Skip to main content

आदि पर्व · अध्याय 68

देवताओं और असुरों का पृथ्वी पर अंशावतार

जनमेजय पूछते हैं कि देवता, दानव, गन्धर्व और अन्य प्राणी मनुष्यों में किस प्रकार उत्पन्न हुए, और वैशम्पायन एक-एक कर उनके नाम बताते हैं: जरासन्ध, शिशुपाल, शल्य, भगदत्त और कंस जैसे राजाओं के रूप में जन्मे दानव और असुर; फिर द्रोण, अश्वत्थामा, भीष्म, कृप, शकुनि, सात्यकि, द्रुपद, विराट, धृतराष्ट्र, पाण्डु, विदुर और कलि के अंश दुर्योधन के दैवी मूल। जनमेजय के पूछने पर वे धृतराष्ट्र के सौ पुत्रों, युयुत्सु और पुत्री दुःशला के नाम गिनाते हैं; फिर धर्म, वायु, इन्द्र और अश्विनीकुमारों के अंश पाण्डवों का, और सोम के पुत्र अभिमन्यु का वर्णन करते हैं, जिन्हें सोम ने केवल सोलह वर्ष के लिए पृथ्वी पर भेजा। वे बताते हैं कि कुन्तिभोज को गोद दी गई कुन्ती ने दुर्वासा से मन्त्र पाकर सूर्य से कर्ण को जन्म दिया और उसे जल में बहा दिया, तथा कर्ण ने आगे चलकर अपने कवच-कुण्डल काटकर इन्द्र को दे दिए। अध्याय श्रीकृष्ण, बलराम, प्रद्युम्न, रुक्मिणी, द्रौपदी, कुन्ती, माद्री और गान्धारी के देवांशों तथा इस अंशावतार-कथा के श्रवण के फल के साथ समाप्त होता है।

अध्याय 67अध्याय-सूचीअध्याय 69

जनमेजय उवाच

श्लोक 1 (1.68.1)

देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । सिंहव्याघ्रमृगाणां च पन्नगानां पतत्त्रिणाम् ॥

devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām | siṃhavyāghramṛgāṇāṃ ca pannagānāṃ patattriṇām

देवता और दानव, गन्धर्व, उरग और राक्षस, सिंह, बाघ और मृग, सर्प और पक्षी —

श्लोक 2 (1.68.2)

अन्येषां चैव भूतानां संभवं भगवन्नहम् । श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन मानुषेषु महात्मनाम् । जन्म कर्म च भूतानामेतेषामनुपूर्वशः ॥

anyeṣāṃ caiva bhūtānāṃ saṃbhavaṃ bhagavannaham | śrotumicchāmi tattvena mānuṣeṣu mahātmanām | janma karma ca bhūtānāmeteṣāmanupūrvaśaḥ

— तथा अन्य सब प्राणी भी; हे भगवन्, मैं ठीक-ठीक सुनना चाहता हूँ कि ये महात्मा मनुष्यों में किस प्रकार उत्पन्न हुए। इन सबके जन्म और कर्म मुझे क्रम से बताइए।

वैशम्पायन उवाच

श्लोक 3 (1.68.3)

मानुषेषु मनुष्येन्द्र संभूता ये दिवौकसः । प्रथमं दानवाश्चैव तांस्ते वक्ष्यामि सर्वशः ॥

mānuṣeṣu manuṣyendra saṃbhūtā ye divaukasaḥ | prathamaṃ dānavāścaiva tāṃste vakṣyāmi sarvaśaḥ

हे नरेन्द्र, जो स्वर्गवासी मनुष्यों में उत्पन्न हुए, उन सबका मैं तुम्हें पूरा वर्णन सुनाऊँगा; और सबसे पहले दानवों का।

श्लोक 4 (1.68.4)

विप्रचित्तिरिति ख्यातो य आसीद्दानवर्षभः । जरासन्ध इति ख्यातः स आसीन्मनुजर्षभः ॥

vipracittiriti khyāto ya āsīddānavarṣabhaḥ | jarāsandha iti khyātaḥ sa āsīnmanujarṣabhaḥ

विप्रचित्ति नाम से प्रसिद्ध जो दानवश्रेष्ठ था, वही मनुष्यों में श्रेष्ठ जरासन्ध के नाम से विख्यात हुआ।

श्लोक 5 (1.68.5)

दितेः पुत्रस्तु यो राजन्हिरण्यकशिपुः स्मृतः । स जज्ञे मानुषे लोके शिशुपालो नरर्षभः ॥

diteḥ putrastu yo rājanhiraṇyakaśipuḥ smṛtaḥ | sa jajñe mānuṣe loke śiśupālo nararṣabhaḥ

हे राजन्, दिति का जो पुत्र हिरण्यकशिपु कहलाता है, वह मनुष्यलोक में नरश्रेष्ठ शिशुपाल के रूप में जन्मा।

श्लोक 6 (1.68.6)

संह्लाद इति विख्यातः प्रह्लादस्यानुजस्तु यः । स शल्य इति विख्यातो जज्ञे वाहीकपुङ्गवः ॥

saṃhlāda iti vikhyātaḥ prahlādasyānujastu yaḥ | sa śalya iti vikhyāto jajñe vāhīkapuṅgavaḥ

प्रह्लाद का छोटा भाई जो संह्लाद नाम से प्रसिद्ध था, वह वाहीकों में श्रेष्ठ विख्यात शल्य के रूप में जन्मा।

श्लोक 7 (1.68.7)

अनुह्लादस्तु तेजस्वी योऽभूत्ख्यातो जघन्यजः । धृष्टकेतुरिति ख्यातः स बभूव नरेश्वरः ॥

anuhlādastu tejasvī yo'bhūtkhyāto jaghanyajaḥ | dhṛṣṭaketuriti khyātaḥ sa babhūva nareśvaraḥ

तेजस्वी अनुह्लाद, जो सबसे छोटा कहलाता था, धृष्टकेतु नाम से प्रसिद्ध राजा हुआ।

श्लोक 8 (1.68.8)

यस्तु राजञ्शिबिर्नाम दैतेयः परिकीर्तितः । द्रुम इत्यभिविख्यातः स आसीद्भुवि पार्थिवः ॥

yastu rājañśibirnāma daiteyaḥ parikīrtitaḥ | druma ityabhivikhyātaḥ sa āsīdbhuvi pārthivaḥ

हे राजन्, शिबि नाम से जो दैत्य कहा गया है, वह पृथ्वी पर द्रुम नाम से विख्यात राजा हुआ।

श्लोक 9 (1.68.9)

बाष्कलो नाम यस्तेषामासीदसुरसत्तमः । भगदत्त इति ख्यातः स जज्ञे पुरुषर्षभः ॥

bāṣkalo nāma yasteṣāmāsīdasurasattamaḥ | bhagadatta iti khyātaḥ sa jajñe puruṣarṣabhaḥ

उन असुरों में श्रेष्ठ जो बाष्कल था, वह भगदत्त नाम से प्रसिद्ध पुरुषश्रेष्ठ के रूप में जन्मा।

श्लोक 10 (1.68.10)

अयःशिरा अश्वशिरा अयःशङ्कुश्च वीर्यवान् । तथा गगनमूर्धा च वेगवांश्चात्र पञ्चमः ॥

ayaḥśirā aśvaśirā ayaḥśaṅkuśca vīryavān | tathā gaganamūrdhā ca vegavāṃścātra pañcamaḥ

अयःशिरा, अश्वशिरा, पराक्रमी अयःशंकु, गगनमूर्धा और पाँचवाँ वेगवान् —

श्लोक 11 (1.68.11)

पञ्चैते जज्ञिरे राजन्वीर्यवन्तो महासुराः । केकयेषु महात्मानः पार्थिवर्षभसत्तमाः । केतुमानिति विख्यातो यस्ततोऽन्यः प्रतापवान् ॥

pañcaite jajñire rājanvīryavanto mahāsurāḥ | kekayeṣu mahātmānaḥ pārthivarṣabhasattamāḥ | ketumāniti vikhyāto yastato'nyaḥ pratāpavān

हे राजन्, ये पाँचों पराक्रमी महासुर केकय देश में महात्मा राजाओं के रूप में जन्मे, जो श्रेष्ठ राजाओं में भी उत्तम थे। इनके अतिरिक्त केतुमान् नाम से प्रसिद्ध जो एक और प्रतापी असुर था,

श्लोक 12 (1.68.12)

अमितौजा इति ख्यातः सोग्रकर्मा नराधिपः । स्वर्भानुरिति विख्यातः श्रीमान्यस्तु महासुरः ॥

amitaujā iti khyātaḥ sograkarmā narādhipaḥ | svarbhānuriti vikhyātaḥ śrīmānyastu mahāsuraḥ

वह उग्र कर्म करने वाला अमितौजा नामक राजा हुआ। स्वर्भानु नाम से विख्यात जो श्रीमान् महासुर था,

श्लोक 13 (1.68.13)

उग्रसेन इति ख्यात उग्रकर्मा नराधिपः । यस्त्वश्व इति विख्यातः श्रीमानासीन्महासुरः ॥

ugrasena iti khyāta ugrakarmā narādhipaḥ | yastvaśva iti vikhyātaḥ śrīmānāsīnmahāsuraḥ

वह उग्र कर्म करने वाला उग्रसेन नामक राजा हुआ। अश्व नाम से विख्यात जो श्रीमान् महासुर था,

श्लोक 14 (1.68.14)

अशोको नाम राजाऽभून्महावीर्योऽपराजितः । तस्मादवरजो यस्तु राजन्नश्वपतिः स्मृतः ॥

aśoko nāma rājā'bhūnmahāvīryo'parājitaḥ | tasmādavarajo yastu rājannaśvapatiḥ smṛtaḥ

वह महापराक्रमी और अपराजित अशोक नामक राजा हुआ। हे राजन्, उसका छोटा भाई जो अश्वपति कहलाता है,

श्लोक 15 (1.68.15)

दैतेयः सोऽभवद्राजा हार्दिक्यो मनुजर्षभः । वृषपर्वेति विख्यातः श्रीमान्यस्तु महासुरः ॥

daiteyaḥ so'bhavadrājā hārdikyo manujarṣabhaḥ | vṛṣaparveti vikhyātaḥ śrīmānyastu mahāsuraḥ

वह दैत्य नरश्रेष्ठ राजा हार्दिक्य हुआ। वृषपर्वा नाम से विख्यात जो श्रीमान् महासुर था,

श्लोक 16 (1.68.16)

दीर्घप्रज्ञ इति ख्यातः पृथिव्यां सोऽभवन्नृपः । अजकस्त्ववरो राजन्य आसीद्वृषपर्वणः ॥

dīrghaprajña iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so'bhavannṛpaḥ | ajakastvavaro rājanya āsīdvṛṣaparvaṇaḥ

वह पृथ्वी पर दीर्घप्रज्ञ नामक राजा हुआ। हे राजन्, वृषपर्वा का छोटा भाई जो अजक था,

श्लोक 17 (1.68.17)

स शाल्व इति विख्यातः पृथिव्यामभवन्नृपः । अश्वग्रीव इति ख्यातः सत्ववान्यो महासुरः ॥

sa śālva iti vikhyātaḥ pṛthivyāmabhavannṛpaḥ | aśvagrīva iti khyātaḥ satvavānyo mahāsuraḥ

वह पृथ्वी पर शाल्व नाम से विख्यात राजा हुआ। अश्वग्रीव नाम से प्रसिद्ध जो सत्त्वसम्पन्न महासुर था,

श्लोक 18 (1.68.18)

रोचमान इति ख्यातः पृथिव्यां सोऽभवन्नृपः । सूक्ष्मस्तु मतिमान्राजन्कीर्तिमान्यः प्रकीर्तितः ॥

rocamāna iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so'bhavannṛpaḥ | sūkṣmastu matimānrājankīrtimānyaḥ prakīrtitaḥ

वह पृथ्वी पर रोचमान नामक राजा हुआ। हे राजन्, बुद्धिमान और कीर्तिमान कहा गया जो सूक्ष्म था,

श्लोक 19 (1.68.19)

बृहद्रथ इति ख्यातः क्षितावासीत्स पार्थिवः । तुहुण्ड इति विख्यातो य आसीदसुरोत्तमः ॥

bṛhadratha iti khyātaḥ kṣitāvāsītsa pārthivaḥ | tuhuṇḍa iti vikhyāto ya āsīdasurottamaḥ

वह पृथ्वी पर बृहद्रथ नामक राजा हुआ। तुहुण्ड नाम से विख्यात जो श्रेष्ठ असुर था,

श्लोक 20 (1.68.20)

सेनाबिन्दुरिति ख्यातः स बभूव नराधिपः । इषुमान्नाम यस्तेषामसुराणां बलाधिकः ॥

senābinduriti khyātaḥ sa babhūva narādhipaḥ | iṣumānnāma yasteṣāmasurāṇāṃ balādhikaḥ

वह सेनाबिन्दु नामक राजा हुआ। उन असुरों में सबसे बलवान जो इषुमान् था,

श्लोक 21 (1.68.21)

नग्नजिन्नाम राजासीद्भुवि विख्यातविक्रमः । एकचक्र इति ख्यात आसीद्यस्तु महासुरः ॥

nagnajinnāma rājāsīdbhuvi vikhyātavikramaḥ | ekacakra iti khyāta āsīdyastu mahāsuraḥ

वह पृथ्वी पर अपने पराक्रम के लिए विख्यात नग्नजित् नामक राजा हुआ। एकचक्र नाम से प्रसिद्ध जो महासुर था,

श्लोक 22 (1.68.22)

प्रतिविन्ध्य इति ख्यातो बभूव प्रथितः क्षितौ । विरूपाक्षस्तु दैतेयश्चित्रयोधी महासुरः ॥

prativindhya iti khyāto babhūva prathitaḥ kṣitau | virūpākṣastu daiteyaścitrayodhī mahāsuraḥ

वह पृथ्वी पर प्रसिद्ध प्रतिविन्ध्य हुआ। विचित्र ढंग से युद्ध करने वाला दैत्य महासुर विरूपाक्ष

श्लोक 23 (1.68.23)

चित्रधर्मेति विख्यातः क्षितावासीत्स पार्थिवः । हरस्त्वरिहरो वीर आसीद्यो दानवोत्तमः ॥

citradharmeti vikhyātaḥ kṣitāvāsītsa pārthivaḥ | harastvariharo vīra āsīdyo dānavottamaḥ

पृथ्वी पर चित्रधर्मा नामक राजा हुआ। शत्रुओं का नाश करने वाला वीर हर, जो दानवों में श्रेष्ठ था,

श्लोक 24 (1.68.24)

सुबाहुरिति विख्यातः श्रीमानासीत्स पार्थिवः । अहरस्तु महातेजाः शत्रुपक्षक्षयंकरः ॥

subāhuriti vikhyātaḥ śrīmānāsītsa pārthivaḥ | aharastu mahātejāḥ śatrupakṣakṣayaṃkaraḥ

वह सुबाहु नाम से विख्यात श्रीमान् राजा हुआ। शत्रुपक्ष का संहार करने वाला महातेजस्वी अहर

श्लोक 25 (1.68.25)

बाह्लिको नाम राजा स बभूव प्रथितः क्षितौ । निचन्द्रश्चन्द्रवक्त्रस्तु य आसीदसुरोत्तमः ॥

bāhliko nāma rājā sa babhūva prathitaḥ kṣitau | nicandraścandravaktrastu ya āsīdasurottamaḥ

पृथ्वी पर प्रसिद्ध बाह्लिक नामक राजा हुआ। चन्द्रमा के समान मुख वाला निचन्द्र, जो श्रेष्ठ असुर था,

श्लोक 26 (1.68.26)

मुञ्जकेश इति ख्यातः श्रीमानासीत्स पार्थिवः । निकुम्भस्त्वजितः संख्ये महामतिरजायत ॥

muñjakeśa iti khyātaḥ śrīmānāsītsa pārthivaḥ | nikumbhastvajitaḥ saṃkhye mahāmatirajāyata

वह मुञ्जकेश नाम से प्रसिद्ध श्रीमान् राजा हुआ। युद्ध में अजेय और महाबुद्धिमान निकुम्भ

श्लोक 27 (1.68.27)

भूमौ भूमिपतिश्रेष्ठो देवाधिप इति स्मृतः । शरभो नाम यस्तेषां दैतेयानां महासुरः ॥

bhūmau bhūmipatiśreṣṭho devādhipa iti smṛtaḥ | śarabho nāma yasteṣāṃ daiteyānāṃ mahāsuraḥ

पृथ्वी पर राजाओं में श्रेष्ठ देवाधिप के रूप में जन्मा। उन दैत्यों में जो शरभ नामक महासुर था,

श्लोक 28 (1.68.28)

पौरवो नाम राजर्षिः स बभूव नरोत्तमः । कुपटस्तु महावीर्यः श्रीमान्राजन्महासुरः ॥

pauravo nāma rājarṣiḥ sa babhūva narottamaḥ | kupaṭastu mahāvīryaḥ śrīmānrājanmahāsuraḥ

वह नरश्रेष्ठ राजर्षि पौरव हुआ। हे राजन्, महापराक्रमी श्रीमान् महासुर कुपट

श्लोक 29 (1.68.29)

सुपार्श्व इति विख्यातः क्षितौ जज्ञे महीपतिः । कपटस्तु राजन्राजर्षिः क्षितौ जज्ञे महासुरः ॥

supārśva iti vikhyātaḥ kṣitau jajñe mahīpatiḥ | kapaṭastu rājanrājarṣiḥ kṣitau jajñe mahāsuraḥ

पृथ्वी पर सुपार्श्व नामक राजा के रूप में जन्मा। हे राजन्, महासुर कपट पृथ्वी पर एक राजर्षि के रूप में जन्मा,

श्लोक 30 (1.68.30)

पार्वतेय इति ख्यातः काञ्चनाचलसन्निभः । द्वितीयः शलभस्तेषामसुराणां बभूव ह ॥

pārvateya iti khyātaḥ kāñcanācalasannibhaḥ | dvitīyaḥ śalabhasteṣāmasurāṇāṃ babhūva ha

जो पार्वतेय नाम से प्रसिद्ध था और स्वर्ण-पर्वत के समान दीप्तिमान था। उन असुरों में जो दूसरा शलभ था,

श्लोक 31 (1.68.31)

प्रह्लादो नाम बाह्लीकः स बभूव नराधिपः । चन्द्रस्तु दितिजश्रेष्ठो लोके ताराधिपोपमः ॥

prahlādo nāma bāhlīkaḥ sa babhūva narādhipaḥ | candrastu ditijaśreṣṭho loke tārādhipopamaḥ

वह बाह्लीक देश का राजा प्रह्लाद हुआ। दिति के पुत्रों में श्रेष्ठ चन्द्र, जो संसार में तारापति चन्द्रमा के समान था,

श्लोक 32 (1.68.32)

चन्द्रवर्मेति विख्यातः काम्बोजानां नराधिपः । अर्क इत्यभिविख्यातो यस्तु दानवपुङ्गवः ॥

candravarmeti vikhyātaḥ kāmbojānāṃ narādhipaḥ | arka ityabhivikhyāto yastu dānavapuṅgavaḥ

कम्बोजों का चन्द्रवर्मा नामक विख्यात राजा हुआ। अर्क नाम से प्रसिद्ध जो दानवश्रेष्ठ था,

श्लोक 33 (1.68.33)

ऋषिको नाम राजर्षिर्बभूव नृपसत्तमः । मृतपा इति विख्यातो य आसीदसुरोत्तमः ॥

ṛṣiko nāma rājarṣirbabhūva nṛpasattamaḥ | mṛtapā iti vikhyāto ya āsīdasurottamaḥ

वह नृपश्रेष्ठ राजर्षि ऋषिक हुआ। मृतपा नाम से विख्यात जो श्रेष्ठ असुर था,

श्लोक 34 (1.68.34)

पश्चिमानूपकं विद्धि तं नृपं नृपसत्तम । गविष्ठस्तु महातेजा यः प्रख्यातो महासुरः ॥

paścimānūpakaṃ viddhi taṃ nṛpaṃ nṛpasattama | gaviṣṭhastu mahātejā yaḥ prakhyāto mahāsuraḥ

हे नृपश्रेष्ठ, उसे पश्चिमानूपक नामक राजा जानो। महातेजस्वी और प्रसिद्ध महासुर गविष्ठ

श्लोक 35 (1.68.35)

द्रुमसेन इति ख्यातः पृथिव्यां सोऽभवन्नृपः । मयूर इति विख्यातः श्रीमान्यस्तु महासुरः ॥

drumasena iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so'bhavannṛpaḥ | mayūra iti vikhyātaḥ śrīmānyastu mahāsuraḥ

पृथ्वी पर द्रुमसेन नामक राजा हुआ। मयूर नाम से विख्यात जो श्रीमान् महासुर था,

श्लोक 36 (1.68.36)

स विश्व इति विख्यातो बभूव पृथिवीपतिः । सुपर्ण इति विख्यातस्तस्मादवरजस्तु यः ॥

sa viśva iti vikhyāto babhūva pṛthivīpatiḥ | suparṇa iti vikhyātastasmādavarajastu yaḥ

वह विश्व नाम से विख्यात पृथ्वीपति हुआ। उसका छोटा भाई जो सुपर्ण नाम से प्रसिद्ध था,

श्लोक 37 (1.68.37)

कालकीर्तिरिति ख्यातः पृथिव्यां सोऽभवन्नृपः । चन्द्रहन्तेति यस्तेषां कीर्तितः प्रवरोऽसुरः ॥

kālakīrtiriti khyātaḥ pṛthivyāṃ so'bhavannṛpaḥ | candrahanteti yasteṣāṃ kīrtitaḥ pravaro'suraḥ

वह पृथ्वी पर कालकीर्ति नामक राजा हुआ। उनमें चन्द्रहन्ता नाम से जो प्रमुख असुर कहा गया है,

श्लोक 38 (1.68.38)

शुनको नाम राजर्षिः स बभूव नराधिपः । विनाशनस्तु चन्द्रस्य य आख्यातो महासुरः ॥

śunako nāma rājarṣiḥ sa babhūva narādhipaḥ | vināśanastu candrasya ya ākhyāto mahāsuraḥ

वह शुनक नामक राजर्षि और नरपति हुआ। चन्द्रमा का विनाशक कहलाने वाला जो महासुर चन्द्रविनाशन था,

श्लोक 39 (1.68.39)

जानकिर्नाम विख्यातः सोऽभवन्मनुजाधिपः । दीर्घजिह्वस्तु कौरव्य य उक्तो दानवर्षभः ॥

jānakirnāma vikhyātaḥ so'bhavanmanujādhipaḥ | dīrghajihvastu kauravya ya ukto dānavarṣabhaḥ

वह जानकि नाम से विख्यात नरपति हुआ। हे कुरुनन्दन, दानवश्रेष्ठ कहा गया जो दीर्घजिह्व था,

श्लोक 40 (1.68.40)

काशिराजः स विख्यातः पृथिव्यां पृथिवीपते । ग्रहं तु सुषुवे यं तु सिंहिकार्केन्दुमर्दनम् । स क्राथ इति विख्यातो बभूव मनुजाधिपः ॥

kāśirājaḥ sa vikhyātaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpate | grahaṃ tu suṣuve yaṃ tu siṃhikārkendumardanam | sa krātha iti vikhyāto babhūva manujādhipaḥ

हे पृथ्वीपति, वह पृथ्वी पर काशिराज के नाम से विख्यात हुआ। सिंहिका ने सूर्य और चन्द्रमा का मर्दन करने वाले जिस ग्रह (राहु) को जन्म दिया था, वह क्राथ नाम से विख्यात राजा हुआ।

श्लोक 41 (1.68.41)

दनायुषस्तु पुत्राणां चतुर्णां प्रवरोऽसुरः । विक्षरो नाम तेजस्वी वसुमित्रो नृपः स्मृतः ॥

danāyuṣastu putrāṇāṃ caturṇāṃ pravaro'suraḥ | vikṣaro nāma tejasvī vasumitro nṛpaḥ smṛtaḥ

दनायु के चार पुत्रों में प्रमुख असुर तेजस्वी विक्षर राजा वसुमित्र के रूप में जाना जाता है।

श्लोक 42 (1.68.42)

द्वितीयो विक्षराद्यस्तु नराधिप महासुरः । पाण्ड्यराष्ट्राधिप इति विख्यातः सोऽभवन्नृपः ॥

dvitīyo vikṣarādyastu narādhipa mahāsuraḥ | pāṇḍyarāṣṭrādhipa iti vikhyātaḥ so'bhavannṛpaḥ

हे नरेश, विक्षर के बाद जो दूसरा महासुर था, वह पाण्ड्यराष्ट्र के अधिपति के नाम से विख्यात राजा हुआ।

श्लोक 43 (1.68.43)

बली वीर इति ख्यातो यस्त्वासीदसुरोत्तमः । पौण्ड्रमात्स्यक इत्येवं बभूव स नराधिपः ॥

balī vīra iti khyāto yastvāsīdasurottamaḥ | pauṇḍramātsyaka ityevaṃ babhūva sa narādhipaḥ

बलवान वीर नाम से प्रसिद्ध जो श्रेष्ठ असुर था, वह पौण्ड्रमात्स्यक नामक राजा हुआ।

श्लोक 44 (1.68.44)

वृत्र इत्यभिविख्यातो यस्तु राजन्महासुरः । मणिमान्नाम राजर्षिः स बभूव नराधिपः ॥

vṛtra ityabhivikhyāto yastu rājanmahāsuraḥ | maṇimānnāma rājarṣiḥ sa babhūva narādhipaḥ

हे राजन्, वृत्र नाम से विख्यात जो महासुर था, वह मणिमान् नामक राजर्षि और नरपति हुआ।

श्लोक 45 (1.68.45)

क्रोधहन्तेति यस्तस्य बभूवावरजोऽसुरः । दण्ड इत्यभिविख्यातः स आसीन्नृपतिः क्षितौ ॥

krodhahanteti yastasya babhūvāvarajo'suraḥ | daṇḍa ityabhivikhyātaḥ sa āsīnnṛpatiḥ kṣitau

उसका छोटा भाई असुर क्रोधहन्ता पृथ्वी पर दण्ड नाम से विख्यात राजा हुआ।

श्लोक 46 (1.68.46)

क्रोधवर्धन इत्येवं यस्त्वन्यः परिकीर्तितः । दण्डधार इति ख्यातः सोऽभवन्मनुजर्षभः ॥

krodhavardhana ityevaṃ yastvanyaḥ parikīrtitaḥ | daṇḍadhāra iti khyātaḥ so'bhavanmanujarṣabhaḥ

क्रोधवर्धन नाम से जो एक और असुर कहा गया है, वह दण्डधार नामक नरश्रेष्ठ हुआ।

श्लोक 47 (1.68.47)

कालेयानां तु ये पुत्रास्तेषामष्टौ नराधिपाः । जज्ञिरे राजशार्दूल शार्दूलसमविक्रमाः ॥

kāleyānāṃ tu ye putrāsteṣāmaṣṭau narādhipāḥ | jajñire rājaśārdūla śārdūlasamavikramāḥ

हे राजसिंह, कालेयों के जो पुत्र थे, उनमें से आठ सिंह के समान पराक्रमी राजाओं के रूप में जन्मे।

श्लोक 48 (1.68.48)

मगधेषु जयत्सेनस्तेषामासीत्स पार्थिवः । अष्टानां प्रवरस्तेषां कालेयानां महासुरः ॥

magadheṣu jayatsenasteṣāmāsītsa pārthivaḥ | aṣṭānāṃ pravarasteṣāṃ kāleyānāṃ mahāsuraḥ

उनमें से मगध में जयत्सेन राजा हुआ, जो उन आठ कालेयों में प्रमुख महासुर था।

श्लोक 49 (1.68.49)

द्वितीयस्तु ततस्तेषां श्रीमान्हरिहयोपमः । अपराजित इत्येवं स बभूव नराधिपः ॥

dvitīyastu tatasteṣāṃ śrīmānharihayopamaḥ | aparājita ityevaṃ sa babhūva narādhipaḥ

उनमें दूसरा, जो श्रीमान् और इन्द्र के समान था, अपराजित नामक राजा हुआ।

श्लोक 50 (1.68.50)

तृतीयस्तु महातेजा महामायो महासुरः । निषादाधिपतिर्जज्ञे भुवि भीमपराक्रमः ॥

tṛtīyastu mahātejā mahāmāyo mahāsuraḥ | niṣādādhipatirjajñe bhuvi bhīmaparākramaḥ

तीसरा, महातेजस्वी और महामायावी महासुर, पृथ्वी पर भयंकर पराक्रम वाले निषादराज के रूप में जन्मा।

श्लोक 51 (1.68.51)

तेषामन्यतमो यस्तु चतुर्थः परिकीर्तितः । श्रेणिमानिति विख्यातः क्षितौ राजर्षिसत्तमः ॥

teṣāmanyatamo yastu caturthaḥ parikīrtitaḥ | śreṇimāniti vikhyātaḥ kṣitau rājarṣisattamaḥ

उनमें से जो चौथा कहा गया है, वह पृथ्वी पर श्रेणिमान् नाम से विख्यात श्रेष्ठ राजर्षि हुआ।

श्लोक 52 (1.68.52)

पञ्चमस्त्वभवत्तेषां प्रवरो यो महासुरः । महौजा इति विख्यातो बभूवेह परन्तपः ॥

pañcamastvabhavatteṣāṃ pravaro yo mahāsuraḥ | mahaujā iti vikhyāto babhūveha parantapaḥ

उनमें पाँचवाँ, जो प्रमुख महासुर था, यहाँ महौजा नाम से विख्यात शत्रुतापी राजा हुआ।

श्लोक 53 (1.68.53)

षष्ठस्तु मतिमान्यो वै तेषामासीन्महासुरः । अभीरुरिति विख्यातः क्षितौ राजर्षिसत्तमः ॥

ṣaṣṭhastu matimānyo vai teṣāmāsīnmahāsuraḥ | abhīruriti vikhyātaḥ kṣitau rājarṣisattamaḥ

उनमें छठा, जो बुद्धिमान महासुर था, पृथ्वी पर अभीरु नाम से विख्यात श्रेष्ठ राजर्षि हुआ।

श्लोक 54 (1.68.54)

समुद्रसेनस्तु नृपस्तेषामेवाभवद्गणात् । विश्रुतः सागरान्तायां क्षितौ धर्मार्थतत्त्ववित् ॥

samudrasenastu nṛpasteṣāmevābhavadgaṇāt | viśrutaḥ sāgarāntāyāṃ kṣitau dharmārthatattvavit

उसी गण से राजा समुद्रसेन उत्पन्न हुआ, जो समुद्र तक फैली पृथ्वी पर प्रसिद्ध था और धर्म तथा अर्थ के तत्त्व को जानता था।

श्लोक 55 (1.68.55)

बृहन्नामाष्टमस्तेषां कालेयानां नराधिप । बभूव राजा धर्मात्मा सर्वभूतहिते रतः ॥

bṛhannāmāṣṭamasteṣāṃ kāleyānāṃ narādhipa | babhūva rājā dharmātmā sarvabhūtahite rataḥ

हे नरेश, कालेयों में आठवाँ बृहत् नामक था; वह धर्मात्मा राजा हुआ, जो सब प्राणियों के हित में लगा रहता था।

श्लोक 56 (1.68.56)

कुक्षिस्तु राजन्विख्यातो दानवानां महाबलः । पार्वतीय इति ख्यातः काञ्चनाचलसन्निभः ॥

kukṣistu rājanvikhyāto dānavānāṃ mahābalaḥ | pārvatīya iti khyātaḥ kāñcanācalasannibhaḥ

हे राजन्, कुक्षि नाम से विख्यात जो महाबली दानव था, वह स्वर्ण-पर्वत के समान दीप्तिमान पार्वतीय नाम से प्रसिद्ध हुआ।

श्लोक 57 (1.68.57)

क्रथनश्च महावीर्यः श्रीमान्राजा महासुरः । सूर्याक्ष इति विख्यातः क्षितौ जज्ञे महीपतिः ॥

krathanaśca mahāvīryaḥ śrīmānrājā mahāsuraḥ | sūryākṣa iti vikhyātaḥ kṣitau jajñe mahīpatiḥ

महापराक्रमी श्रीमान् महासुर क्रथन पृथ्वी पर सूर्याक्ष नाम से विख्यात राजा के रूप में जन्मा।

श्लोक 58 (1.68.58)

असुराणां तु यः सूर्यः श्रीमांश्चैव महासुरः । दरदो नाम बाह्लीको वरः सर्वमहीक्षिताम् ॥

asurāṇāṃ tu yaḥ sūryaḥ śrīmāṃścaiva mahāsuraḥ | darado nāma bāhlīko varaḥ sarvamahīkṣitām

असुरों में जो सूर्य नामक श्रीमान् महासुर था, वह दरद नामक बाह्लीक राजा हुआ, जो सब राजाओं में श्रेष्ठ था।

श्लोक 59 (1.68.59)

गणः क्रोधवशो नाम यस्ते राजन्प्रकीर्तितः । ततः संजज्ञिरे वीराः क्षिताविह नराधिपाः ॥

gaṇaḥ krodhavaśo nāma yaste rājanprakīrtitaḥ | tataḥ saṃjajñire vīrāḥ kṣitāviha narādhipāḥ

हे राजन्, क्रोधवश नामक जिस गण का मैंने तुमसे वर्णन किया है, उससे यहाँ पृथ्वी पर ये वीर राजा उत्पन्न हुए —

श्लोक 60 (1.68.60)

मद्रकः कर्णवेष्टश्च सिद्धार्थः कीटकस्तथा । सुवीरश्च सुबाहुश्च महावीरोऽथ बाह्लिकः ॥

madrakaḥ karṇaveṣṭaśca siddhārthaḥ kīṭakastathā | suvīraśca subāhuśca mahāvīro'tha bāhlikaḥ

मद्रक, कर्णवेष्ट, सिद्धार्थ और कीटक; सुवीर, सुबाहु, महावीर और बाह्लिक;

श्लोक 61 (1.68.61)

क्रथो विचित्रः सुरथः श्रीमान्नीलश्च भूमिपः । चीरवासाश्च कौरव्य भूमिपालश्च नामतः ॥

kratho vicitraḥ surathaḥ śrīmānnīlaśca bhūmipaḥ | cīravāsāśca kauravya bhūmipālaśca nāmataḥ

क्रथ, विचित्र, सुरथ और श्रीमान् राजा नील; हे कुरुनन्दन, चीरवासा और भूमिपाल नाम वाला राजा;

श्लोक 62 (1.68.62)

दन्तवक्त्रश्च नामासीद्दुर्जयश्चैव दानवः । रुक्मी च नृपशार्दूलो राजा च जनमेजयः ॥

dantavaktraśca nāmāsīddurjayaścaiva dānavaḥ | rukmī ca nṛpaśārdūlo rājā ca janamejayaḥ

दन्तवक्त्र और दानव दुर्जय; नृपसिंह रुक्मी और राजा जनमेजय;

श्लोक 63 (1.68.63)

आषाढो वायुवेगश्च भूरितेजास्तथैव च । एकलव्यः सुमित्रश्च वाटधानोऽथ गोमुखः ॥

āṣāḍho vāyuvegaśca bhūritejāstathaiva ca | ekalavyaḥ sumitraśca vāṭadhāno'tha gomukhaḥ

आषाढ, वायुवेग और भूरितेजा; एकलव्य, सुमित्र, वाटधान और गोमुख;

श्लोक 64 (1.68.64)

कारूषकाश्च राजानः क्षेमधूर्तिस्तथैव च । श्रुतायुरुद्वहश्चैव बृहत्सेनस्तथैव च ॥

kārūṣakāśca rājānaḥ kṣemadhūrtistathaiva ca | śrutāyurudvahaścaiva bṛhatsenastathaiva ca

कारूषक राजा और क्षेमधूर्ति; श्रुतायु, उद्वह और बृहत्सेन;

श्लोक 65 (1.68.65)

क्षेमोग्रतीर्थः कुहरः कलिङ्गेषु नराधिपः । मतिमांश्च मनुष्येन्द्र ईश्वरश्चेति विश्रुतः ॥

kṣemogratīrthaḥ kuharaḥ kaliṅgeṣu narādhipaḥ | matimāṃśca manuṣyendra īśvaraśceti viśrutaḥ

क्षेमोग्रतीर्थ, कलिंग देश का राजा कुहर; और हे नरेन्द्र, मतिमान् तथा ईश्वर नाम से विख्यात राजा।

श्लोक 66 (1.68.66)

गणात्क्रोधवशादेष राजपूगोऽभवत्क्षितौ । जातः पुरा महाभागो महाकीर्तिर्महाबलः ॥

gaṇātkrodhavaśādeṣa rājapūgo'bhavatkṣitau | jātaḥ purā mahābhāgo mahākīrtirmahābalaḥ

इस प्रकार क्रोधवश गण से पूर्वकाल में पृथ्वी पर यह राजसमूह उत्पन्न हुआ, जो महाभाग्यशाली, महायशस्वी और महाबलवान था।

श्लोक 67 (1.68.67)

कालनेमिरिति ख्यातो दानवानां महाबलः । स कंस इति विख्यात उग्रसेनसुतो बली ॥

kālanemiriti khyāto dānavānāṃ mahābalaḥ | sa kaṃsa iti vikhyāta ugrasenasuto balī

कालनेमि नाम से विख्यात जो महाबली दानव था, वह उग्रसेन का बलवान पुत्र कंस हुआ।

श्लोक 68 (1.68.68)

यस्त्वासीद्देवको नाम देवराजसमद्युतिः । स गन्धर्वपतिर्मुख्यः क्षितौ जज्ञे नराधिपः ॥

yastvāsīddevako nāma devarājasamadyutiḥ | sa gandharvapatirmukhyaḥ kṣitau jajñe narādhipaḥ

देवराज इन्द्र के समान कान्तिमान जो देवक नामक राजा था, वह गन्धर्वों का मुख्य अधिपति था, जो पृथ्वी पर राजा के रूप में जन्मा।

श्लोक 69 (1.68.69)

बृहस्पतेर्बृहत्कीर्तेर्देवर्षेर्विद्धि भारत । अंशाद्द्रोणं समुत्पन्नं भारद्वाजमयोनिजम् ॥

bṛhaspaterbṛhatkīrterdevarṣerviddhi bhārata | aṃśāddroṇaṃ samutpannaṃ bhāradvājamayonijam

हे भारत, जानो कि भरद्वाज के पुत्र, अयोनिज द्रोण, महायशस्वी देवर्षि बृहस्पति के अंश से उत्पन्न हुए थे।

श्लोक 70 (1.68.70)

धन्विनां नृपशार्दूल यः सर्वास्त्रविदुत्तमः । धनुर्वेदे च वेदे च यं तं वेदविदो विदुः । वरिष्ठं चित्रकर्माणं द्रोणं स्वकुलवर्धनम् ॥

dhanvināṃ nṛpaśārdūla yaḥ sarvāstraviduttamaḥ | dhanurvede ca vede ca yaṃ taṃ vedavido viduḥ | variṣṭhaṃ citrakarmāṇaṃ droṇaṃ svakulavardhanam

हे नृपसिंह, वे धनुर्धारियों में श्रेष्ठ और सब अस्त्रों के ज्ञाताओं में उत्तम थे; वेदज्ञ लोग उन्हें धनुर्वेद और वेद दोनों में सर्वश्रेष्ठ मानते हैं — अद्भुत कर्म करने वाले, अपने कुल की कीर्ति बढ़ाने वाले द्रोण।

श्लोक 71 (1.68.71)

महादेवान्तकाभ्यां च कामात्क्रोधाच्च भारत । एकत्वमुपसंपद्य जज्ञे शूरः परन्तपः ॥

mahādevāntakābhyāṃ ca kāmātkrodhācca bhārata | ekatvamupasaṃpadya jajñe śūraḥ parantapaḥ

हे भारत, महादेव और अन्तक (यम) के, तथा काम और क्रोध के एक साथ मिल जाने से एक शत्रुतापी वीर उत्पन्न हुआ —

श्लोक 72 (1.68.72)

अश्वत्थामा महावीर्यः शत्रुपक्षभयावहः । वीरः कमलपत्राक्षः क्षितावासीन्नराधिपः ॥

aśvatthāmā mahāvīryaḥ śatrupakṣabhayāvahaḥ | vīraḥ kamalapatrākṣaḥ kṣitāvāsīnnarādhipaḥ

महापराक्रमी अश्वत्थामा, जो शत्रुपक्ष के लिए भयंकर था; वह कमलनयन वीर पृथ्वी पर नरपति के रूप में रहा।

श्लोक 73 (1.68.73)

जज्ञिरे वसवस्त्वष्टौ गङ्गायां शन्तनोः सुताः । वसिष्ठस्य च शापेन नियोगाद्वासवस्य च ॥

jajñire vasavastvaṣṭau gaṅgāyāṃ śantanoḥ sutāḥ | vasiṣṭhasya ca śāpena niyogādvāsavasya ca

वसिष्ठ के शाप से और इन्द्र की आज्ञा से आठों वसु गंगा के गर्भ से शान्तनु के पुत्रों के रूप में उत्पन्न हुए।

श्लोक 74 (1.68.74)

तेषामवरजो भीष्मः कुरूणामभयङ्करः । मतिमान्वेदविद्वाग्मी शत्रुपक्षक्षयङ्करः ॥

teṣāmavarajo bhīṣmaḥ kurūṇāmabhayaṅkaraḥ | matimānvedavidvāgmī śatrupakṣakṣayaṅkaraḥ

उनमें सबसे छोटे भीष्म थे, जिन्होंने कुरुओं को अभय दिया; वे बुद्धिमान, वेदों के ज्ञाता, वाक्पटु और शत्रुपक्ष का संहार करने वाले थे।

श्लोक 75 (1.68.75)

जामदग्न्येन रामेण सर्वास्त्रविदुषां वरः । योऽयुध्यत महातेजा भार्गवेण महात्मना ॥

jāmadagnyena rāmeṇa sarvāstraviduṣāṃ varaḥ | yo'yudhyata mahātejā bhārgaveṇa mahātmanā

सब अस्त्रवेत्ताओं में श्रेष्ठ उन महातेजस्वी भीष्म ने भृगुवंशी महात्मा जमदग्निपुत्र परशुराम से युद्ध किया था।

श्लोक 76 (1.68.76)

यस्तु राजन्कृपो नाम ब्रह्मर्षिरभवत्क्षितौ । रुद्राणां तु गणाद्विद्धि संभूतमतिपौरुषम् ॥

yastu rājankṛpo nāma brahmarṣirabhavatkṣitau | rudrāṇāṃ tu gaṇādviddhi saṃbhūtamatipauruṣam

हे राजन्, पृथ्वी पर कृप नाम से जो ब्रह्मर्षि हुए, उन अत्यन्त पौरुषशाली को रुद्रों के गण से उत्पन्न जानो।

श्लोक 77 (1.68.77)

शकुनिर्नाम यस्त्वासीद्राजा लोके महारथः । द्वापरं विद्धि तं राजन्संभूतमरिमर्दनम् ॥

śakunirnāma yastvāsīdrājā loke mahārathaḥ | dvāparaṃ viddhi taṃ rājansaṃbhūtamarimardanam

हे राजन्, संसार में जो महारथी राजा शकुनि था, उस शत्रुमर्दन को द्वापर (युग) से उत्पन्न जानो।

श्लोक 78 (1.68.78)

सात्यकिः सत्यसन्धश्च योऽसौ वृष्णिकुलोद्वहः । पक्षात्स जज्ञे मरुतां देवानामरिमर्दनः ॥

sātyakiḥ satyasandhaśca yo'sau vṛṣṇikulodvahaḥ | pakṣātsa jajñe marutāṃ devānāmarimardanaḥ

सत्यप्रतिज्ञ सात्यकि, जो वृष्णिकुल के धुरन्धर और शत्रुमर्दन थे, मरुद्गण देवताओं के पक्ष से उत्पन्न हुए।

श्लोक 79 (1.68.79)

द्रुपदश्चैव राजर्षिस्तत एवाभवद्गणात् । मानुषे नृप लोकेऽस्मिन्सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥

drupadaścaiva rājarṣistata evābhavadgaṇāt | mānuṣe nṛpa loke'sminsarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ

हे राजन्, राजर्षि द्रुपद भी उसी गण से उत्पन्न हुए, जो इस मनुष्यलोक में सब शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ थे।

श्लोक 80 (1.68.80)

ततश्च कृतवर्माणं विद्धि राजञ्जनाधिपम् । तमप्रतिमकर्माणं क्षत्रियर्षभसत्तमम् ॥

tataśca kṛtavarmāṇaṃ viddhi rājañjanādhipam | tamapratimakarmāṇaṃ kṣatriyarṣabhasattamam

हे राजन्, उसी से कृतवर्मा राजा को भी उत्पन्न जानो, जो अनुपम कर्म करने वाले और श्रेष्ठ क्षत्रियों में भी उत्तम थे।

श्लोक 81 (1.68.81)

मरुतां तु गणाद्विद्धि संजातमरिमर्दनम् । विराटं नाम राजानं परराष्ट्रप्रतापनम् ॥

marutāṃ tu gaṇādviddhi saṃjātamarimardanam | virāṭaṃ nāma rājānaṃ pararāṣṭrapratāpanam

शत्रुओं का मर्दन करने वाले और शत्रु-राष्ट्रों को सन्तप्त करने वाले विराट नामक राजा को भी मरुद्गण से उत्पन्न जानो।

श्लोक 82 (1.68.82)

अरिष्टायास्तु यः पुत्रो हंस इत्यभिविश्रुतः । स गन्धर्वपतिर्जज्ञे कुरुवंशविवर्धनः ॥

ariṣṭāyāstu yaḥ putro haṃsa ityabhiviśrutaḥ | sa gandharvapatirjajñe kuruvaṃśavivardhanaḥ

अरिष्टा का जो पुत्र हंस नाम से विख्यात गन्धर्वराज था, वह कुरुवंश की वृद्धि करने वाले के रूप में जन्मा —

श्लोक 83 (1.68.83)

धृतराष्ट्र इति ख्यातः कृष्णद्वैपायनात्मजः । दीर्घबाहुर्महातेजाः प्रज्ञाचक्षुर्नराधिपः । मातुर्दोषादृषेः कोपादन्ध एव व्यजायत ॥

dhṛtarāṣṭra iti khyātaḥ kṛṣṇadvaipāyanātmajaḥ | dīrghabāhurmahātejāḥ prajñācakṣurnarādhipaḥ | māturdoṣādṛṣeḥ kopādandha eva vyajāyata

— धृतराष्ट्र के नाम से प्रसिद्ध, कृष्णद्वैपायन के पुत्र, लम्बी भुजाओं वाले, महातेजस्वी और प्रज्ञा को ही नेत्र मानने वाले राजा। माता के दोष और ऋषि के क्रोध के कारण वे जन्म से ही अन्धे हुए।

श्लोक 84 (1.68.84)

मरुतां तु गणाद्वीरः सर्वशस्त्रभृतां वरः । पाण्डुर्जज्ञे महाबाहुस्तव पूर्वपितामहः । तस्यैवावरजो भ्राता महासत्वो महाबलः ॥

marutāṃ tu gaṇādvīraḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ | pāṇḍurjajñe mahābāhustava pūrvapitāmahaḥ | tasyaivāvarajo bhrātā mahāsatvo mahābalaḥ

मरुद्गण से वीर, महाबाहु पाण्डु उत्पन्न हुए, जो सब शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ और तुम्हारे पूर्वपितामह थे। उन्हीं के छोटे भाई, महान् सत्त्व और महान् बल वाले,

श्लोक 85 (1.68.85)

धर्मात्तु सुमहाभागं पुत्रं पुत्रवतां वरम् । विदुरं विद्धि तं लोके जातं बुद्धिमतां वरम् ॥

dharmāttu sumahābhāgaṃ putraṃ putravatāṃ varam | viduraṃ viddhi taṃ loke jātaṃ buddhimatāṃ varam

महाभाग विदुर को, जो पुत्रवानों में श्रेष्ठ और बुद्धिमानों में अग्रगण्य थे, धर्म से संसार में उत्पन्न हुआ जानो।

श्लोक 86 (1.68.86)

कलेरंशस्तु संजज्ञे भुवि दुर्योधनो नृपः । दुर्बुद्धिर्दुर्मतिश्चैव कुरूणामयशस्करः ॥

kaleraṃśastu saṃjajñe bhuvi duryodhano nṛpaḥ | durbuddhirdurmatiścaiva kurūṇāmayaśaskaraḥ

कलि का अंश पृथ्वी पर राजा दुर्योधन के रूप में उत्पन्न हुआ, जो दुर्बुद्धि, दुर्मति और कुरुओं को अपयश दिलाने वाला था।

श्लोक 87 (1.68.87)

जगतो यस्तु सर्वस्य विद्विष्टः कलिपूरुषः । यः सर्वां घातयामास पृथिवीं पृथिवीपते ॥

jagato yastu sarvasya vidviṣṭaḥ kalipūruṣaḥ | yaḥ sarvāṃ ghātayāmāsa pṛthivīṃ pṛthivīpate

वह कलिपुरुष, जिससे सारा जगत् द्वेष करता था, जिसने हे पृथ्वीपति, समूची पृथ्वी का संहार करवा दिया,

श्लोक 88 (1.68.88)

उद्दीपितं येन वैरं भूतान्तकरणं महत् । पौलस्त्या भ्रातरश्चास्य जज्ञिरे मनुजेष्विह ॥

uddīpitaṃ yena vairaṃ bhūtāntakaraṇaṃ mahat | paulastyā bhrātaraścāsya jajñire manujeṣviha

और जिसने प्राणियों का अन्त करने वाला महान् वैर भड़काया। उसके भाई पुलस्त्यवंशी राक्षस थे, जो यहाँ मनुष्यों के बीच जन्मे:

श्लोक 89 (1.68.89)

शतं दुःशासनादीनां सर्वेषां क्रूरकर्मणाम् । दुर्मुखो दुःसहश्चैव ये चान्ये नानुकीर्तिताः ॥

śataṃ duḥśāsanādīnāṃ sarveṣāṃ krūrakarmaṇām | durmukho duḥsahaścaiva ye cānye nānukīrtitāḥ

दुःशासन आदि सौ भाई, जो सभी क्रूर कर्म करने वाले थे; दुर्मुख, दुःसह तथा अन्य, जिनका यहाँ नाम नहीं लिया गया।

श्लोक 90 (1.68.90)

दुर्योधनसहायास्ते पौलस्त्या भरतर्षभ । वैश्यापुत्रो युयुत्सुश्च धार्तराष्ट्रः शताधिकः ॥

duryodhanasahāyāste paulastyā bharatarṣabha | vaiśyāputro yuyutsuśca dhārtarāṣṭraḥ śatādhikaḥ

हे भरतश्रेष्ठ, वे पौलस्त्य दुर्योधन के सहायक थे। और वैश्या स्त्री का पुत्र युयुत्सु सौ के अतिरिक्त धृतराष्ट्र का एक और पुत्र था।

जनमेजय उवाच

श्लोक 91 (1.68.91)

ज्येष्ठानुज्येष्ठतामेषां नामधेयानि वा विभो । धृतराष्ट्रस्य पुत्राणामानुपूर्व्येण कीर्तय ॥

jyeṣṭhānujyeṣṭhatāmeṣāṃ nāmadheyāni vā vibho | dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāmānupūrvyeṇa kīrtaya

हे प्रभो, धृतराष्ट्र के पुत्रों के नाम बड़े-छोटे के क्रम से, एक-एक करके बताइए।

वैशम्पायन उवाच

श्लोक 92 (1.68.92)

दुर्योधनो युयुत्सुश्च राजन्दुःशासनस्तथा । दुःसहो दुःशलश्चैव दुर्मुखश्च तथापरः ॥

duryodhano yuyutsuśca rājanduḥśāsanastathā | duḥsaho duḥśalaścaiva durmukhaśca tathāparaḥ

हे राजन्, दुर्योधन और युयुत्सु, फिर दुःशासन; दुःसह, दुःशल और उसके बाद दुर्मुख;

श्लोक 93 (1.68.93)

विविंशतिर्विकर्णश्च जलसन्धः सुलोचनः । विन्दानुविन्दौ दुर्धर्षः सुबाहुर्दुष्प्रधर्षणः ॥

viviṃśatirvikarṇaśca jalasandhaḥ sulocanaḥ | vindānuvindau durdharṣaḥ subāhurduṣpradharṣaṇaḥ

विविंशति, विकर्ण, जलसन्ध, सुलोचन; विन्द और अनुविन्द, दुर्धर्ष, सुबाहु, दुष्प्रधर्षण;

श्लोक 94 (1.68.94)

दुर्मर्षणो दुर्मुखश्च दुष्कर्णः कर्ण एव च । चित्रोपचित्रौ चित्राक्षश्चारुचित्राङ्गदश्च ह ॥

durmarṣaṇo durmukhaśca duṣkarṇaḥ karṇa eva ca | citropacitrau citrākṣaścārucitrāṅgadaśca ha

दुर्मर्षण, दुर्मुख, दुष्कर्ण और कर्ण; चित्र और उपचित्र, चित्राक्ष, चारुचित्र और अङ्गद;

श्लोक 95 (1.68.95)

दुर्मदो दुष्प्रहर्षश्च विवित्सुर्विकटः समः । ऊर्णनाभः पद्मनाभस्तथा नन्दोपनन्दकौ ॥

durmado duṣpraharṣaśca vivitsurvikaṭaḥ samaḥ | ūrṇanābhaḥ padmanābhastathā nandopanandakau

दुर्मद, दुष्प्रहर्ष, विवित्सु, विकट, सम; ऊर्णनाभ, पद्मनाभ, तथा नन्द और उपनन्दक;

श्लोक 96 (1.68.96)

सेनापतिः सुषेणश्च कुण्डोदरमहोदरौ । चित्रबाहुश्चित्रवर्मा सुवर्मा दुर्विरोचनः ॥

senāpatiḥ suṣeṇaśca kuṇḍodaramahodarau | citrabāhuścitravarmā suvarmā durvirocanaḥ

सेनापति, सुषेण, कुण्डोदर और महोदर; चित्रबाहु, चित्रवर्मा, सुवर्मा, दुर्विरोचन;

श्लोक 97 (1.68.97)

अयोबाहुर्महाबाहुश्चित्रचापसुकुण्डलौ । भीमवेगो भीमबलो बलाकी भीमविक्रमः ॥

ayobāhurmahābāhuścitracāpasukuṇḍalau | bhīmavego bhīmabalo balākī bhīmavikramaḥ

अयोबाहु, महाबाहु, चित्रचाप और सुकुण्डल; भीमवेग, भीमबल, बलाकी, भीमविक्रम;

श्लोक 98 (1.68.98)

उग्रायुधो भीमशरः कनकायुर्दृढायुधः । दृढवर्मा दृढक्षत्रः सोमकीर्तिरनूदरः ॥

ugrāyudho bhīmaśaraḥ kanakāyurdṛḍhāyudhaḥ | dṛḍhavarmā dṛḍhakṣatraḥ somakīrtiranūdaraḥ

उग्रायुध, भीमशर, कनकायु, दृढायुध; दृढवर्मा, दृढक्षत्र, सोमकीर्ति, अनूदर;

श्लोक 99 (1.68.99)

जरासन्धो दृढसन्धः सत्यसन्धः सहस्रवाक् । उग्रश्रवा उग्रसेनः क्षेममूर्तिस्तथैव च ॥

jarāsandho dṛḍhasandhaḥ satyasandhaḥ sahasravāk | ugraśravā ugrasenaḥ kṣemamūrtistathaiva ca

जरासन्ध, दृढसन्ध, सत्यसन्ध, सहस्रवाक्; उग्रश्रवा, उग्रसेन और क्षेममूर्ति भी;

श्लोक 100 (1.68.100)

अपराजितः पण्डितको विशालाक्षो दुराधरः ॥

aparājitaḥ paṇḍitako viśālākṣo durādharaḥ

अपराजित, पण्डितक, विशालाक्ष, दुराधर;

श्लोक 101 (1.68.101)

दृढहस्तः सुहस्तश्च वातवेगसुवर्चसौ । आदित्यकेतुर्बह्वाशी नागदत्तानुयायिनौ ॥

dṛḍhahastaḥ suhastaśca vātavegasuvarcasau | ādityaketurbahvāśī nāgadattānuyāyinau

दृढहस्त, सुहस्त, वातवेग और सुवर्चा; आदित्यकेतु, बह्वाशी, नागदत्त और अनुयायी;

श्लोक 102 (1.68.102)

कवची निषङ्गी दण्डी दण्डधारो धनुर्ग्रहः । उग्रो भीमरथो वीरो वीरबाहुरलोलुपः ॥

kavacī niṣaṅgī daṇḍī daṇḍadhāro dhanurgrahaḥ | ugro bhīmaratho vīro vīrabāhuralolupaḥ

कवची, निषङ्गी, दण्डी, दण्डधार, धनुर्ग्रह; उग्र, भीमरथ, वीर, वीरबाहु, अलोलुप;

श्लोक 103 (1.68.103)

अभयो रौद्रकर्मा च तथा दृढरथश्च यः । अनाधृष्यः कुण्डभेदी विरावी दीर्घलोचनः ॥

abhayo raudrakarmā ca tathā dṛḍharathaśca yaḥ | anādhṛṣyaḥ kuṇḍabhedī virāvī dīrghalocanaḥ

अभय, रौद्रकर्मा और दृढरथ भी; अनाधृष्य, कुण्डभेदी, विरावी, दीर्घलोचन;

श्लोक 104 (1.68.104)

दीर्घबाहुर्महाबाहुर्व्यूढोरुः कनकाङ्गदः । कुण्डजश्चित्रकश्चैव दुःशला च शताधिका ॥

dīrghabāhurmahābāhurvyūḍhoruḥ kanakāṅgadaḥ | kuṇḍajaścitrakaścaiva duḥśalā ca śatādhikā

दीर्घबाहु, महाबाहु, व्यूढोरु, कनकाङ्गद; कुण्डज और चित्रक; और सौ के अतिरिक्त एक कन्या दुःशला।

श्लोक 105 (1.68.105)

वैश्यापुत्रो युयुत्सुश्च धार्तराष्ट्रः शताधिकः । एतदेकशतं राजन्कन्या चैका प्रकीर्तिता ॥

vaiśyāputro yuyutsuśca dhārtarāṣṭraḥ śatādhikaḥ | etadekaśataṃ rājankanyā caikā prakīrtitā

और वैश्या का पुत्र युयुत्सु सौ के अतिरिक्त धृतराष्ट्र का पुत्र था। हे राजन्, ये एक सौ एक पुत्र हैं, और एक कन्या भी बताई गई है।

श्लोक 106 (1.68.106)

नामधेयानुपूर्व्या च ज्येष्ठानुज्येष्ठतां विदुः । सर्वे त्वतिरथाः शूराः सर्वे युद्धविशारदाः ॥

nāmadheyānupūrvyā ca jyeṣṭhānujyeṣṭhatāṃ viduḥ | sarve tvatirathāḥ śūrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ

इन नामों के क्रम से ही उनका बड़ा-छोटापन जानो। वे सभी शूरवीर अतिरथी थे और सभी युद्ध में निपुण थे;

श्लोक 107 (1.68.107)

सर्वे वेदविदश्चैव राजञ्शास्त्रे च पारगाः । सर्वे सङ्ग्रामविद्यासु विद्याभिजनशोभिनः ॥

sarve vedavidaścaiva rājañśāstre ca pāragāḥ | sarve saṅgrāmavidyāsu vidyābhijanaśobhinaḥ

हे राजन्, सभी वेदों के ज्ञाता और शास्त्रों में पारंगत थे; सभी युद्धविद्याओं में कुशल तथा विद्या और कुलीनता से सुशोभित थे।

श्लोक 108 (1.68.108)

सर्वेषामनुरूपाश्च कृता दारा महीपते । दुःशलां समये राजन्सिन्धुराजाय कौरवः ॥

sarveṣāmanurūpāśca kṛtā dārā mahīpate | duḥśalāṃ samaye rājansindhurājāya kauravaḥ

हे पृथ्वीपति, उन सबके विवाह उनके योग्य पत्नियों से किए गए। और हे राजन्, उचित समय पर कौरव धृतराष्ट्र ने दुःशला को सिन्धुराज

श्लोक 109 (1.68.109)

जयद्रथाय प्रददौ सौबलानुमते तदा । धर्मस्यांशं तु राजानं विद्धि राजन्युधिष्ठिरम् ॥

jayadrathāya pradadau saubalānumate tadā | dharmasyāṃśaṃ tu rājānaṃ viddhi rājanyudhiṣṭhiram

जयद्रथ को सुबलपुत्र शकुनि की सहमति से ब्याह दिया। हे राजन्, राजा युधिष्ठिर को धर्म का अंश जानो;

श्लोक 110 (1.68.110)

भीमसेनं तु वातस्य देवराजस्य चार्जुनम् । अश्विनोस्तु तथैवांशौ रूपेणाप्रतिमौ भुवि ॥

bhīmasenaṃ tu vātasya devarājasya cārjunam | aśvinostu tathaivāṃśau rūpeṇāpratimau bhuvi

भीमसेन को वायु का और अर्जुन को देवराज इन्द्र का अंश जानो; और इसी प्रकार दोनों अश्विनीकुमारों के अंश, जो रूप में पृथ्वी पर अनुपम थे,

श्लोक 111 (1.68.111)

नकुलः सहदेवश्च सर्वभूतमनोहरौ । यः सुवर्चा इति ख्यातः सोमपुत्रः प्रतापवान् ॥

nakulaḥ sahadevaśca sarvabhūtamanoharau | yaḥ suvarcā iti khyātaḥ somaputraḥ pratāpavān

नकुल और सहदेव थे, जो सब प्राणियों का मन हर लेते थे। सोम का जो प्रतापी पुत्र सुवर्चा नाम से प्रसिद्ध था,

श्लोक 112 (1.68.112)

सोऽभिमन्युर्बृहत्कीर्तिरर्जुनस्य सुतोऽभवत् । यस्यावतरणे राजन्सुरान्सोमोऽब्रवीदिदम् ॥

so'bhimanyurbṛhatkīrtirarjunasya suto'bhavat | yasyāvataraṇe rājansurānsomo'bravīdidam

वही महायशस्वी अभिमन्यु हुआ, जो अर्जुन का पुत्र था। हे राजन्, उसके अवतार के समय सोम ने देवताओं से यह कहा:

श्लोक 113 (1.68.113)

नाहं दद्यां प्रियं पुत्रं मम प्राणैर्गरीयसम् । समयः क्रियतामेष न शक्यमतिवर्तितुम् ॥

nāhaṃ dadyāṃ priyaṃ putraṃ mama prāṇairgarīyasam | samayaḥ kriyatāmeṣa na śakyamativartitum

"मैं अपने प्राणों से भी बढ़कर प्रिय पुत्र को यों ही नहीं दूँगा। इस विषय में एक शर्त तय कर ली जाए, जिसका उल्लंघन न हो सके।

श्लोक 114 (1.68.114)

सुरकार्यं हि नः कार्यमसुराणां क्षितौ वधः । तत्र यास्यत्ययं वर्चा न च स्थास्यति वै चिरम् ॥

surakāryaṃ hi naḥ kāryamasurāṇāṃ kṣitau vadhaḥ | tatra yāsyatyayaṃ varcā na ca sthāsyati vai ciram

देवताओं का कार्य हमारा भी कार्य है, अर्थात् पृथ्वी पर असुरों का वध। इसलिए यह वर्चा वहाँ जाएगा, पर अधिक समय तक वहाँ नहीं रहेगा।

श्लोक 115 (1.68.115)

ऐन्द्रिर्नरस्तु भविता यस्य नारायणः सखा । सोऽर्जुनेत्यभिविख्यातः पाण्डोः पुत्रः प्रतापवान् ॥

aindrirnarastu bhavitā yasya nārāyaṇaḥ sakhā | so'rjunetyabhivikhyātaḥ pāṇḍoḥ putraḥ pratāpavān

इन्द्र के अंश से नर उत्पन्न होगा, जिसके सखा नारायण होंगे; वह पाण्डु का प्रतापी पुत्र अर्जुन नाम से विख्यात होगा।

श्लोक 116 (1.68.116)

तस्यायं भविता पुत्रो बालो भुवि महारथः । ततः षोडशवर्षाणि स्थास्यत्यमरसत्तमाः ॥

tasyāyaṃ bhavitā putro bālo bhuvi mahārathaḥ | tataḥ ṣoḍaśavarṣāṇi sthāsyatyamarasattamāḥ

यह बालक उसका पुत्र होगा, पृथ्वी पर छोटी आयु में ही महारथी; और हे श्रेष्ठ देवताओ, वह वहाँ सोलह वर्ष रहेगा।

श्लोक 117 (1.68.117)

अस्य षोडशवर्षस्य स सङ्ग्रामो भविष्यति । यत्रांशा वः करिष्यन्ति कर्म वीरनिषूदनम् ॥

asya ṣoḍaśavarṣasya sa saṅgrāmo bhaviṣyati | yatrāṃśā vaḥ kariṣyanti karma vīraniṣūdanam

जब यह सोलह वर्ष का होगा, तब वह युद्ध होगा जिसमें तुम्हारे अंश वीरों के संहार का कार्य करेंगे।

श्लोक 118 (1.68.118)

नरनारायणाभ्यां तु स सङ्ग्रामो विनाकृतः । चक्रव्यूहं समास्थाय योधयिष्यन्ति वः सुराः ॥

naranārāyaṇābhyāṃ tu sa saṅgrāmo vinākṛtaḥ | cakravyūhaṃ samāsthāya yodhayiṣyanti vaḥ surāḥ

पर उस दिन का युद्ध नर और नारायण के बिना होगा; हे देवताओ, शत्रु चक्रव्यूह रचकर तुमसे युद्ध करेंगे।

श्लोक 119 (1.68.119)

विमुखाञ्छात्रवान्सर्वान्कारयिष्यति मे सुतः । बालः प्रविश्य च व्यूहमभेद्यं विचरिष्यति ॥

vimukhāñchātravānsarvānkārayiṣyati me sutaḥ | bālaḥ praviśya ca vyūhamabhedyaṃ vicariṣyati

मेरा पुत्र सब शत्रुओं को पीठ दिखाने पर विवश कर देगा; बालक होते हुए भी वह उस अभेद्य व्यूह में घुसकर विचरेगा।

श्लोक 120 (1.68.120)

महारथानां वीराणां कदनं च करिष्यति । सर्वेषामेव शत्रूणां चतुर्थांशं नयिष्यति ॥

mahārathānāṃ vīrāṇāṃ kadanaṃ ca kariṣyati | sarveṣāmeva śatrūṇāṃ caturthāṃśaṃ nayiṣyati

वह महारथी वीरों का संहार करेगा, और सारे शत्रुओं के एक चौथाई भाग को

श्लोक 121 (1.68.121)

दिनार्धेन महाबाहुः प्रेतराजपुरं प्रति । ततो महारथैर्वीरैः समेत्य बहुशो रणे ॥

dinārdhena mahābāhuḥ pretarājapuraṃ prati | tato mahārathairvīraiḥ sametya bahuśo raṇe

आधे दिन में ही वह महाबाहु प्रेतराज यम के नगर पहुँचा देगा। फिर रणभूमि में अनेक महारथी वीरों से एक साथ घिर जाने पर,

श्लोक 122 (1.68.122)

दिनक्षये महाबाहुर्मया भूयः समेष्यति । एकं वंशकरं पुत्रं वीरं वै जनयिष्यति ॥

dinakṣaye mahābāhurmayā bhūyaḥ sameṣyati | ekaṃ vaṃśakaraṃ putraṃ vīraṃ vai janayiṣyati

दिन ढलते-ढलते वह महाबाहु फिर मुझसे आ मिलेगा। वह वंश चलाने वाले एक वीर पुत्र को जन्म देगा,

श्लोक 123 (1.68.123)

प्रनष्टं भारतं वंशं स भूयो धारयिष्यति । एतत्सोमवचः श्रुत्वा तथास्त्विति दिवौकसः ॥

pranaṣṭaṃ bhārataṃ vaṃśaṃ sa bhūyo dhārayiṣyati | etatsomavacaḥ śrutvā tathāstviti divaukasaḥ

जो नष्ट होते भरतवंश को फिर से धारण करेगा।" सोम के ये वचन सुनकर स्वर्गवासी देवताओं ने कहा, "ऐसा ही हो।"

श्लोक 124 (1.68.124)

प्रत्यूचुः सहिताः सर्वे ताराधिपमपूजयन् । एवं ते कथितं राजंस्तव जन्म पितुः पितुः ॥

pratyūcuḥ sahitāḥ sarve tārādhipamapūjayan | evaṃ te kathitaṃ rājaṃstava janma pituḥ pituḥ

सबने एक साथ उत्तर दिया और ताराओं के स्वामी चन्द्रमा का सम्मान किया। हे राजन्, इस प्रकार मैंने तुम्हें तुम्हारे पितामह के जन्म की कथा सुनाई।

श्लोक 125 (1.68.125)

अग्नेर्भागं तु विद्धि त्वं धृष्टद्युम्नं महारथम् । शिखण्डिनमथो राजंस्त्रीपूर्वं विद्धि राक्षसम् ॥

agnerbhāgaṃ tu viddhi tvaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham | śikhaṇḍinamatho rājaṃstrīpūrvaṃ viddhi rākṣasam

महारथी धृष्टद्युम्न को अग्नि का भाग जानो; और हे राजन्, शिखण्डी को, जो पहले स्त्री था, राक्षस जानो।

श्लोक 126 (1.68.126)

द्रौपदेयाश्च ये पञ्च बभूवुर्भरतर्षभ । विश्वान्देवगणान्विद्धि संजातान्भरतर्षभ ॥

draupadeyāśca ye pañca babhūvurbharatarṣabha | viśvāndevagaṇānviddhi saṃjātānbharatarṣabha

हे भरतश्रेष्ठ, द्रौपदी के जो पाँच पुत्र हुए, उन्हें पृथ्वी पर जन्मे विश्वेदेवों के गण जानो:

श्लोक 127 (1.68.127)

प्रतिविन्ध्यः सुतसोमः श्रुतकीर्तिस्तथापरः । नाकुलिस्तु शतानीकः श्रुतसेनश्च वीर्यवान् ॥

prativindhyaḥ sutasomaḥ śrutakīrtistathāparaḥ | nākulistu śatānīkaḥ śrutasenaśca vīryavān

प्रतिविन्ध्य, सुतसोम और श्रुतकीर्ति; नकुल का पुत्र शतानीक और पराक्रमी श्रुतसेन।

श्लोक 128 (1.68.128)

शूरो नाम यदुश्रेष्ठो वसुदेवपिताऽभवत् । तस्य कन्या पृथा नाम रूपेणासदृशी भुवि ॥

śūro nāma yaduśreṣṭho vasudevapitā'bhavat | tasya kanyā pṛthā nāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi

यदुवंशियों में श्रेष्ठ शूर नामक राजा वसुदेव के पिता थे। उनकी पृथा नाम की कन्या थी, जिसके रूप की बराबरी पृथ्वी पर कोई नहीं कर सकता था।

श्लोक 129 (1.68.129)

पितुः स्वस्रीयपुत्राय सोऽनपत्याय वीर्यवान् । अग्रमग्रे प्रतिज्ञाय स्वस्यापत्यस्य वै तदा ॥

pituḥ svasrīyaputrāya so'napatyāya vīryavān | agramagre pratijñāya svasyāpatyasya vai tadā

पराक्रमी शूर ने बहुत पहले ही अपनी बुआ के निःसन्तान पुत्र को अपनी पहली सन्तान देने की प्रतिज्ञा कर दी थी।

श्लोक 130 (1.68.130)

अग्रजातेति तां कन्यां शूरोऽनुग्रहकाङ्क्षया । अददत्कुन्तिभोजाय स तां दुहितरं तदा ॥

agrajāteti tāṃ kanyāṃ śūro'nugrahakāṅkṣayā | adadatkuntibhojāya sa tāṃ duhitaraṃ tadā

इसलिए अनुग्रह की इच्छा से शूर ने अपनी उस पहली सन्तान, उस कन्या को कुन्तिभोज को दे दिया।

श्लोक 131 (1.68.131)

सा नियुक्ता पितुर्गेहे ब्राह्मणातिथिपूजने । उग्रं पर्यचरद्घोरं ब्राह्मणं संशितव्रतम् ॥

sā niyuktā piturgehe brāhmaṇātithipūjane | ugraṃ paryacaradghoraṃ brāhmaṇaṃ saṃśitavratam

पिता के घर में उसे ब्राह्मणों और अतिथियों के सत्कार का काम सौंपा गया। वहाँ उसने कठोर व्रत वाले एक उग्र और भयंकर ब्राह्मण की सेवा की,

श्लोक 132 (1.68.132)

निगूढनिश्चयं धर्मे यं तं दुर्वाससं विदुः । तमुग्रं शंसितात्मानं सर्वयत्नैरतोषयत् ॥

nigūḍhaniścayaṃ dharme yaṃ taṃ durvāsasaṃ viduḥ | tamugraṃ śaṃsitātmānaṃ sarvayatnairatoṣayat

जो धर्म में दृढ़ थे और अपने निश्चय गुप्त रखते थे, जिन्हें लोग दुर्वासा के नाम से जानते हैं। उस उग्र और संयमी मुनि को उसने पूरे यत्न से संतुष्ट किया।

श्लोक 133 (1.68.133)

तुष्टोऽभिचारसंयुक्तमाचचक्षे यथाविधि । उवाच चैनां भगवान्प्रीतोऽस्मि सुभगे तव ॥

tuṣṭo'bhicārasaṃyuktamācacakṣe yathāvidhi | uvāca caināṃ bhagavānprīto'smi subhage tava

प्रसन्न होकर उन्होंने उसे विधिपूर्वक आवाहन की शक्ति से युक्त एक मन्त्र बताया, और उन भगवान् ने उससे कहा, "हे सौभाग्यवती, मैं तुमसे प्रसन्न हूँ।

श्लोक 134 (1.68.134)

यं यं देवं त्वमेतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि । तस्य तस्य प्रसादात्त्वं देवि पुत्राञ्जनिष्यसि ॥

yaṃ yaṃ devaṃ tvametena mantreṇāvāhayiṣyasi | tasya tasya prasādāttvaṃ devi putrāñjaniṣyasi

इस मन्त्र से तुम जिस-जिस देवता का आवाहन करोगी, हे देवि, उसी-उसी की कृपा से तुम्हें पुत्र प्राप्त होंगे।"

श्लोक 135 (1.68.135)

एवमुक्ता च सा बाला तदा कौतूहलान्विता । कन्या सती देवमर्कमाजुहाव यशस्विनी ॥

evamuktā ca sā bālā tadā kautūhalānvitā | kanyā satī devamarkamājuhāva yaśasvinī

यह सुनकर उस यशस्विनी बाला ने, कुमारी होते हुए भी, कौतूहलवश सूर्यदेव का आवाहन किया।

श्लोक 136 (1.68.136)

प्रकाशकर्ता भगवांस्तस्यां गर्भं दधौ तदा । अजीजनत्सुतं चास्यां सर्वशस्त्रभृतां वरम् ॥

prakāśakartā bhagavāṃstasyāṃ garbhaṃ dadhau tadā | ajījanatsutaṃ cāsyāṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam

तब प्रकाश करने वाले भगवान् सूर्य ने उसमें गर्भ स्थापित किया और उससे एक पुत्र उत्पन्न किया, जो सब शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ था,

श्लोक 137 (1.68.137)

सकुण्डलं सकवचं देवगर्भं श्रियान्वितम् । दिवाकरसमं दीप्त्या चारुसर्वाङ्गभूषितम् ॥

sakuṇḍalaṃ sakavacaṃ devagarbhaṃ śriyānvitam | divākarasamaṃ dīptyā cārusarvāṅgabhūṣitam

जो कुण्डल और कवच के साथ जन्मा था, देवता का पुत्र, शोभा से सम्पन्न, तेज में सूर्य के समान और सभी सुन्दर अंगों से विभूषित।

श्लोक 138 (1.68.138)

निगूहमाना जातं वै बन्धुपक्षभयात्तदा । उत्ससर्ज जले कुन्ती तं कुमारं यशस्विनम् ॥

nigūhamānā jātaṃ vai bandhupakṣabhayāttadā | utsasarja jale kuntī taṃ kumāraṃ yaśasvinam

बन्धु-बान्धवों के भय से उस नवजात को छिपाते हुए कुन्ती ने उस यशस्वी बालक को जल में छोड़ दिया।

श्लोक 139 (1.68.139)

तमुत्सृष्टं जले गर्भं राधाभर्ता महायशाः । राधायाः कल्पयामास पुत्रं सोऽधिरथस्तदा ॥

tamutsṛṣṭaṃ jale garbhaṃ rādhābhartā mahāyaśāḥ | rādhāyāḥ kalpayāmāsa putraṃ so'dhirathastadā

जल में छोड़े गए उस शिशु को राधा के महायशस्वी पति अधिरथ ने राधा का पुत्र बना लिया।

श्लोक 140 (1.68.140)

चक्रतुर्नामधेयं च तस्य बालस्य तावुभौ । दंपती वसुषेणेति दिक्षु सर्वासु विश्रुतम् ॥

cakraturnāmadheyaṃ ca tasya bālasya tāvubhau | daṃpatī vasuṣeṇeti dikṣu sarvāsu viśrutam

उन दोनों पति-पत्नी ने उस बालक का नाम वसुषेण रखा, जो सब दिशाओं में प्रसिद्ध हुआ।

श्लोक 141 (1.68.141)

संवर्धमानो बलवान्सर्वास्त्रेषूत्तमोऽभवत् । वेदाङ्गानि च सर्वाणि जजाप जपतां वरः ॥

saṃvardhamāno balavānsarvāstreṣūttamo'bhavat | vedāṅgāni ca sarvāṇi jajāpa japatāṃ varaḥ

बड़ा होने पर वह बलवान् और सब अस्त्रों में श्रेष्ठ हुआ; जप करने वालों में श्रेष्ठ उस वीर ने सभी वेदाङ्गों का पाठ किया।

श्लोक 142 (1.68.142)

यस्मिन्काले जपन्नास्ते धीमान्सत्यपराक्रमः । नादेयं ब्राह्मणेष्वासीत्तस्मिन्काले महात्मनः ॥

yasminkāle japannāste dhīmānsatyaparākramaḥ | nādeyaṃ brāhmaṇeṣvāsīttasminkāle mahātmanaḥ

जिस समय वह बुद्धिमान् और सच्चे पराक्रम वाला वीर जप करता बैठता, उस समय उस महात्मा के लिए ब्राह्मणों को कुछ भी अदेय नहीं था।

श्लोक 143 (1.68.143)

तमिन्द्रो ब्राह्मणो भूत्वा पुत्रार्थे भूतभावनः । ययाचे कुण्डले वीरं कवचं च सहाङ्गजम् ॥

tamindro brāhmaṇo bhūtvā putrārthe bhūtabhāvanaḥ | yayāce kuṇḍale vīraṃ kavacaṃ ca sahāṅgajam

प्राणियों के पालक इन्द्र ने अपने पुत्र के हित के लिए ब्राह्मण का रूप धरकर उस वीर से उसके कुण्डल और शरीर के साथ जन्मा कवच माँगा।

श्लोक 144 (1.68.144)

उत्कृत्य कर्णो ह्यददत्कवचं कुण्डले तथा । शक्तिं शक्रो ददौ तस्मै विस्मितश्चेदमब्रवीत् ॥

utkṛtya karṇo hyadadatkavacaṃ kuṇḍale tathā | śaktiṃ śakro dadau tasmai vismitaścedamabravīt

कर्ण ने उन्हें काटकर कवच और कुण्डल दे दिए। तब शक्र ने उसे एक शक्ति दी और विस्मित होकर यह कहा:

श्लोक 145 (1.68.145)

देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । यस्मिन्क्षेप्स्यसि दुर्धर्ष स एको न भविष्यति ॥

devāsuramanuṣyāṇāṃ gandharvoragarakṣasām | yasminkṣepsyasi durdharṣa sa eko na bhaviṣyati

"हे दुर्धर्ष, देवता, असुर, मनुष्य, गन्धर्व, नाग और राक्षसों में से जिस पर तुम इसे चलाओगे, केवल वही एक जीवित नहीं बचेगा।"

श्लोक 146 (1.68.146)

पुरा नाम च तस्यासीद्वसुषेण इति क्षितौ । ततो वैकर्तनः कर्णः कर्मणा तेन सोऽभवत् ॥

purā nāma ca tasyāsīdvasuṣeṇa iti kṣitau | tato vaikartanaḥ karṇaḥ karmaṇā tena so'bhavat

पहले पृथ्वी पर उसका नाम वसुषेण था; फिर उस कर्म के कारण वह वैकर्तन, कर्ण कहलाया।

श्लोक 147 (1.68.147)

आमुक्तकवचो वीरो यस्तु जज्ञे महायशाः । स कर्ण इति विख्यातः पृथायाः प्रथमः सुतः ॥

āmuktakavaco vīro yastu jajñe mahāyaśāḥ | sa karṇa iti vikhyātaḥ pṛthāyāḥ prathamaḥ sutaḥ

जो महायशस्वी वीर कवच पहने हुए जन्मा था और कर्ण नाम से विख्यात हुआ, वह पृथा का पहला पुत्र था।

श्लोक 148 (1.68.148)

स तु सूतकुले वीरो ववृधे राजसत्तम । कर्णं नरवरश्रेष्ठं सर्वशस्त्रभृतां वरम् ॥

sa tu sūtakule vīro vavṛdhe rājasattama | karṇaṃ naravaraśreṣṭhaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam

हे राजश्रेष्ठ, वह वीर सूत के कुल में बड़ा हुआ। नरश्रेष्ठों में अग्रणी और सब शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ कर्ण को,

श्लोक 149 (1.68.149)

दुर्योधनस्य सचिवं मित्रं शत्रुविनाशनम् । दिवाकरस्य तं विद्धि राजन्नंशमनुत्तमम् ॥

duryodhanasya sacivaṃ mitraṃ śatruvināśanam | divākarasya taṃ viddhi rājannaṃśamanuttamam

जो दुर्योधन का मन्त्री और मित्र तथा शत्रुओं का नाश करने वाला था, हे राजन्, सूर्य का उत्तम अंश जानो।

श्लोक 150 (1.68.150)

यस्तु नारायणो नाम देवदेवः सनातनः । तस्यांशो मानुषेष्वासीद्वासुदेवः प्रतापवान् ॥

yastu nārāyaṇo nāma devadevaḥ sanātanaḥ | tasyāṃśo mānuṣeṣvāsīdvāsudevaḥ pratāpavān

जो नारायण नामक सनातन देवाधिदेव हैं, उन्हीं का अंश मनुष्यों में प्रतापी वासुदेव के रूप में था।

श्लोक 151 (1.68.151)

शेषस्यांशश्च नागस्य बलदेवो महाबलः । सनत्कुमारं प्रद्युम्नं विद्धि राजन्महौजसम् ॥

śeṣasyāṃśaśca nāgasya baladevo mahābalaḥ | sanatkumāraṃ pradyumnaṃ viddhi rājanmahaujasam

महाबली बलदेव नाग शेष के अंश थे; और हे राजन्, महा तेजस्वी प्रद्युम्न को सनत्कुमार जानो।

श्लोक 152 (1.68.152)

एवमन्ये मनुष्येन्द्रा बहवोऽंशा दिवौकसाम् । जज्ञिरे वसुदेवस्य कुले कुलविवर्धनाः ॥

evamanye manuṣyendrā bahavo'ṃśā divaukasām | jajñire vasudevasya kule kulavivardhanāḥ

हे नरेन्द्र, इसी प्रकार देवताओं के और भी बहुत से अंश वसुदेव के कुल में जन्मे, जिन्होंने उस कुल की वृद्धि की।

श्लोक 153 (1.68.153)

गणस्त्वप्सरसां यो वै मया राजन्प्रकीर्तितः । तस्य भागः क्षितौ जज्ञे नियोगाद्वासवस्य ह ॥

gaṇastvapsarasāṃ yo vai mayā rājanprakīrtitaḥ | tasya bhāgaḥ kṣitau jajñe niyogādvāsavasya ha

हे राजन्, अप्सराओं का जो गण मैंने तुम्हें बताया था, उसका एक भाग इन्द्र की आज्ञा से पृथ्वी पर जन्मा।

श्लोक 154 (1.68.154)

तानि षोडशदेवीनां सहस्राणि नराधिप । बभूवुर्मानुषे लोके वासुदेवपरिग्रहः ॥

tāni ṣoḍaśadevīnāṃ sahasrāṇi narādhipa | babhūvurmānuṣe loke vāsudevaparigrahaḥ

हे नराधिप, वे सोलह हज़ार देवियाँ मनुष्यलोक में वासुदेव की पत्नियाँ बनीं।

श्लोक 155 (1.68.155)

श्रियस्तु भागः संजज्ञे रत्यर्थं पृथिवीतले । भीष्मकस्य कुले साध्वी रुक्मिणी नाम नामतः ॥

śriyastu bhāgaḥ saṃjajñe ratyarthaṃ pṛthivītale | bhīṣmakasya kule sādhvī rukmiṇī nāma nāmataḥ

श्री का भाग प्रेम-सुख के लिए पृथ्वी पर उत्पन्न हुआ: भीष्मक के कुल में रुक्मिणी नाम की साध्वी।

श्लोक 156 (1.68.156)

द्रौपदी त्वथ संजज्ञे शची भागादनिन्दिता । द्रुपदस्य कुले जाता वेदिमध्यादनिन्दिता ॥

draupadī tvatha saṃjajñe śacī bhāgādaninditā | drupadasya kule jātā vedimadhyādaninditā

और अनिन्द्य द्रौपदी शची के भाग से उत्पन्न हुई; वह निर्दोष कन्या द्रुपद के कुल में यज्ञवेदी के मध्य से प्रकट हुई।

श्लोक 157 (1.68.157)

नातिह्रस्वा न महती नीलोत्पलसुगन्धिनी । पद्मायताक्षी सुश्रोणी स्वसिताञ्चितमूर्धजा ॥

nātihrasvā na mahatī nīlotpalasugandhinī | padmāyatākṣī suśroṇī svasitāñcitamūrdhajā

वह न बहुत छोटी थी न बहुत बड़ी; नील कमल-सी सुगन्ध वाली, कमल-जैसे विशाल नेत्रों वाली, सुन्दर नितम्बों वाली और काले घुँघराले केशों वाली थी;

श्लोक 158 (1.68.158)

सर्वलक्षणसंपन्ना वैदूर्यमणिसंनिभा । पञ्चानां पुरुषेन्द्राणां चित्तप्रमथनी रहः ॥

sarvalakṣaṇasaṃpannā vaidūryamaṇisaṃnibhā | pañcānāṃ puruṣendrāṇāṃ cittapramathanī rahaḥ

वह सब शुभ लक्षणों से सम्पन्न, वैदूर्य मणि-सी कान्ति वाली, और एकान्त में पाँचों नरश्रेष्ठों का मन मथ देने वाली थी।

श्लोक 159 (1.68.159)

सिद्धिर्धृतिश्च ये देव्यौ पञ्चानां मातरौ तु ते । कुन्ती माद्री च जज्ञाते मतिस्तु सुबलात्मजा ॥

siddhirdhṛtiśca ye devyau pañcānāṃ mātarau tu te | kuntī mādrī ca jajñāte matistu subalātmajā

सिद्धि और धृति नाम की जो दो देवियाँ थीं, वे पाँचों की माताएँ कुन्ती और माद्री बनकर जन्मीं; और मति सुबल की पुत्री गान्धारी बनी।

श्लोक 160 (1.68.160)

इति देवासुराणां ते गन्धर्वाप्सरसां तथा । अंशावतरणं राजन्राक्षसानां च कीर्तितम् ॥

iti devāsurāṇāṃ te gandharvāpsarasāṃ tathā | aṃśāvataraṇaṃ rājanrākṣasānāṃ ca kīrtitam

हे राजन्, इस प्रकार मैंने तुम्हें देवताओं, असुरों, गन्धर्वों, अप्सराओं और राक्षसों के अंशावतार का वर्णन सुनाया।

श्लोक 161 (1.68.161)

ये पृथिव्यां समुद्भूता राजानो युद्धदुर्मदाः । महात्मानो यदूनां च ये जाता विपुले कुले ॥

ye pṛthivyāṃ samudbhūtā rājāno yuddhadurmadāḥ | mahātmāno yadūnāṃ ca ye jātā vipule kule

जो युद्ध में दुर्मद राजा पृथ्वी पर उत्पन्न हुए, और जो महात्मा यदुओं के विशाल कुल में जन्मे,

श्लोक 162 (1.68.162)

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मया ते परिकीर्तिताः । धन्यं यशस्यं पुत्रीयमायुष्यं विजयावहम् ॥

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā mayā te parikīrtitāḥ | dhanyaṃ yaśasyaṃ putrīyamāyuṣyaṃ vijayāvaham

ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य: इन सबका मैंने तुमसे वर्णन किया। अंशावतार की यह कथा मंगलकारी है और यश, पुत्र, आयु तथा विजय देने वाली है;

श्लोक 163 (1.68.163)

इदमंशावतरणं श्रोतव्यमनसूयता । अंशावतरणं श्रुत्वा देवगन्धर्वरक्षसाम् ॥

idamaṃśāvataraṇaṃ śrotavyamanasūyatā | aṃśāvataraṇaṃ śrutvā devagandharvarakṣasām

इसे दोष-दृष्टि छोड़कर सुनना चाहिए। देवताओं, गन्धर्वों और राक्षसों के अंशावतार की कथा सुनकर

श्लोक 164 (1.68.164)

प्रभवाप्ययवित्प्राज्ञो न कृच्छ्रेष्ववसीदति ॥

prabhavāpyayavitprājño na kṛcchreṣvavasīdati

उत्पत्ति और प्रलय का तत्त्व जानने वाला बुद्धिमान् मनुष्य संकटों में दुःखी नहीं होता।

अध्याय 67अध्याय-सूचीअध्याय 69