Skip to main content

अनुशासन पर्व · अध्याय 271

देवों, नदियों, ऋषियों और राजाओं की नामावली

युधिष्ठिर पूछते हैं कि मनुष्य के लिए श्रेष्ठ क्या है और पाप का नाश किससे होता है। भीष्म तीनों सन्ध्याओं के पाठ के रूप में देवताओं, नदियों, तीर्थों और पर्वतों के नाम, फिर प्रत्येक दिशा के ऋषियों और प्राचीन राजाओं के नाम गिनाते हैं और बताते हैं कि इनका पाठ करने वाला पाप, भय और अमंगल से मुक्त होता है। अन्त में वे युधिष्ठिर को आशीर्वाद देकर मौन हो जाते हैं।

अध्याय 270अध्याय-सूचीअध्याय 272

वैशम्पायन उवाच

श्लोक 1 (13.271.1)

शरतल्पगतं भीष्मं पाण्डवोऽथ कुरूद्वहः । युधिष्ठिरो हितं प्रेप्सुरपृच्छत्कल्मषापहम् ॥

śaratalpagataṃ bhīṣmaṃ pāṇḍavo'tha kurūdvahaḥ | yudhiṣṭhiro hitaṃ prepsurapṛcchatkalmaṣāpaham

कुरुवंश के धारक पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर ने शरशय्या पर लेटे हुए भीष्म का हित चाहते हुए उनसे पाप का नाश करने वाला उपाय पूछा।

युधिष्ठिर उवाच

श्लोक 2 (13.271.2)

किं श्रेयः पुरुषस्येह किं कुर्वन्सुखमेधते । विपाप्मा स भवेत्केन किं वा कल्मषनाशनम् ॥

kiṃ śreyaḥ puruṣasyeha kiṃ kurvansukhamedhate | vipāpmā sa bhavetkena kiṃ vā kalmaṣanāśanam

इस लोक में मनुष्य के लिए श्रेष्ठ कल्याण क्या है? क्या करने से वह सुख में बढ़ता है? किससे वह पापरहित होता है, अथवा पाप का नाश करने वाला क्या है?

वैशम्पायन उवाच

श्लोक 3 (13.271.3)

तस्मै शुश्रूषमाणाय भूयः शान्तनवस्तदा । दैवं वंशं यथान्यायमाचष्ट पुरुषर्षभ ॥

tasmai śuśrūṣamāṇāya bhūyaḥ śāntanavastadā | daivaṃ vaṃśaṃ yathānyāyamācaṣṭa puruṣarṣabha

सुनने की इच्छा रखने वाले उन युधिष्ठिर को शान्तनु के पुत्र भीष्म ने फिर यथाविधि देववंश सुनाया, हे पुरुषश्रेष्ठ।

भीष्म उवाच

श्लोक 4 (13.271.4)

अयं दैवतवंशो वै ऋषिवंशसमन्वितः । त्रिसन्ध्यं पठितः पुत्र कल्मषापहरः परः ॥

ayaṃ daivatavaṃśo vai ṛṣivaṃśasamanvitaḥ | trisandhyaṃ paṭhitaḥ putra kalmaṣāpaharaḥ paraḥ

यह देवताओं का वंश है, ऋषियों के वंश के साथ। हे पुत्र, तीनों सन्ध्याओं में इसका पाठ करने पर यह पाप को हरने वाला सर्वश्रेष्ठ साधन है।

श्लोक 5 (13.271.5)

यदह्ना कुरुते पापमिन्द्रियैः पुरुषश्चरन् । बुद्धिपूर्वमबुद्धिर्वा रात्रौ यच्चापि सन्ध्ययोः ॥

yadahnā kurute pāpamindriyaiḥ puruṣaścaran | buddhipūrvamabuddhirvā rātrau yaccāpi sandhyayoḥ

दिन में इन्द्रियों के साथ विचरता हुआ मनुष्य जो भी पाप करता है, जानकर या अनजाने, रात में अथवा दोनों सन्ध्याओं में,

श्लोक 6 (13.271.6)

मुच्यते सर्वपापेभ्यः कीर्तयन्वै शुचिः सदा । नान्धो न बधिरः काले कुरुते स्वस्तिमान्सदा ॥

mucyate sarvapāpebhyaḥ kīrtayanvai śuciḥ sadā | nāndho na badhiraḥ kāle kurute svastimānsadā

इसका पाठ करने से सदा पवित्र रहने वाला मनुष्य उन सब पापों से मुक्त हो जाता है। वह समय आने पर न अन्धा होता है, न बहरा, और सदा कल्याण से युक्त रहता है।

श्लोक 7 (13.271.7)

तिर्यग्योनिं न गच्छेच्च नरकं सङ्कराणि च । न च दुःखमयं तस्य मरणे स न मुह्यति ॥

tiryagyoniṃ na gacchecca narakaṃ saṅkarāṇi ca | na ca duḥkhamayaṃ tasya maraṇe sa na muhyati

वह न पशु-योनि में जाता है, न नरक में, न मिश्रित जन्मों में। उसके लिए दुःख नहीं रहता और मृत्यु के समय वह मोहित नहीं होता।

श्लोक 8 (13.271.8)

देवासुरगुरुर्देवः सर्वभूतनमस्कृतः । अचिन्त्योथाप्यनिर्देश्यः सर्वप्राणो ह्ययोनिजः ॥

devāsuragururdevaḥ sarvabhūtanamaskṛtaḥ | acintyothāpyanirdeśyaḥ sarvaprāṇo hyayonijaḥ

वे देव, जो देवताओं और असुरों के गुरु हैं, सब प्राणियों द्वारा नमस्कृत हैं, अचिन्त्य और अनिर्देश्य हैं, सबके प्राणरूप हैं और योनि से उत्पन्न नहीं हुए;

श्लोक 9 (13.271.9)

पितामहो जगन्नाथः सावित्री ब्रह्मणः सती । वेदभूरथ कर्ता च विष्णुर्नारायणः प्रभुः ॥

pitāmaho jagannāthaḥ sāvitrī brahmaṇaḥ satī | vedabhūratha kartā ca viṣṇurnārāyaṇaḥ prabhuḥ

पितामह, जगत् के स्वामी; ब्रह्मा की सती पत्नी सावित्री; वेदों के उत्पत्तिस्थान और कर्ता; प्रभु विष्णु नारायण;

श्लोक 10 (13.271.10)

उमापतिर्विरूपाक्षः स्कन्दः सेनापतिस्तथा । विशाखो हुतभुग्वायुश्चन्द्रसूर्यौ प्रभाकरौ ॥

umāpatirvirūpākṣaḥ skandaḥ senāpatistathā | viśākho hutabhugvāyuścandrasūryau prabhākarau

उमापति, विरूपाक्ष; सेनापति स्कन्द; विशाख; अग्नि और वायु; प्रकाश करने वाले चन्द्रमा और सूर्य;

श्लोक 11 (13.271.11)

शक्रः शचीपतिर्देवो यमो धूमोर्णया सह । वरुणः सह गौर्या च सह ऋद्ध्या धनेश्वरः ॥

śakraḥ śacīpatirdevo yamo dhūmorṇayā saha | varuṇaḥ saha gauryā ca saha ṛddhyā dhaneśvaraḥ

शची के पति इन्द्र; धूमोर्णा के साथ यम; गौरी के साथ वरुण; ऋद्धि के साथ धनेश्वर कुबेर;

श्लोक 12 (13.271.12)

सौम्या गौः सुरभिर्देवी विश्रवाश्च महानृषिः । सङ्कल्पः सागरो गङ्गा स्रवन्त्योऽथ मरुद्गणः ॥

saumyā gauḥ surabhirdevī viśravāśca mahānṛṣiḥ | saṅkalpaḥ sāgaro gaṅgā sravantyo'tha marudgaṇaḥ

सौम्य गौ देवी सुरभि; महर्षि विश्रवा; संकल्प; सागर, गंगा और अन्य नदियाँ; तथा मरुद्गण;

श्लोक 13 (13.271.13)

वालखिल्यास्तपःसिद्धाः कृष्णद्वैपायनस्तथा । नारदः पर्वतश्चैव विश्वावसुर्हहाहुहूः ॥

vālakhilyāstapaḥsiddhāḥ kṛṣṇadvaipāyanastathā | nāradaḥ parvataścaiva viśvāvasurhahāhuhūḥ

तप से सिद्ध वालखिल्य; कृष्ण द्वैपायन; नारद और पर्वत; विश्वावसु; हाहा और हूहू;

श्लोक 14 (13.271.14)

तुम्बुरुश्चित्रसेनश्च देवदूतश्च विश्रुतः । देवकन्या महाभागा दिव्याश्चाप्सरसां गणाः ॥

tumburuścitrasenaśca devadūtaśca viśrutaḥ | devakanyā mahābhāgā divyāścāpsarasāṃ gaṇāḥ

तुम्बुरु और चित्रसेन; प्रसिद्ध देवदूत; महाभाग्यवती देवकन्याएँ और अप्सराओं के दिव्य गण;

श्लोक 15 (13.271.15)

उर्वशी मेनका रम्भा मिश्रकेशी ह्यलम्बुषा । विश्वाची च घृताची च पञ्चचूडा तिलोत्तमा ॥

urvaśī menakā rambhā miśrakeśī hyalambuṣā | viśvācī ca ghṛtācī ca pañcacūḍā tilottamā

उर्वशी, मेनका, रम्भा, मिश्रकेशी, अलम्बुषा, विश्वाची, घृताची, पंचचूडा और तिलोत्तमा;

श्लोक 16 (13.271.16)

आदित्या वसवो रुद्राः साश्विनः पितरोपि च । धर्मः श्रुतं तपो दीक्षा व्यवसायः पितामहः ॥

ādityā vasavo rudrāḥ sāśvinaḥ pitaropi ca | dharmaḥ śrutaṃ tapo dīkṣā vyavasāyaḥ pitāmahaḥ

आदित्य, वसु, रुद्र, अश्विनीकुमारों सहित और पितर; धर्म, श्रुत, तप, दीक्षा, व्यवसाय और पितामह;

श्लोक 17 (13.271.17)

शर्वर्यो दिवसाश्चैव मारीचः कश्यपस्तथा । शुक्रो बृहस्पतिर्भौमो बुधो राहुः शनैश्चरः ॥

śarvaryo divasāścaiva mārīcaḥ kaśyapastathā | śukro bṛhaspatirbhaumo budho rāhuḥ śanaiścaraḥ

रात्रियाँ और दिन; मरीचि के पुत्र कश्यप; शुक्र, बृहस्पति, भौम, बुध, राहु और शनैश्चर;

श्लोक 18 (13.271.18)

नक्षत्राण्यृतवश्चैव मासाः पक्षाः सवत्सराः । वैनतेयाः समुद्राश्च कद्रुजाः पन्नगास्तथा ॥

nakṣatrāṇyṛtavaścaiva māsāḥ pakṣāḥ savatsarāḥ | vainateyāḥ samudrāśca kadrujāḥ pannagāstathā

नक्षत्र, ऋतुएँ, मास, पक्ष और संवत्सर; विनता के पुत्र; समुद्र; और कद्रू से उत्पन्न नाग।

श्लोक 19 (13.271.19)

शतद्रुश्च विपाशा च चन्द्रभागा सरस्वती । सिन्धुश्च देविका चैव प्रभासं पुष्कराणि च ॥

śatadruśca vipāśā ca candrabhāgā sarasvatī | sindhuśca devikā caiva prabhāsaṃ puṣkarāṇi ca

शतद्रु, विपाशा, चन्द्रभागा और सरस्वती; सिन्धु और देविका; प्रभास और पुष्कर तीर्थ;

श्लोक 20 (13.271.20)

गङ्गा महानदी वेणा कावेरी नर्मदा तथा । कुलम्पुना विशल्या च करतोयाम्बुवाहिनी ॥

gaṅgā mahānadī veṇā kāverī narmadā tathā | kulampunā viśalyā ca karatoyāmbuvāhinī

महानदी गंगा; वेणा, कावेरी और नर्मदा; कुलम्पुना और विशल्या; और जल बहाने वाली करतोया;

श्लोक 21 (13.271.21)

सरयूर्गण्डकी चैव लोहितश्च महानदः । ताम्रारुणा वेत्रवती पर्णाशा गौतमी तथा ॥

sarayūrgaṇḍakī caiva lohitaśca mahānadaḥ | tāmrāruṇā vetravatī parṇāśā gautamī tathā

सरयू और गण्डकी; महानद लोहित; ताम्रारुणा, वेत्रवती, पर्णाशा और गौतमी;

श्लोक 22 (13.271.22)

गोदावरी च वेण्या च कृष्णवेणा तथाऽद्रिजा । दृषद्वती च कावेरी चक्षुर्मन्दाकिनी तथा ॥

godāvarī ca veṇyā ca kṛṣṇaveṇā tathā'drijā | dṛṣadvatī ca kāverī cakṣurmandākinī tathā

गोदावरी, वेण्या, कृष्णवेणा और अद्रिजा; दृषद्वती, फिर कावेरी, चक्षु और मन्दाकिनी;

श्लोक 23 (13.271.23)

प्रयागं च प्रभासं च पुण्यं नैमिषमेव च । तच्च विश्वेश्वरस्थानं यत्र तद्विमलं सरः ॥

prayāgaṃ ca prabhāsaṃ ca puṇyaṃ naimiṣameva ca | tacca viśveśvarasthānaṃ yatra tadvimalaṃ saraḥ

प्रयाग और प्रभास, और पवित्र नैमिष; तथा विश्वेश्वर का वह स्थान, जहाँ वह निर्मल सरोवर है;

श्लोक 24 (13.271.24)

पुण्यतीर्थं सुसलिलं कुरुक्षेत्रं प्रकीर्तितम् । सिन्धूत्तमं तपो दानं जम्बूमार्गमथापि च ॥

puṇyatīrthaṃ susalilaṃ kurukṣetraṃ prakīrtitam | sindhūttamaṃ tapo dānaṃ jambūmārgamathāpi ca

पवित्र तीर्थों और उत्तम जल वाला कुरुक्षेत्र, जिसकी स्तुति की गई है; सिन्धूत्तम, तप और दान, तथा जम्बूमार्ग भी;

श्लोक 25 (13.271.25)

हिरण्वती वितस्ता च तथा प्लक्षवती नदी । वेदस्मृतिर्वेदवती मालवाऽथाश्ववत्यपि ॥

hiraṇvatī vitastā ca tathā plakṣavatī nadī | vedasmṛtirvedavatī mālavā'thāśvavatyapi

हिरण्वती, वितस्ता और प्लक्षवती नदी; वेदस्मृति, वेदवती, मालवा और अश्ववती;

श्लोक 26 (13.271.26)

भूमिभागास्तथा पुण्या गङ्गाद्वारमथापि च । ऋषिकुल्यास्तथा मेध्या नद्यः सिन्धुवहास्तथा ॥

bhūmibhāgāstathā puṇyā gaṅgādvāramathāpi ca | ṛṣikulyāstathā medhyā nadyaḥ sindhuvahāstathā

पवित्र भूभाग और गंगाद्वार; पावन ऋषिकुल्याएँ; तथा सिन्धु के साथ बहने वाली नदियाँ;

श्लोक 27 (13.271.27)

चर्मण्वती नदी पुण्या कौशिकी यमुना तथा । नदी भीमरथी चैव बाहुदा च महानदी ॥

carmaṇvatī nadī puṇyā kauśikī yamunā tathā | nadī bhīmarathī caiva bāhudā ca mahānadī

पवित्र नदी चर्मण्वती, कौशिकी और यमुना; भीमरथी नदी और महानदी बाहुदा;

श्लोक 28 (13.271.28)

माहेन्द्रवाणी त्रिदिवा नीलिका च सरस्वती । नन्दा चापरनन्दा च तथा तीर्थमहाह्रदः ॥

māhendravāṇī tridivā nīlikā ca sarasvatī | nandā cāparanandā ca tathā tīrthamahāhradaḥ

माहेन्द्रवाणी, त्रिदिवा, नीलिका और सरस्वती; नन्दा और अपरनन्दा; तथा महाह्रद तीर्थ;

श्लोक 29 (13.271.29)

गयाऽथ फल्गुतीर्थं च धर्मारण्यं सुरैर्वृतम् । तथा देवनदी पुण्या सरश्च ब्रह्मनिर्मितम् ॥

gayā'tha phalgutīrthaṃ ca dharmāraṇyaṃ surairvṛtam | tathā devanadī puṇyā saraśca brahmanirmitam

गया और फल्गु तीर्थ, देवताओं से घिरा धर्मारण्य; पवित्र देवनदी और ब्रह्मा का बनाया हुआ सरोवर,

श्लोक 30 (13.271.30)

पुण्यं त्रिलोकविख्यातं सर्वपापहरं शिवम् । हिमवान्पर्वतश्चैव दिव्यौषधिसमन्वितः ॥

puṇyaṃ trilokavikhyātaṃ sarvapāpaharaṃ śivam | himavānparvataścaiva divyauṣadhisamanvitaḥ

जो पवित्र, तीनों लोकों में प्रसिद्ध, कल्याणकारी और सब पापों को हरने वाला है; और दिव्य ओषधियों से भरा हिमवान पर्वत;

श्लोक 31 (13.271.31)

विन्ध्यो धातुविचित्राङ्गस्तीर्थवानौषधान्वितः । मेरुर्महेन्द्रो मलयः श्वेतश्च रजतावृतः ॥

vindhyo dhātuvicitrāṅgastīrthavānauṣadhānvitaḥ | merurmahendro malayaḥ śvetaśca rajatāvṛtaḥ

धातुओं से विचित्र शोभा वाला, तीर्थों और ओषधियों से भरा विन्ध्य; मेरु, महेन्द्र, मलय और चाँदी से ढका श्वेत पर्वत;

श्लोक 32 (13.271.32)

शृङ्गवान्मन्दरो नीलो निषधो दर्दुरस्तथा । चित्रकूटोऽञ्जनाभश्च पर्वतो गन्धमादनः ॥

śṛṅgavānmandaro nīlo niṣadho dardurastathā | citrakūṭo'ñjanābhaśca parvato gandhamādanaḥ

शृंगवान्, मन्दर, नील, निषध और दर्दुर; चित्रकूट, अंजनाभ और गन्धमादन पर्वत;

श्लोक 33 (13.271.33)

पुण्यः सोमगिरिश्चैव तथैवान्ये महीधराः । दिशश्च विदिशश्चैव क्षितिः सर्वे महीरुहाः ॥

puṇyaḥ somagiriścaiva tathaivānye mahīdharāḥ | diśaśca vidiśaścaiva kṣitiḥ sarve mahīruhāḥ

पवित्र सोमगिरि और अन्य पर्वत; दिशाएँ और उपदिशाएँ, पृथ्वी और सब वृक्ष;

श्लोक 34 (13.271.34)

विश्वेदेवा नभश्चैव नक्षत्राणि ग्रहास्तथा । पान्तु नः सततं देवाः कीर्तिताऽकीर्तिता मया ॥

viśvedevā nabhaścaiva nakṣatrāṇi grahāstathā | pāntu naḥ satataṃ devāḥ kīrtitā'kīrtitā mayā

विश्वेदेव, आकाश, नक्षत्र और ग्रह—मेरे द्वारा कहे और न कहे गए ये सब देवता सदा हमारी रक्षा करें।

श्लोक 35 (13.271.35)

कीर्तयानो नरो ह्येतान्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः । स्तुवंश्च प्रतिनन्दंश्च मुच्यते सर्वतो भयात् ॥

kīrtayāno naro hyetānmucyate sarvakilbiṣaiḥ | stuvaṃśca pratinandaṃśca mucyate sarvato bhayāt

इनका कीर्तन करने वाला मनुष्य सब पापों से मुक्त हो जाता है; इनकी स्तुति और अभिनन्दन करने वाला सब ओर के भय से छूट जाता है।

श्लोक 36 (13.271.36)

सर्वसङ्करपापेभ्यो देवतास्तवनन्दकः । देवतानन्तरं विप्रांस्तपःसिद्धांस्तपोधिकान् ॥

sarvasaṅkarapāpebhyo devatāstavanandakaḥ | devatānantaraṃ viprāṃstapaḥsiddhāṃstapodhikān

देवताओं की स्तुति में आनन्द लेने वाला सब मिश्रित पापों से छूट जाता है। देवताओं के बाद मैं उन ब्राह्मणों का कीर्तन करूँगा जो तप से सिद्ध और तप में बढ़े हुए हैं,

श्लोक 37 (13.271.37)

कीर्तितान्कीर्तयिष्यामि सर्वपापप्रमोचनान् । यवक्रीतोऽथ रैम्यश्च कक्षीवानौशिजस्तथा ॥

kīrtitānkīrtayiṣyāmi sarvapāpapramocanān | yavakrīto'tha raimyaśca kakṣīvānauśijastathā

जिनका कीर्तन किया जाता है और जो सब पापों से छुड़ाने वाले हैं—यवक्रीत, रैभ्य, औशिज कक्षीवान्,

श्लोक 38 (13.271.38)

भृग्वङ्गिरास्तथा कण्वो मेधातिथिरथ प्रभुः । बर्ही च गुणसम्पन्नः प्राचीं दिशमुपाश्रिताः ॥

bhṛgvaṅgirāstathā kaṇvo medhātithiratha prabhuḥ | barhī ca guṇasampannaḥ prācīṃ diśamupāśritāḥ

भृगु, अंगिरा, कण्व, प्रभु मेधातिथि और गुणसम्पन्न बर्ही—ये पूर्व दिशा में रहते हैं।

श्लोक 39 (13.271.39)

भद्रां दिशं महाभागा उल्मुचुः प्रमुचुस्तथा । मुमुचुश्च महाभागः स्वस्त्यात्रेयश्च वीर्यवान् ॥

bhadrāṃ diśaṃ mahābhāgā ulmucuḥ pramucustathā | mumucuśca mahābhāgaḥ svastyātreyaśca vīryavān

शुभ दिशा में महाभाग्यवान् उल्मुचु और प्रमुचु, महाभाग मुमुचु और पराक्रमी स्वस्त्यात्रेय;

श्लोक 40 (13.271.40)

मित्रावरुणयोः पुत्रस्तथाऽगस्त्यः प्रतापवान् । दृढायुश्चोर्ध्वबाहुश्च विश्रुतावृषिसत्तमौ ॥

mitrāvaruṇayoḥ putrastathā'gastyaḥ pratāpavān | dṛḍhāyuścordhvabāhuśca viśrutāvṛṣisattamau

मित्र और वरुण के पुत्र प्रतापी अगस्त्य; दृढायु और ऊर्ध्वबाहु—ये दो प्रसिद्ध श्रेष्ठ ऋषि।

श्लोक 41 (13.271.41)

पश्चिमां दिशमाश्रित्य य एधन्ते निबोध तान् । उषङ्गुः सह सोदर्यैः परिव्याधश्च वीर्यवान् ॥

paścimāṃ diśamāśritya ya edhante nibodha tān | uṣaṅguḥ saha sodaryaiḥ parivyādhaśca vīryavān

अब उनके विषय में सुनो जो पश्चिम दिशा में रहकर उन्नति करते हैं: अपने भाइयों सहित उषंगु और पराक्रमी परिव्याध;

श्लोक 42 (13.271.42)

ऋषिर्दीर्घतमाश्चैव गौतमः काश्यपस्तथा । एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महानृषिः ॥

ṛṣirdīrghatamāścaiva gautamaḥ kāśyapastathā | ekataśca dvitaścaiva tritaścaiva mahānṛṣiḥ

ऋषि दीर्घतमा, गौतम और कश्यप; एकत, द्वित और महर्षि त्रित;

श्लोक 43 (13.271.43)

अत्रेः पुत्रश्च धर्मात्मा तथा सारस्वतः प्रभुः । उत्तरां दिशमाश्रित्य य एधन्ते निबोध तान् ॥

atreḥ putraśca dharmātmā tathā sārasvataḥ prabhuḥ | uttarāṃ diśamāśritya ya edhante nibodha tān

अत्रि के धर्मात्मा पुत्र और प्रभु सारस्वत। अब उनके विषय में सुनो जो उत्तर दिशा में रहकर उन्नति करते हैं:

श्लोक 44 (13.271.44)

अत्रिर्वसिष्ठः शक्तिश्च पाराशर्यश्च वीर्यवान् । विश्वामित्रो भरद्वाजो जमदग्निस्तथैव च ॥

atrirvasiṣṭhaḥ śaktiśca pārāśaryaśca vīryavān | viśvāmitro bharadvājo jamadagnistathaiva ca

अत्रि, वसिष्ठ, शक्ति और पराक्रमी पराशरपुत्र; विश्वामित्र, भरद्वाज और जमदग्नि;

श्लोक 45 (13.271.45)

ऋचीकपुत्रो रामश्च ऋषिरौद्दालकिस्तथा । श्वेतकेतुः कोहलश्च विपुलो देवलस्तथा ॥

ṛcīkaputro rāmaśca ṛṣirauddālakistathā | śvetaketuḥ kohalaśca vipulo devalastathā

ऋचीक के पुत्र राम; ऋषि औद्दालकि; श्वेतकेतु, कोहल, विपुल और देवल;

श्लोक 46 (13.271.46)

देवशर्मा च धौम्यश्च हस्तिकाश्यप एव च । लोमशो नाचिकेतश्च लोमहर्षण एव च ॥

devaśarmā ca dhaumyaśca hastikāśyapa eva ca | lomaśo nāciketaśca lomaharṣaṇa eva ca

देवशर्मा, धौम्य और हस्तिकाश्यप; लोमश, नाचिकेत और लोमहर्षण;

श्लोक 47 (13.271.47)

ऋषिरुग्रश्रवाश्चैव भार्गवश्च्यवनस्तथा । एष वै समवायश्च ऋषिदेवसमन्वितः ॥

ṛṣirugraśravāścaiva bhārgavaścyavanastathā | eṣa vai samavāyaśca ṛṣidevasamanvitaḥ

ऋषि उग्रश्रवा और भार्गव च्यवन। यह ऋषियों और देवताओं से युक्त समुदाय है;

श्लोक 48 (13.271.48)

आद्यः प्रकीर्तितो राजन्सर्वपापप्रमोचनः । नृगो ययातिर्नहुषो यदुः पूरुश्च वीर्यवान् ॥

ādyaḥ prakīrtito rājansarvapāpapramocanaḥ | nṛgo yayātirnahuṣo yaduḥ pūruśca vīryavān

हे राजन्, यह पहली सूची कही गई है, जो सब पापों से छुड़ाने वाली है। नृग, ययाति, नहुष, यदु और पराक्रमी पुरु;

श्लोक 49 (13.271.49)

धुन्धुमारो दिलीपश्च सगरश्च प्रतापवान् । कृशाश्वो यौवनाश्वश्च चित्राश्वः सत्यवांस्तथा ॥

dhundhumāro dilīpaśca sagaraśca pratāpavān | kṛśāśvo yauvanāśvaśca citrāśvaḥ satyavāṃstathā

धुन्धुमार, दिलीप और प्रतापी सगर; कृशाश्व, यौवनाश्व, चित्राश्व और सत्यवान्;

श्लोक 50 (13.271.50)

दुष्यन्तो भरतश्चैव चक्रवर्ती महायशाः । पवनो जनकश्चैव तथा दृष्टरथो नृपः ॥

duṣyanto bharataścaiva cakravartī mahāyaśāḥ | pavano janakaścaiva tathā dṛṣṭaratho nṛpaḥ

दुष्यन्त और महायशस्वी चक्रवर्ती भरत; पवन और जनक, तथा राजा दृष्टरथ;

श्लोक 51 (13.271.51)

रघुर्नरवरश्चैव तथा दशरथो नृपः । रामो राक्षसहा वीरः शशबिन्दुर्भगीरथः ॥

raghurnaravaraścaiva tathā daśaratho nṛpaḥ | rāmo rākṣasahā vīraḥ śaśabindurbhagīrathaḥ

नरश्रेष्ठ रघु और राजा दशरथ; राक्षसों को मारने वाले वीर राम; शशबिन्दु और भगीरथ;

श्लोक 52 (13.271.52)

हरिश्चन्द्रो मरुत्तश्च तथा दृढरथो नृपः । महोदयो ह्यलर्कश्च ऐलश्चैव नराधिपः ॥

hariścandro maruttaśca tathā dṛḍharatho nṛpaḥ | mahodayo hyalarkaśca ailaścaiva narādhipaḥ

हरिश्चन्द्र, मरुत्त और राजा दृढरथ; महोदय, अलर्क और नरेश ऐल;

श्लोक 53 (13.271.53)

करंधमो नरश्रेष्ठः कध्मोरश्च नराधिपः । दक्षोऽम्बरीषः कुकुरो रैवतश्च महायशाः ॥

karaṃdhamo naraśreṣṭhaḥ kadhmoraśca narādhipaḥ | dakṣo'mbarīṣaḥ kukuro raivataśca mahāyaśāḥ

नरश्रेष्ठ करन्धम और नरेश कध्मोर; दक्ष, अम्बरीष, कुकुर और महायशस्वी रैवत;

श्लोक 54 (13.271.54)

कुरुः संवरणश्चैव मांधाता सत्यविक्रमः । मुचुकुन्दश्च राजर्षिर्जह्नुर्जाह्नविसेवितः ॥

kuruḥ saṃvaraṇaścaiva māṃdhātā satyavikramaḥ | mucukundaśca rājarṣirjahnurjāhnavisevitaḥ

कुरु, संवरण और सत्यपराक्रमी मान्धाता; राजर्षि मुचुकुन्द और जह्नु, जिनकी जाह्नवी ने सेवा की;

श्लोक 55 (13.271.55)

आदिराजः पृथुर्वैन्यो मित्रभानुः प्रियङ्करः । त्रसद्दस्युस्तथा राजा श्वेतो राजर्षिसत्तमः ॥

ādirājaḥ pṛthurvainyo mitrabhānuḥ priyaṅkaraḥ | trasaddasyustathā rājā śveto rājarṣisattamaḥ

आदिराज, वेनपुत्र पृथु, मित्रभानु और प्रियंकर; राजा त्रसदस्यु और राजर्षियों में श्रेष्ठ श्वेत;

श्लोक 56 (13.271.56)

महाभिषश्च विख्यातो निमी राजा तथाऽष्टकः । आयुः क्षुपश्च राजर्षिः कक्षेयुश्च नराधिपः ॥

mahābhiṣaśca vikhyāto nimī rājā tathā'ṣṭakaḥ | āyuḥ kṣupaśca rājarṣiḥ kakṣeyuśca narādhipaḥ

प्रसिद्ध महाभिष, राजा निमि और अष्टक; आयु, राजर्षि क्षुप और नरेश कक्षेयु;

श्लोक 57 (13.271.57)

प्रतर्दनो दिवोदासः सुदासः कोसलेश्वरः । ऐलो नलश्च राजर्षिर्मनुश्चैव प्रजापतिः ॥

pratardano divodāsaḥ sudāsaḥ kosaleśvaraḥ | ailo nalaśca rājarṣirmanuścaiva prajāpatiḥ

प्रतर्दन, दिवोदास, कोसल के स्वामी सुदास; ऐल, राजर्षि नल और प्रजापति मनु;

श्लोक 58 (13.271.58)

हविध्रश्च पृषध्रश्च प्रतीपः शान्तनुस्तथा । अजः प्राचीनबर्हिश्च तथैक्ष्वाकुर्महायशाः ॥

havidhraśca pṛṣadhraśca pratīpaḥ śāntanustathā | ajaḥ prācīnabarhiśca tathaikṣvākurmahāyaśāḥ

हविध्र, पृषध्र, प्रतीप और शान्तनु; अज, प्राचीनबर्हि और महायशस्वी इक्ष्वाकु;

श्लोक 59 (13.271.59)

अनरण्यो नरपतिर्जानुजङ्घस्तथैव च । कक्षसेनश्च राजर्षिर्ये चान्ये चानुकीर्तिताः ॥

anaraṇyo narapatirjānujaṅghastathaiva ca | kakṣasenaśca rājarṣirye cānye cānukīrtitāḥ

नरपति अनरण्य और जानुजंघ; राजर्षि कक्षसेन; और वे अन्य भी जिनका कीर्तन किया गया है।

श्लोक 60 (13.271.60)

कल्यमुत्थाय यो नित्यं सन्ध्ये द्वेऽस्तमयोदये । पठेच्छुचिरनावृत्तः स धर्मफलभाग्भवेत् ॥

kalyamutthāya yo nityaṃ sandhye dve'stamayodaye | paṭhecchuciranāvṛttaḥ sa dharmaphalabhāgbhavet

जो प्रतिदिन प्रातः उठकर, सूर्यास्त और सूर्योदय की दोनों सन्ध्याओं में, पवित्र होकर और बिना व्यवधान के इसका पाठ करता है, वह धर्म के फल का भागी होता है।

श्लोक 61 (13.271.61)

देवा देवर्षयश्चैव स्तुता राजर्षयस्तथा । पुष्टिमायुर्यशः स्वर्गं विधास्यन्ति ममेश्वराः ॥

devā devarṣayaścaiva stutā rājarṣayastathā | puṣṭimāyuryaśaḥ svargaṃ vidhāsyanti mameśvarāḥ

इस प्रकार स्तुति किए गए देवता, देवर्षि और राजर्षि मुझे पुष्टि, आयु, यश और स्वर्ग प्रदान करेंगे—वे मेरे स्वामी हैं।

श्लोक 62 (13.271.62)

मा विघ्नं मा च मे पापं मा च मे परिपन्थिनः । ध्रुवो जयो मे नित्यः स्यात्परत्र च शुभा गतिः ॥

mā vighnaṃ mā ca me pāpaṃ mā ca me paripanthinaḥ | dhruvo jayo me nityaḥ syātparatra ca śubhā gatiḥ

मेरे लिए न विघ्न हो, न पाप, न मार्ग रोकने वाले शत्रु; मेरी विजय सदा दृढ़ हो और परलोक में शुभ गति मिले।

श्लोक 63 (13.271.63)

पालय त्वं प्रजाः सर्वाः शान्तात्मा त्वनुशासिता । द्वैपायनः स्वयंचक्षुः कृष्णस्तेऽस्तु परायणम् ॥

pālaya tvaṃ prajāḥ sarvāḥ śāntātmā tvanuśāsitā | dvaipāyanaḥ svayaṃcakṣuḥ kṛṣṇaste'stu parāyaṇam

तुम शान्त चित्त और शासक होकर सब प्रजा की रक्षा करो। द्वैपायन स्वयं तुम्हारे नेत्र हैं; कृष्ण तुम्हारे परम आश्रय हों।

वैशम्पायन उवाच

श्लोक 64 (13.271.64)

इत्युक्त्वोपासनार्थाय विरराम महामतिः ॥

ityuktvopāsanārthāya virarāma mahāmatiḥ

यह कहकर वह महामति भीष्म उपासना के लिए मौन हो गए।

अध्याय 270अध्याय-सूचीअध्याय 272