67

वैशम्पायन उवाच

श्लोक 1 (1.66.1)

अथ नारायणेनेन्द्रश्चकार सह संविदम् । अवतर्तुं महीं स्वर्गादंशतः सहितः सुरैः ॥

atha nārāyaṇenendraścakāra saha saṃvidam | avatartuṃ mahīṃ svargādaṃśataḥ sahitaḥ suraiḥ

तब इन्द्र ने नारायण के साथ यह निश्चय किया कि वे देवताओं सहित अपने-अपने अंशों से स्वर्ग से पृथ्वी पर अवतार लेंगे।

श्लोक 2 (1.66.2)

आदिश्य च स्वयं शक्रः सर्वानेव दिवौकसः । निर्जगाम पुनस्तस्मात्क्षयान्नारायणस्य ह ॥

ādiśya ca svayaṃ śakraḥ sarvāneva divaukasaḥ | nirjagāma punastasmātkṣayānnārāyaṇasya ha

स्वयं सभी स्वर्गवासियों को आदेश देकर इन्द्र फिर नारायण के धाम से लौट गए।

श्लोक 3 (1.66.3)

तेऽमरारिविनाशाय सर्वलोकहिताय च । अवतेरुः क्रमेणैव महीं स्वर्गाद्दिवौकसः ॥

te'marārivināśāya sarvalokahitāya ca | avateruḥ krameṇaiva mahīṃ svargāddivaukasaḥ

देवशत्रुओं के विनाश और समस्त लोकों के कल्याण के लिए देवता क्रम से स्वर्ग से पृथ्वी पर उतरे।

श्लोक 4 (1.66.4)

ततो ब्रह्मर्षिवंशेषु पार्थिवर्षिकुलेषु च । जज्ञिरे राजशार्दूल यथाकामं दिवौकसः ॥

tato brahmarṣivaṃśeṣu pārthivarṣikuleṣu ca | jajñire rājaśārdūla yathākāmaṃ divaukasaḥ

हे राजसिंह, तब देवता अपनी इच्छा के अनुसार ब्रह्मर्षियों के वंशों और राजर्षियों के कुलों में जन्मे।

श्लोक 5 (1.66.5)

दानवान्राक्षसांश्चैव गन्धर्वान्पन्नगांस्तथा । पुरुषादानि चान्यानि जघ्नुः सत्त्वान्यनेकशः ॥

dānavānrākṣasāṃścaiva gandharvānpannagāṃstathā | puruṣādāni cānyāni jaghnuḥ sattvānyanekaśaḥ

उन्होंने दानवों, राक्षसों, गन्धर्वों, नागों तथा अन्य अनेक नरभक्षी प्राणियों का वध किया।

श्लोक 6 (1.66.6)

दानवा राक्षसाश्चैव गन्धर्वाः पन्नगास्तथा । न तान्बलस्थान्बाल्येऽपि जघ्नुर्भरतसत्तम ॥

dānavā rākṣasāścaiva gandharvāḥ pannagāstathā | na tānbalasthānbālye'pi jaghnurbharatasattama

हे भरतश्रेष्ठ, वे बचपन में भी इतने बलवान थे कि दानव, राक्षस, गन्धर्व और नाग उन्हें मार न सके।

जनमेजय उवाच

श्लोक 7 (1.66.7)

देवदानवसङ्घानां गन्धर्वाप्सरसां तथा । मानवानां च सर्वेषां तथा वै यक्षरक्षसाम् ॥

devadānavasaṅghānāṃ gandharvāpsarasāṃ tathā | mānavānāṃ ca sarveṣāṃ tathā vai yakṣarakṣasām

देवताओं और दानवों के समूहों की, गन्धर्वों और अप्सराओं की, सब मनुष्यों की, तथा यक्षों और राक्षसों की

श्लोक 8 (1.66.8)

श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन संभवं कृत्स्नमादितः । प्राणिनां चैव सर्वेषां संभवं वक्तुमर्हसि ॥

śrotumicchāmi tattvena saṃbhavaṃ kṛtsnamāditaḥ | prāṇināṃ caiva sarveṣāṃ saṃbhavaṃ vaktumarhasi

सम्पूर्ण उत्पत्ति मैं आरम्भ से यथार्थ रूप में सुनना चाहता हूँ। आप मुझे सब प्राणियों की उत्पत्ति बताइए।

वैशम्पायन उवाच

श्लोक 9 (1.66.9)

हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्य स्वयंभुवे । सुरादीनामहं सम्यग्लोकानां प्रभवाप्ययम् ॥

hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtya svayaṃbhuve | surādīnāmahaṃ samyaglokānāṃ prabhavāpyayam

अच्छा, स्वयम्भू ब्रह्मा को नमस्कार करके मैं तुम्हें देवता आदि सब लोकों की उत्पत्ति और प्रलय का भली-भाँति वर्णन करूँगा।

श्लोक 10 (1.66.10)

ब्रह्मणो मानसाः पुत्रा विदिताः षण्महर्षयः । मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥

brahmaṇo mānasāḥ putrā viditāḥ ṣaṇmaharṣayaḥ | marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ

ब्रह्मा के छह मानस पुत्र महर्षि प्रसिद्ध हैं — मरीचि, अत्रि, अंगिरा, पुलस्त्य, पुलह और क्रतु।

श्लोक 11 (1.66.11)

मरीचेः कश्यपः पुत्रः कश्यपात्तु इमाः प्रजाः । प्रजज्ञिरे महाभागा दक्षकन्यास्त्रयोदश ॥

marīceḥ kaśyapaḥ putraḥ kaśyapāttu imāḥ prajāḥ | prajajñire mahābhāgā dakṣakanyāstrayodaśa

मरीचि के पुत्र कश्यप थे, और कश्यप से ही ये सब प्राणी उत्पन्न हुए। दक्ष की तेरह महाभाग्यवती कन्याएँ थीं —

श्लोक 12 (1.66.12)

अदितिर्दितिर्दनुः काला दनायुः सिंहिका तथा । क्रोधा प्राधा च विश्वा च विनता कपिला मुनिः ॥

aditirditirdanuḥ kālā danāyuḥ siṃhikā tathā | krodhā prādhā ca viśvā ca vinatā kapilā muniḥ

अदिति, दिति, दनु, काला, दनायु और सिंहिका; क्रोधा, प्राधा, विश्वा, विनता, कपिला और मुनि;

श्लोक 13 (1.66.13)

कद्रूश्च मनुजव्याघ्र दक्षकन्यैव भारत । एतासां वीर्यसंपन्नं पुत्रपौत्रमनन्तकम् ॥

kadrūśca manujavyāghra dakṣakanyaiva bhārata | etāsāṃ vīryasaṃpannaṃ putrapautramanantakam

और हे नरव्याघ्र भारत, कद्रू भी दक्ष की ही कन्या थी। इनके पराक्रमी पुत्र-पौत्रों का कोई अन्त नहीं है।

श्लोक 14 (1.66.14)

अदित्यां द्वादशादित्याः संभूता भुवनेश्वराः । ये राजन्नामतस्तांस्ते कीर्तयिष्यामि भारत ॥

adityāṃ dvādaśādityāḥ saṃbhūtā bhuvaneśvarāḥ | ye rājannāmatastāṃste kīrtayiṣyāmi bhārata

अदिति से संसार के स्वामी बारह आदित्य उत्पन्न हुए। हे राजन्, हे भारत, मैं उनके नाम तुम्हें बताता हूँ —

श्लोक 15 (1.66.15)

धाता मित्रोऽर्यमा शक्रो वरुणस्त्वंश एव च । भगो विवस्वान्पूषा च सविता दशमस्तथा ॥

dhātā mitro'ryamā śakro varuṇastvaṃśa eva ca | bhago vivasvānpūṣā ca savitā daśamastathā

धाता, मित्र, अर्यमा, शक्र, वरुण और अंश, भग, विवस्वान्, पूषा, और दसवें सविता;

श्लोक 16 (1.66.16)

एकादशस्तथा त्वष्टा द्वादशो विष्णुरुच्यते । जघन्यजस्तु सर्वेषामादित्यानां गुणाधिकः ॥

ekādaśastathā tvaṣṭā dvādaśo viṣṇurucyate | jaghanyajastu sarveṣāmādityānāṃ guṇādhikaḥ

ग्यारहवें त्वष्टा हैं, और बारहवें विष्णु कहलाते हैं, जो सबसे छोटे होकर भी सब आदित्यों में गुणों में श्रेष्ठ हैं।

श्लोक 17 (1.66.17)

एक एव दितेः पुत्रो हिरण्यकशिपुः स्मृतः । नाम्ना ख्यातास्तु तस्येमे पञ्च पुत्रा महात्मनः ॥

eka eva diteḥ putro hiraṇyakaśipuḥ smṛtaḥ | nāmnā khyātāstu tasyeme pañca putrā mahātmanaḥ

दिति का एक ही पुत्र हिरण्यकशिपु बताया गया है। उस महात्मा के पाँच पुत्र अपने नामों से प्रसिद्ध हुए।

श्लोक 18 (1.66.18)

प्रह्लादः पूर्वजस्तेषां संह्लादस्तदनन्तरम् । अनुह्लादस्तृतीयोऽभूत्तस्माच्च शिबिबाष्कलौ ॥

prahlādaḥ pūrvajasteṣāṃ saṃhlādastadanantaram | anuhlādastṛtīyo'bhūttasmācca śibibāṣkalau

उनमें सबसे बड़े प्रह्लाद थे, उनके बाद संह्लाद, तीसरे अनुह्लाद, और उनके बाद शिबि और बाष्कल।

श्लोक 19 (1.66.19)

प्रह्लादस्य त्रयः पुत्राः ख्याताः सर्वत्र भारत । विरोचनश्च कुम्भश्च निकुम्भश्चेति भारत ॥

prahlādasya trayaḥ putrāḥ khyātāḥ sarvatra bhārata | virocanaśca kumbhaśca nikumbhaśceti bhārata

हे भारत, प्रह्लाद के तीन पुत्र सर्वत्र विख्यात हैं — विरोचन, कुम्भ और निकुम्भ।

श्लोक 20 (1.66.20)

विरोचनस्य पुत्रोऽभूद्बलिरेकः प्रतापवान् । बलेश्च प्रथितः पुत्रो बाणो नाम महासुरः ॥

virocanasya putro'bhūdbalirekaḥ pratāpavān | baleśca prathitaḥ putro bāṇo nāma mahāsuraḥ

विरोचन का एक ही पुत्र था, प्रतापी बलि; और बलि का प्रसिद्ध पुत्र बाण नामक महान् असुर था,

श्लोक 21 (1.66.21)

रुद्रस्यानुचरः श्रीमान्महाकालेति यं विदुः । चत्वारिंशद्दनोः पुत्राः ख्याताः सर्वत्र भारत ॥

rudrasyānucaraḥ śrīmānmahākāleti yaṃ viduḥ | catvāriṃśaddanoḥ putrāḥ khyātāḥ sarvatra bhārata

जो रुद्र का तेजस्वी अनुचर है और जिसे लोग महाकाल के नाम से जानते हैं। हे भारत, दनु के चालीस पुत्र सर्वत्र विख्यात हैं।

श्लोक 22 (1.66.22)

तेषां प्रथमजो राजा विप्रचित्तिर्महायशाः । शम्बरो नमुचिश्चैव पुलोमा चेति विश्रुतः ॥

teṣāṃ prathamajo rājā vipracittirmahāyaśāḥ | śambaro namuciścaiva pulomā ceti viśrutaḥ

उनमें सबसे पहले जन्मे महायशस्वी राजा विप्रचित्ति थे; फिर शम्बर, नमुचि और प्रसिद्ध पुलोमा;

श्लोक 23 (1.66.23)

असिलोमा च केशी च दुर्जयश्चैव दानवः । अयःशिरा अश्वशिरा अश्वशङ्कुश्च वीर्यवान् ॥

asilomā ca keśī ca durjayaścaiva dānavaḥ | ayaḥśirā aśvaśirā aśvaśaṅkuśca vīryavān

असिलोमा, केशी और दानव दुर्जय; अयःशिरा, अश्वशिरा और पराक्रमी अश्वशंकु;

श्लोक 24 (1.66.24)

तथा गगनमूर्धा च वेगवान्केतुमांश्च सः । स्वर्भानुरश्वोऽश्वपतिर्वृषपर्वाऽजकस्तथा ॥

tathā gaganamūrdhā ca vegavānketumāṃśca saḥ | svarbhānuraśvo'śvapatirvṛṣaparvā'jakastathā

गगनमूर्धा, वेगवान् और केतुमान्; स्वर्भानु, अश्व, अश्वपति, वृषपर्वा और अजक;

श्लोक 25 (1.66.25)

अश्वग्रीवश्च सूक्ष्मश्च तुहुण्डश्च महाबलः । इषुपादेकचक्रश्च विरूपाक्षहराहरौ ॥

aśvagrīvaśca sūkṣmaśca tuhuṇḍaśca mahābalaḥ | iṣupādekacakraśca virūpākṣaharāharau

अश्वग्रीव, सूक्ष्म और महाबली तुहुण्ड; इषुपाद, एकचक्र, विरूपाक्ष, हर और अहर;

श्लोक 26 (1.66.26)

निचन्द्रश्च निकुम्भश्च कुपटः कपटस्तथा । शरभः शलभश्चैव सूर्याचन्द्रमसौ तथा । एते ख्याता दनोर्वंशे दानवाः परिकीर्तिताः ॥

nicandraśca nikumbhaśca kupaṭaḥ kapaṭastathā | śarabhaḥ śalabhaścaiva sūryācandramasau tathā | ete khyātā danorvaṃśe dānavāḥ parikīrtitāḥ

निचन्द्र, निकुम्भ, कुपट और कपट; शरभ और शलभ, तथा सूर्य और चन्द्रमा। ये दनु के वंश के प्रसिद्ध दानव कहे गए हैं।

श्लोक 27 (1.66.27)

अन्यौ तु खलु देवानां सूर्याचन्द्रमसौ स्मृतौ । अन्यौ दानवमुख्यानां सूर्याचन्द्रमसौ तथा ॥

anyau tu khalu devānāṃ sūryācandramasau smṛtau | anyau dānavamukhyānāṃ sūryācandramasau tathā

देवताओं के सूर्य और चन्द्रमा दूसरे बताए गए हैं; प्रमुख दानवों के सूर्य और चन्द्रमा उनसे भिन्न हैं।

श्लोक 28 (1.66.28)

इमे च वंशाः प्रथिताः सत्त्ववन्तो महाबलाः । दनुपुत्रा महाराज दश दानववंशजाः ॥

ime ca vaṃśāḥ prathitāḥ sattvavanto mahābalāḥ | danuputrā mahārāja daśa dānavavaṃśajāḥ

हे महाराज, ये वंश भी प्रसिद्ध, सत्त्वसम्पन्न और महाबली हैं — दानव-वंश में उत्पन्न दनु के ये दस पुत्र:

श्लोक 29 (1.66.29)

एकाक्षो मृतपो वीरः प्रलम्बनरकावपि । वातापिः शत्रुतपनः शठश्चैव महासुरः ॥

ekākṣo mṛtapo vīraḥ pralambanarakāvapi | vātāpiḥ śatrutapanaḥ śaṭhaścaiva mahāsuraḥ

एकाक्ष, वीर मृतप, प्रलम्ब और नरक, वातापि, शत्रुतपन और महासुर शठ,

श्लोक 30 (1.66.30)

गविष्ठश्च वनायुश्च दीर्घजिह्वश्च दानवः । असङ्ख्येयाः स्मृतास्तेषां पुत्राः पौत्राश्च भारत ॥

gaviṣṭhaśca vanāyuśca dīrghajihvaśca dānavaḥ | asaṅkhyeyāḥ smṛtāsteṣāṃ putrāḥ pautrāśca bhārata

गविष्ठ, वनायु और दानव दीर्घजिह्व। हे भारत, इनके पुत्र-पौत्र असंख्य बताए गए हैं।

श्लोक 31 (1.66.31)

सिंहिका सुषुवे पुत्रं राहुं चन्द्रार्कमर्दनम् । सुचन्द्रं चन्द्रहर्तारं तथा चन्द्रप्रमर्दनम् ॥

siṃhikā suṣuve putraṃ rāhuṃ candrārkamardanam | sucandraṃ candrahartāraṃ tathā candrapramardanam

सिंहिका ने चन्द्रमा और सूर्य को पीड़ित करने वाले राहु को, तथा सुचन्द्र, चन्द्रहर्ता और चन्द्रप्रमर्दन को जन्म दिया।

श्लोक 32 (1.66.32)

क्रूरस्वभावं क्रूरायाः पुत्रपौत्रमनन्तकम् । गणः क्रोधवशो नाम क्रूरकर्माऽरिमर्दनः ॥

krūrasvabhāvaṃ krūrāyāḥ putrapautramanantakam | gaṇaḥ krodhavaśo nāma krūrakarmā'rimardanaḥ

क्रूर क्रोधा की क्रूर स्वभाव वाली सन्तान-परम्परा अनन्त है — क्रूर कर्म करने वाला, शत्रुओं का मर्दन करने वाला क्रोधवश नामक गण।

श्लोक 33 (1.66.33)

दनायुषः पुनः पुत्राश्चत्वारोऽसुरपुंगवाः । विक्षरो बलवीरौ च वृत्रश्चैव महासुरः ॥

danāyuṣaḥ punaḥ putrāścatvāro'surapuṃgavāḥ | vikṣaro balavīrau ca vṛtraścaiva mahāsuraḥ

दनायु के चार पुत्र असुरों में श्रेष्ठ थे — विक्षर, बल, वीर और महासुर वृत्र।

श्लोक 34 (1.66.34)

कालायाः प्रथिताः पुत्राः कालकल्पाः प्रहारिणः । प्रविख्याता महावीर्या दानवेषु परन्तपाः ॥

kālāyāḥ prathitāḥ putrāḥ kālakalpāḥ prahāriṇaḥ | pravikhyātā mahāvīryā dānaveṣu parantapāḥ

काला के प्रसिद्ध पुत्र काल के समान प्रहार करने वाले, दानवों में विख्यात, महापराक्रमी और शत्रुओं को सन्तप्त करने वाले थे —

श्लोक 35 (1.66.35)

विनाशनश्च क्रोधश्च क्रोधहन्ता तथैव च । क्रोधशत्रुस्तथैवान्ये कालकेया इति श्रुताः ॥

vināśanaśca krodhaśca krodhahantā tathaiva ca | krodhaśatrustathaivānye kālakeyā iti śrutāḥ

विनाशन, क्रोध, क्रोधहन्ता और क्रोधशत्रु; ये और ऐसे ही अन्य कालकेय नाम से प्रसिद्ध हैं।

श्लोक 36 (1.66.36)

असुराणामुपाध्यायः शुक्रस्त्वृषिसुतोऽभवत् । ख्याताश्चोशनसः पुत्राश्चत्वारोऽसुरयाजकाः ॥

asurāṇāmupādhyāyaḥ śukrastvṛṣisuto'bhavat | khyātāścośanasaḥ putrāścatvāro'surayājakāḥ

ऋषिपुत्र शुक्र असुरों के आचार्य हुए; और उशना (शुक्र) के चार प्रसिद्ध पुत्र असुरों के याजक थे —

श्लोक 37 (1.66.37)

त्वष्टा धरस्तथात्रिश्च द्वावन्यौ रौद्रकर्मिणौ । तेजसा सूर्यसंकाशा ब्रह्मलोकपरायणाः ॥

tvaṣṭā dharastathātriśca dvāvanyau raudrakarmiṇau | tejasā sūryasaṃkāśā brahmalokaparāyaṇāḥ

त्वष्टाधर और अत्रि, तथा भयंकर कर्म करने वाले दो अन्य, जो तेज में सूर्य के समान और ब्रह्मलोक-परायण थे।

श्लोक 38 (1.66.38)

इत्येष वंशप्रभवः कथितस्ते तरस्विनाम् । असुराणां सुराणां च पुराणे संश्रुतो मया ॥

ityeṣa vaṃśaprabhavaḥ kathitaste tarasvinām | asurāṇāṃ surāṇāṃ ca purāṇe saṃśruto mayā

इस प्रकार मैंने तुम्हें बलशाली असुरों और देवताओं के वंशों की उत्पत्ति बताई, जैसी मैंने पुराण में सुनी है।

श्लोक 39 (1.66.39)

एतेषां यदपत्यं तु न शक्यं तदशेषतः । प्रसंख्यातुं महीपाल गुणभूतमनन्तकम् ॥

eteṣāṃ yadapatyaṃ tu na śakyaṃ tadaśeṣataḥ | prasaṃkhyātuṃ mahīpāla guṇabhūtamanantakam

हे महीपाल, इनकी सन्तान की पूरी गणना नहीं की जा सकती; वह अनन्त और गुणों से सम्पन्न है।

श्लोक 40 (1.66.40)

तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च तथैव गरुडारुणौ । आरुणिर्वारुणिश्चैव वैनतेयाः प्रकीर्तिताः ॥

tārkṣyaścāriṣṭanemiśca tathaiva garuḍāruṇau | āruṇirvāruṇiścaiva vainateyāḥ prakīrtitāḥ

तार्क्ष्य, अरिष्टनेमि, गरुड और अरुण, आरुणि और वारुणि — ये विनता के पुत्र कहे गए हैं।

श्लोक 41 (1.66.41)

शेषोऽनन्तो वासुकिश्च तक्षकश्च भुजङ्गमः । कूर्मश्च कुलिकश्चैव काद्रवेयाः प्रकीर्तिताः ॥

śeṣo'nanto vāsukiśca takṣakaśca bhujaṅgamaḥ | kūrmaśca kulikaścaiva kādraveyāḥ prakīrtitāḥ

शेष, अनन्त, वासुकि, नाग तक्षक, कूर्म और कुलिक — ये कद्रू के पुत्र कहे गए हैं।

श्लोक 42 (1.66.42)

भीमसेनोग्रसेनौ च सुपर्णो वरुणस्तथा । गोपतिर्धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्चाश्च सप्तमः ॥

bhīmasenograsenau ca suparṇo varuṇastathā | gopatirdhṛtarāṣṭraśca sūryavarcāśca saptamaḥ

भीमसेन और उग्रसेन, सुपर्ण और वरुण, गोपति और धृतराष्ट्र, और सातवें सूर्यवर्चा;

श्लोक 43 (1.66.43)

सत्यवागर्कपर्णश्च प्रयुतश्चापि विश्रुतः । भीमश्चित्ररथश्चैव विख्यातः सर्वविद्वशी ॥

satyavāgarkaparṇaśca prayutaścāpi viśrutaḥ | bhīmaścitrarathaścaiva vikhyātaḥ sarvavidvaśī

सत्यवाक्, अर्कपर्ण और प्रसिद्ध प्रयुत; भीम, और सर्वज्ञ, जितेन्द्रिय, विख्यात चित्ररथ;

श्लोक 44 (1.66.44)

तथा शालिशिरा राजन्पर्जन्यश्च चतुर्दशः । कलिः पञ्चदशस्तेषां नारदश्चैव षोडशः । इत्येते देवगन्धर्वा मौनेयाः परिकीर्तिताः ॥

tathā śāliśirā rājanparjanyaśca caturdaśaḥ | kaliḥ pañcadaśasteṣāṃ nāradaścaiva ṣoḍaśaḥ | ityete devagandharvā mauneyāḥ parikīrtitāḥ

हे राजन्, शालिशिरा, और चौदहवें पर्जन्य; उनमें पन्द्रहवें कलि, और सोलहवें नारद। ये मुनि से उत्पन्न देव-गन्धर्व कहे गए हैं।

श्लोक 45 (1.66.45)

अथ प्रभूतान्यन्यानि कीर्तयिष्यामि भारत । अनवद्यां मनुं वंशामसुरां मार्गणप्रियाम् ॥

atha prabhūtānyanyāni kīrtayiṣyāmi bhārata | anavadyāṃ manuṃ vaṃśāmasurāṃ mārgaṇapriyām

हे भारत, अब मैं अन्य उत्पन्न प्राणियों का वर्णन करूँगा। प्राधा ने अनवद्या, मनु, वंशा, असुरा, मार्गणप्रिया,

श्लोक 46 (1.66.46)

अरूपां सुभगां भासीमिति प्राधा व्यजायत । सिद्धः पूर्णश्च बर्हिश्च पूर्णायुश्च महायशाः ॥

arūpāṃ subhagāṃ bhāsīmiti prādhā vyajāyata | siddhaḥ pūrṇaśca barhiśca pūrṇāyuśca mahāyaśāḥ

अरूपा, सुभगा और भासी को जन्म दिया। सिद्ध, पूर्ण, बर्हि, महायशस्वी पूर्णायु,

श्लोक 47 (1.66.47)

ब्रह्मचारी रतिगुणः सुपर्णश्चैव सप्तमः । विश्वावसुश्च भानुश्च सुचन्द्रो दशमस्तथा ॥

brahmacārī ratiguṇaḥ suparṇaścaiva saptamaḥ | viśvāvasuśca bhānuśca sucandro daśamastathā

ब्रह्मचारी, रतिगुण और सातवें सुपर्ण; विश्वावसु, भानु और दसवें सुचन्द्र —

श्लोक 48 (1.66.48)

इत्येते देवगन्धर्वाः प्राधेयाः परिकीर्तिताः । इमं त्वप्सरसां वंशं विदितं पुण्यलक्षणम् ॥

ityete devagandharvāḥ prādheyāḥ parikīrtitāḥ | imaṃ tvapsarasāṃ vaṃśaṃ viditaṃ puṇyalakṣaṇam

ये प्राधा से उत्पन्न देव-गन्धर्व कहे गए हैं। और अप्सराओं का यह प्रसिद्ध, पुण्य-लक्षणों वाला वंश

श्लोक 49 (1.66.49)

अरिष्टाऽसूत सुभगा देवी देवर्षितः पुरा । अलम्बुषा मिश्रकेशी विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा ॥

ariṣṭā'sūta subhagā devī devarṣitaḥ purā | alambuṣā miśrakeśī vidyutparṇā tilottamā

सौभाग्यवती देवी अरिष्टा ने प्राचीन काल में एक देवर्षि से उत्पन्न किया — अलम्बुषा, मिश्रकेशी, विद्युत्पर्णा, तिलोत्तमा,

श्लोक 50 (1.66.50)

अरुणा रक्षिता चैव रम्भा तद्वन्मनोरमा । केशिनी च सुबाहुश्च सुरता सुरजा तथा ॥

aruṇā rakṣitā caiva rambhā tadvanmanoramā | keśinī ca subāhuśca suratā surajā tathā

अरुणा, रक्षिता, रम्भा और मनोरमा भी; केशिनी, सुबाहु, सुरता और सुरजा,

श्लोक 51 (1.66.51)

सुप्रिया चातिबाहुश्च विख्यातौ च हाहा हूहूः । तुम्बुरुश्चेति चत्वारः स्मृता गन्धर्वसत्तमाः ॥

supriyā cātibāhuśca vikhyātau ca hāhā hūhūḥ | tumburuśceti catvāraḥ smṛtā gandharvasattamāḥ

और सुप्रिया। अतिबाहु, प्रसिद्ध हाहा और हूहू, तथा तुम्बुरु — ये चार श्रेष्ठ गन्धर्व माने गए हैं।

श्लोक 52 (1.66.52)

अमृतं ब्राह्मणा गावो गन्धर्वाप्सरसस्तथा । अपत्यं कपिलायास्तु पुराणे परिकीर्तितम् ॥

amṛtaṃ brāhmaṇā gāvo gandharvāpsarasastathā | apatyaṃ kapilāyāstu purāṇe parikīrtitam

पुराण में अमृत, ब्राह्मण, गौएँ, तथा गन्धर्व और अप्सराएँ कपिला की सन्तान बताई गई हैं।

श्लोक 53 (1.66.53)

इति ते सर्वभूतानां संभवः कथितो मया । यथावत्संपरिख्यातो गन्धर्वाप्सरसां तथा ॥

iti te sarvabhūtānāṃ saṃbhavaḥ kathito mayā | yathāvatsaṃparikhyāto gandharvāpsarasāṃ tathā

इस प्रकार मैंने तुम्हें सब प्राणियों की उत्पत्ति बताई, और गन्धर्वों तथा अप्सराओं की उत्पत्ति का भी यथावत् वर्णन किया,

श्लोक 54 (1.66.54)

भुजंगानां सुपर्णानां रुद्राणां मरुतां तथा । गवां च ब्राह्मणानां च श्रीमतां पुण्यकर्मणाम् ॥

bhujaṃgānāṃ suparṇānāṃ rudrāṇāṃ marutāṃ tathā | gavāṃ ca brāhmaṇānāṃ ca śrīmatāṃ puṇyakarmaṇām

नागों, सुपर्णों, रुद्रों और मरुतों की, गौओं की, और पुण्यकर्मा, श्रीसम्पन्न ब्राह्मणों की भी।

श्लोक 55 (1.66.55)

आयुष्यश्चैव पुण्यश्च धन्यः श्रुतिसुखावहः । श्रोतव्यश्चैव सततं श्राव्यश्चैवानसूयता ॥

āyuṣyaścaiva puṇyaśca dhanyaḥ śrutisukhāvahaḥ | śrotavyaścaiva satataṃ śrāvyaścaivānasūyatā

यह वृत्तान्त आयु बढ़ाने वाला, पवित्र, सौभाग्यदायक और सुनने में सुखद है; इसे ईर्ष्या-रहित होकर सदा सुनना और सुनाना चाहिए।

श्लोक 56 (1.66.56)

इमं तु वंशं नियमेन यः पठेन् । महात्मनां ब्राह्मणदेवसन्निधौ । अपत्यलाभं लभते स पुष्कलं । श्रियं यशः प्रेत्य च शोभनां गतिम् ॥

imaṃ tu vaṃśaṃ niyamena yaḥ paṭhen | mahātmanāṃ brāhmaṇadevasannidhau | apatyalābhaṃ labhate sa puṣkalaṃ | śriyaṃ yaśaḥ pretya ca śobhanāṃ gatim

जो इस महात्माओं के वंश-वृत्तान्त का नियमपूर्वक ब्राह्मणों और देवताओं के सान्निध्य में पाठ करता है, वह प्रचुर सन्तान, लक्ष्मी और यश पाता है, और मृत्यु के बाद उत्तम गति प्राप्त करता है।

अध्याय 65अध्याय-सूचीअध्याय 67