भीष्म पर्व · अध्याय 9
भारतवर्ष के पर्वत, नदियाँ और जनपद
धृतराष्ट्र संजय से भारतवर्ष के विषय में पूछते हैं, जिसके लिए उनके पुत्र और पाण्डव युद्ध करने जा रहे हैं। संजय सात कुलपर्वतों, नदियों की लम्बी सूची, तथा मध्यदेश, दक्षिण और उत्तर के जनपदों और जातियों के नाम गिनाते हैं। अन्त में वे बताते हैं कि राजा पृथ्वी के लिए क्यों लड़ते हैं: भली-भाँति पालित भूमि कामधेनु की भाँति धर्म, अर्थ और काम का फल देती है, और उसकी चाह से कभी किसी की तृप्ति नहीं होती।
धृतराष्ट्र उवाच
श्लोक 1 (6.9.1)
यदिदं भारतं वर्षं यत्रेदं मूर्च्छितं बलम् । यत्रातिमात्रलुब्धोऽयं पुत्रो दुर्योधनो मम ॥
yadidaṃ bhārataṃ varṣaṃ yatredaṃ mūrcchitaṃ balam | yatrātimātralubdho'yaṃ putro duryodhano mama
यह भारतवर्ष, जहाँ यह विशाल सेना उन्मत्त होकर एकत्र हुई है, और जिसका मेरा पुत्र दुर्योधन अत्यन्त लोभी है,
श्लोक 2 (6.9.2)
यत्र गृद्धाः पाण्डुपुत्रा यत्र मे सञ्जते मनः । एतन्मे तत्त्वमाचक्ष्व त्वं हि मे बुद्धिमान्मतः ॥
yatra gṛddhāḥ pāṇḍuputrā yatra me sañjate manaḥ | etanme tattvamācakṣva tvaṃ hi me buddhimānmataḥ
जिसकी लालसा पाण्डु के पुत्रों को भी है और जिसमें मेरा मन भी अटका है — उसका यथार्थ वर्णन मुझसे करो, क्योंकि मैं तुम्हें बुद्धिमान मानता हूँ।
सञ्जय उवाच
श्लोक 3 (6.9.3)
न तत्र पाण्डवा गृद्धाः शृणु राजन्वचो मम । गृद्धो दुर्योधनस्तत्र शकुनिश्चापि सौबलः ॥
na tatra pāṇḍavā gṛddhāḥ śṛṇu rājanvaco mama | gṛddho duryodhanastatra śakuniścāpi saubalaḥ
हे राजन्, मेरी बात सुनिए — पाण्डव उसके लोभी नहीं हैं। उसका लोभ तो दुर्योधन को है, और सुबलपुत्र शकुनि को भी,
श्लोक 4 (6.9.4)
अपरे क्षत्रियाश्चैव नानाजनपदेश्वराः । ये गृद्धा भारते वर्षे न मृष्यन्ति परस्परम् ॥
apare kṣatriyāścaiva nānājanapadeśvarāḥ | ye gṛddhā bhārate varṣe na mṛṣyanti parasparam
तथा अनेक जनपदों के स्वामी अन्य क्षत्रियों को भी, जो भारतवर्ष के लोभ में एक-दूसरे को सहन नहीं कर पाते।
श्लोक 5 (6.9.5)
अत्र ते कीर्तयिष्यामि वर्षं भारत भारतम् । प्रियमिन्द्रस्य देवस्य मनोर्वैवस्वतस्य च ॥
atra te kīrtayiṣyāmi varṣaṃ bhārata bhāratam | priyamindrasya devasya manorvaivasvatasya ca
हे भारत, अब मैं आपको भारतवर्ष का वर्णन सुनाऊँगा, जो देवराज इन्द्र को और विवस्वान् के पुत्र मनु को प्रिय है;
श्लोक 6 (6.9.6)
पृथोस्तु राजन्वैन्यस्य तथेक्ष्वाकोर्महात्मनः । ययातेरम्बरीषस्य मान्धातुर्नहुषस्य च ॥
pṛthostu rājanvainyasya tathekṣvākormahātmanaḥ | yayāterambarīṣasya māndhāturnahuṣasya ca
हे राजन्, जो वेन के पुत्र पृथु, महात्मा इक्ष्वाकु, ययाति, अम्बरीष, मान्धाता और नहुष को प्रिय है;
श्लोक 7 (6.9.7)
तथैव मुचुकुन्दस्य शिबेरौशीनरस्य च । ऋषभस्य तथैलस्य नृगस्य नृपतेस्तथा ॥
tathaiva mucukundasya śiberauśīnarasya ca | ṛṣabhasya tathailasya nṛgasya nṛpatestathā
इसी प्रकार मुचुकुन्द, उशीनर के पुत्र शिबि, ऋषभ, ऐल और राजा नृग को भी;
श्लोक 8 (6.9.8)
कुशिकस्य च दुर्धर्ष गाधेश्चैव महात्मनः । सोमकस्य च दुर्धर्ष दिलीपस्य तथैव च ॥
kuśikasya ca durdharṣa gādheścaiva mahātmanaḥ | somakasya ca durdharṣa dilīpasya tathaiva ca
हे दुर्धर्ष, कुशिक और महात्मा गाधि को, सोमक को और दिलीप को भी;
श्लोक 9 (6.9.9)
अन्येषां च महाराज क्षत्रियाणां बलीयसाम् । सर्वेषामेव राजेन्द्र प्रियं भारत भारतम् ॥
anyeṣāṃ ca mahārāja kṣatriyāṇāṃ balīyasām | sarveṣāmeva rājendra priyaṃ bhārata bhāratam
तथा हे महाराज, अन्य बलवान क्षत्रियों को भी — हे राजेन्द्र, उन सभी को यह भारतवर्ष प्रिय रहा है।
श्लोक 10 (6.9.10)
तत्ते वर्षं प्रवक्ष्यामि यथायथमरिन्दम । शृणु मे गदतो राजन्यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥
tatte varṣaṃ pravakṣyāmi yathāyathamarindama | śṛṇu me gadato rājanyanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi
हे शत्रुदमन, मैं उस वर्ष का यथावत् वर्णन करूँगा। हे राजन्, आप जो मुझसे पूछ रहे हैं, उसे मेरे मुख से सुनिए।
श्लोक 11 (6.9.11)
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि । विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ॥
mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣavānapi | vindhyaśca pāriyātraśca saptaite kulaparvatāḥ
महेन्द्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान्, ऋक्षवान्, विन्ध्य और पारियात्र — ये सात कुलपर्वत हैं।
श्लोक 12 (6.9.12)
तेषां सहस्रशो राजन्पर्वतास्ते समीपतः । अविज्ञाताः सारवन्तो विपुलाश्चित्रसानवः ॥
teṣāṃ sahasraśo rājanparvatāste samīpataḥ | avijñātāḥ sāravanto vipulāścitrasānavaḥ
हे राजन्, उनके समीप हज़ारों अन्य पर्वत हैं — अल्पज्ञात, पर सारवान्, विशाल और रंग-बिरंगे शिखरों वाले।
श्लोक 13 (6.9.13)
अन्ये ततोऽपरिज्ञाता ह्रस्वा ह्रस्वोपजीविनः । आर्या म्लेच्छाश्च कौरव्य तैर्मिश्राः पुरुषा विभो ॥
anye tato'parijñātā hrasvā hrasvopajīvinaḥ | āryā mlecchāśca kauravya tairmiśrāḥ puruṣā vibho
इनके अतिरिक्त और भी अज्ञात, छोटे पर्वत हैं, जिनके सहारे साधारण लोग जीविका चलाते हैं। हे कौरव्य, हे विभो, आर्य, म्लेच्छ और उन दोनों से मिश्रित लोग
श्लोक 14 (6.9.14)
नदीं पिबन्ति विपुलां गङ्गां सिन्धुं सरस्वतीम् । गोदावरीं नर्मदां च बाहुदां च महानदीम् ॥
nadīṃ pibanti vipulāṃ gaṅgāṃ sindhuṃ sarasvatīm | godāvarīṃ narmadāṃ ca bāhudāṃ ca mahānadīm
इन विशाल नदियों का जल पीते हैं — गंगा, सिन्धु, सरस्वती, गोदावरी, नर्मदा और महानदी बाहुदा;
श्लोक 15 (6.9.15)
शतद्रूं चन्द्रभागां च यमुनां च महानदीम् । दृषद्वतीं विपाशां च विपापां स्थूलवालुकाम् ॥
śatadrūṃ candrabhāgāṃ ca yamunāṃ ca mahānadīm | dṛṣadvatīṃ vipāśāṃ ca vipāpāṃ sthūlavālukām
शतद्रु, चन्द्रभागा, महानदी यमुना, दृषद्वती, विपाशा, विपापा और स्थूलवालुका;
श्लोक 16 (6.9.16)
नदीं वेत्रवतीं चैव कृष्णवेणीं च निम्नगाम् । इरावतीं वितस्तां च पयोष्णीं देविकामपि ॥
nadīṃ vetravatīṃ caiva kṛṣṇaveṇīṃ ca nimnagām | irāvatīṃ vitastāṃ ca payoṣṇīṃ devikāmapi
वेत्रवती नदी, कृष्णवेणी नदी, इरावती, वितस्ता, पयोष्णी और देविका;
श्लोक 17 (6.9.17)
वेदस्मृतां वेदवतीं त्रिदिवामिक्षुलां कृमिम् । करीषिणीं चित्रवाहां चित्रसेनां च निम्नगाम् ॥
vedasmṛtāṃ vedavatīṃ tridivāmikṣulāṃ kṛmim | karīṣiṇīṃ citravāhāṃ citrasenāṃ ca nimnagām
वेदस्मृता, वेदवती, त्रिदिवा, इक्षुला, कृमि, करीषिणी, चित्रवाहा और चित्रसेना नदी;
श्लोक 18 (6.9.18)
गोमतीं धूतपापां च वन्दनां च महानदीम् । कौशिकीं त्रिविदां कृत्यां निचितां लोहितारणीम् ॥
gomatīṃ dhūtapāpāṃ ca vandanāṃ ca mahānadīm | kauśikīṃ trividāṃ kṛtyāṃ nicitāṃ lohitāraṇīm
गोमती, धूतपापा, महानदी वन्दना, कौशिकी, त्रिविदा, कृत्या, निचिता और लोहितारणी;
श्लोक 19 (6.9.19)
रहस्यां शतकुम्भां च सरयूं च तथैव च । चर्मण्वतीं वेत्रवतीं हस्तिसोमां दिशं तथा ॥
rahasyāṃ śatakumbhāṃ ca sarayūṃ ca tathaiva ca | carmaṇvatīṃ vetravatīṃ hastisomāṃ diśaṃ tathā
रहस्या, शतकुम्भा और सरयू; चर्मण्वती, वेत्रवती, हस्तिसोमा और दिशा;
श्लोक 20 (6.9.20)
शरावतीं पयोष्णीं च वेणां भीमरथीमपि । कावेरीं चुलुकां चापि वाणीं शतबलामपि ॥
śarāvatīṃ payoṣṇīṃ ca veṇāṃ bhīmarathīmapi | kāverīṃ culukāṃ cāpi vāṇīṃ śatabalāmapi
शरावती, पयोष्णी, वेणा और भीमरथी; कावेरी, चुलुका, वाणी और शतबला;
श्लोक 21 (6.9.21)
नीवारामहितां चापि सुप्रयोगां जनाधिप । पवित्रां कुण्डलीं सिन्धुं राजनीं पुरमालिनीम् ॥
nīvārāmahitāṃ cāpi suprayogāṃ janādhipa | pavitrāṃ kuṇḍalīṃ sindhuṃ rājanīṃ puramālinīm
हे जनाधिप, नीवारा, अहिता और सुप्रयोगा; पवित्रा, कुण्डली, सिन्धु, राजनी और पुरमालिनी;
श्लोक 22 (6.9.22)
पूर्वाभिरामां वीरां च भीमामोघवतीं तथा । पाशाशिनीं पापहरां महेन्द्रां पाटलावतीम् ॥
pūrvābhirāmāṃ vīrāṃ ca bhīmāmoghavatīṃ tathā | pāśāśinīṃ pāpaharāṃ mahendrāṃ pāṭalāvatīm
पूर्वाभिरामा, वीरा, भीमा और ओघवती; पाशाशिनी, पापहरा, महेन्द्रा और पाटलावती;
श्लोक 23 (6.9.23)
करीषिणीमसिक्नीं च कुशचीरां महानदीम् । मकरीं प्रवरां मेनां हेमां घृतवतीं तथा ॥
karīṣiṇīmasiknīṃ ca kuśacīrāṃ mahānadīm | makarīṃ pravarāṃ menāṃ hemāṃ ghṛtavatīṃ tathā
करीषिणी, असिक्नी और महानदी कुशचीरा; मकरी, प्रवरा, मेना, हेमा और घृतवती;
श्लोक 24 (6.9.24)
पुरावतीमनुष्णां च शैब्यां कापीं च भारत । सदानीरामधृष्यां च कुशधारां महानदीम् ॥
purāvatīmanuṣṇāṃ ca śaibyāṃ kāpīṃ ca bhārata | sadānīrāmadhṛṣyāṃ ca kuśadhārāṃ mahānadīm
हे भारत, पुरावती, अनुष्णा, शैब्या और कापी; सदानीरा, अधृष्या और महानदी कुशधारा;
श्लोक 25 (6.9.25)
सदाकान्तां शिवां चैव तथा वीरवतीमपि । वस्त्रां सुवस्त्रां गौरीं च कम्पनां सहिरण्वतीम् ॥
sadākāntāṃ śivāṃ caiva tathā vīravatīmapi | vastrāṃ suvastrāṃ gaurīṃ ca kampanāṃ sahiraṇvatīm
सदाकान्ता, शिवा और वीरवती; वस्त्रा, सुवस्त्रा, गौरी, कम्पना और हिरण्वती;
श्लोक 26 (6.9.26)
वरां वीरकरां चापि पञ्चमीं च महानदीम् । रथचित्रां ज्योतिरथां विश्वामित्रां कपिञ्जलाम् ॥
varāṃ vīrakarāṃ cāpi pañcamīṃ ca mahānadīm | rathacitrāṃ jyotirathāṃ viśvāmitrāṃ kapiñjalām
वरा, वीरकरा और महानदी पञ्चमी; रथचित्रा, ज्योतिरथा, विश्वामित्रा और कपिञ्जला;
श्लोक 27 (6.9.27)
उपेन्द्रां बहुलां चैव कुवीरामम्बुवाहिनीम् । विनदीं पिञ्जलां वेणां तुङ्गवेणां महानदीम् ॥
upendrāṃ bahulāṃ caiva kuvīrāmambuvāhinīm | vinadīṃ piñjalāṃ veṇāṃ tuṅgaveṇāṃ mahānadīm
उपेन्द्रा, बहुला, कुवीरा और अम्बुवाहिनी; विनदी, पिञ्जला, वेणा और महानदी तुङ्गवेणा;
श्लोक 28 (6.9.28)
विदिशां कृष्णवेणां च ताम्रां च कपिलामपि । खलुं सुवामां वेदाश्वां हरिश्रावां महापगाम् ॥
vidiśāṃ kṛṣṇaveṇāṃ ca tāmrāṃ ca kapilāmapi | khaluṃ suvāmāṃ vedāśvāṃ hariśrāvāṃ mahāpagām
विदिशा, कृष्णवेणा, ताम्रा और कपिला; खलु, सुवामा, वेदाश्वा और महानदी हरिश्रावा;
श्लोक 29 (6.9.29)
शीघ्रां च पिच्छिलां चैव भारद्वाजीं च निम्नगाम् । कौशिकीं निम्नगां शोणां बाहुदामथ चन्द्रमाम् ॥
śīghrāṃ ca picchilāṃ caiva bhāradvājīṃ ca nimnagām | kauśikīṃ nimnagāṃ śoṇāṃ bāhudāmatha candramām
शीघ्रा, पिच्छिला और भारद्वाजी नदी; कौशिकी, शोणा नदी, बाहुदा और चन्द्रमा;
श्लोक 30 (6.9.30)
दुर्गां चित्रशिलां चैव ब्रह्मवेध्यां बृहद्वतीम् । यवक्षामथ रोहीं च तथा जाम्बूनदीमपि ॥
durgāṃ citraśilāṃ caiva brahmavedhyāṃ bṛhadvatīm | yavakṣāmatha rohīṃ ca tathā jāmbūnadīmapi
दुर्गा, चित्रशिला, ब्रह्मवेध्या और बृहद्वती; यवक्षा, रोही और जाम्बूनदी;
श्लोक 31 (6.9.31)
सुनसां तमसां दासीं वसामन्यां वराणसीम् । नीलां धृतवतीं चैव पर्णाशां च महानदीम् ॥
sunasāṃ tamasāṃ dāsīṃ vasāmanyāṃ varāṇasīm | nīlāṃ dhṛtavatīṃ caiva parṇāśāṃ ca mahānadīm
सुनसा, तमसा, दासी, वसा और एक अन्य — वाराणसी; नीला, धृतवती और महानदी पर्णाशा;
श्लोक 32 (6.9.32)
मानवीं वृषभां चैव ब्रह्ममेध्यां बृहद्ध्वनीम् । एताश्चान्याश्च बहुधा महानद्यो जनाधिप ॥
mānavīṃ vṛṣabhāṃ caiva brahmamedhyāṃ bṛhaddhvanīm | etāścānyāśca bahudhā mahānadyo janādhipa
मानवी, वृषभा, ब्रह्ममेध्या और बृहद्ध्वनि। हे जनाधिप, ये और अन्य बहुत-सी महानदियाँ हैं —
श्लोक 33 (6.9.33)
सदानिरामयां कृष्णां मन्दगां मन्दवाहिनीम् । ब्राह्मणीं च महागौरीं दुर्गामपि च भारत ॥
sadānirāmayāṃ kṛṣṇāṃ mandagāṃ mandavāhinīm | brāhmaṇīṃ ca mahāgaurīṃ durgāmapi ca bhārata
सदानिरामया, कृष्णा, मन्दगा और मन्दवाहिनी; हे भारत, ब्राह्मणी, महागौरी और दुर्गा भी;
श्लोक 34 (6.9.34)
चित्रोपलां चित्ररथां मञ्जुलां वाहिनीं तथा । मन्दाकिनीं वैतरणीं कोषां चापि महानदीम् ॥
citropalāṃ citrarathāṃ mañjulāṃ vāhinīṃ tathā | mandākinīṃ vaitaraṇīṃ koṣāṃ cāpi mahānadīm
चित्रोपला, चित्ररथा, मञ्जुला और वाहिनी; मन्दाकिनी, वैतरणी और महानदी कोषा;
श्लोक 35 (6.9.35)
शुक्तिमतीमनङ्गां च तथैव वृषसाह्वयाम् । लोहित्यां करतोयां च तथैव वृषकाह्वयाम् ॥
śuktimatīmanaṅgāṃ ca tathaiva vṛṣasāhvayām | lohityāṃ karatoyāṃ ca tathaiva vṛṣakāhvayām
शुक्तिमती, अनङ्गा और वृषसाह्वया; लोहित्या, करतोया और वृषकाह्वया;
श्लोक 36 (6.9.36)
कुमारीमृषिकुल्यां च मारिषां च सरस्वतीम् । मन्दाकिनीं सुपुण्यां च सर्वां गङ्गां च भारत ॥
kumārīmṛṣikulyāṃ ca māriṣāṃ ca sarasvatīm | mandākinīṃ supuṇyāṃ ca sarvāṃ gaṅgāṃ ca bhārata
कुमारी, ऋषिकुल्या, मारिषा और सरस्वती; हे भारत, मन्दाकिनी, सुपुण्या और समस्त गंगा।
श्लोक 37 (6.9.37)
विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वाश्चैव महाफलाः । तथा नद्यस्त्वप्रकाशाः शतशोऽथ सहस्रशः ॥
viśvasya mātaraḥ sarvāḥ sarvāścaiva mahāphalāḥ | tathā nadyastvaprakāśāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ
ये सभी विश्व की माताएँ हैं और सभी महान फल देने वाली हैं। इनके अतिरिक्त सैकड़ों और हज़ारों अप्रसिद्ध नदियाँ भी हैं।
श्लोक 38 (6.9.38)
इत्येताः सरितो राजन्समाख्याता यथास्मृति । अत ऊर्ध्वं जनपदान्निबोध गदतो मम ॥
ityetāḥ sarito rājansamākhyātā yathāsmṛti | ata ūrdhvaṃ janapadānnibodha gadato mama
हे राजन्, जितना स्मरण था, उतनी नदियों का मैंने वर्णन किया। अब मुझसे जनपदों का वर्णन सुनिए।
श्लोक 39 (6.9.39)
तत्रेमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वा माद्रेयजाङ्गलाः । शूरसेनाः पुलिन्दाश्च बोधा मालास्तथैव च ॥
tatreme kurupāñcālāḥ śālvā mādreyajāṅgalāḥ | śūrasenāḥ pulindāśca bodhā mālāstathaiva ca
यहाँ कुरु और पाञ्चाल, शाल्व, माद्रेय और जाङ्गल हैं; शूरसेन, पुलिन्द, बोध और माल;
श्लोक 40 (6.9.40)
मत्स्याः कुशल्याः सौशल्याः कुंतयः कांतिकोसलाः । चेदिमत्स्यकरूशाश्च भोजाः सिन्धुपुलिन्दकाः ॥
matsyāḥ kuśalyāḥ sauśalyāḥ kuṃtayaḥ kāṃtikosalāḥ | cedimatsyakarūśāśca bhojāḥ sindhupulindakāḥ
मत्स्य, कुशल्य, सौशल्य, कुन्ति, कान्ति और कोसल; चेदि, मत्स्य और करूष, भोज, सिन्धु और पुलिन्दक;
श्लोक 41 (6.9.41)
उत्तमाश्च दशार्णाश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह । पञ्चालाः कोसलाश्चैव नैकपृष्ठा धुरन्धराः ॥
uttamāśca daśārṇāśca mekalāścotkalaiḥ saha | pañcālāḥ kosalāścaiva naikapṛṣṭhā dhurandharāḥ
उत्तम, दशार्ण, और उत्कलों सहित मेकल; पाञ्चाल, कोसल, नैकपृष्ठ और धुरन्धर;
श्लोक 42 (6.9.42)
गोधा मद्रकलिङ्गाश्च काशयोऽपरकाशयः । जठराः कुकुराश्चैव सदशार्णाश्च भारत ॥
godhā madrakaliṅgāśca kāśayo'parakāśayaḥ | jaṭharāḥ kukurāścaiva sadaśārṇāśca bhārata
गोध, मद्र और कलिङ्ग, काशि और अपरकाशि; हे भारत, जठर, कुकुर और दशार्ण भी;
श्लोक 43 (6.9.43)
कुन्तयोऽवन्तयश्चैव तथैवापरकुन्तयः । गोमन्ता मन्दकाः सण्डा विदर्भा रूपवाहिकाः ॥
kuntayo'vantayaścaiva tathaivāparakuntayaḥ | gomantā mandakāḥ saṇḍā vidarbhā rūpavāhikāḥ
कुन्ति, अवन्ति और अपरकुन्ति; गोमन्त, मन्दक, सण्ड, विदर्भ और रूपवाहिक;
श्लोक 44 (6.9.44)
अश्मकाः पाण्डुराष्ट्राश्च गोपराष्ट्राः करीतयः । अधिराज्यकुशाद्याश्च मल्लराष्ट्रं च केवलम् ॥
aśmakāḥ pāṇḍurāṣṭrāśca goparāṣṭrāḥ karītayaḥ | adhirājyakuśādyāśca mallarāṣṭraṃ ca kevalam
अश्मक, पाण्डुराष्ट्र, गोपराष्ट्र और करीति; अधिराज्य, कुशाद्य और मल्लराष्ट्र देश भी;
श्लोक 45 (6.9.45)
वारवास्यायवाहाश्च चक्राश्चक्रातयः शकाः । विदेहा मगधाः स्वक्षा मलजा विजयास्तथा ॥
vāravāsyāyavāhāśca cakrāścakrātayaḥ śakāḥ | videhā magadhāḥ svakṣā malajā vijayāstathā
वारवास्य, अयवाह, चक्र, चक्राति और शक; विदेह, मगध, स्वक्ष, मलज और विजय;
श्लोक 46 (6.9.46)
अङ्गा वङ्गाः कलिङ्गाश्च यकृल्लोमान एव च । मल्लाः सुदेष्णाः प्रह्लादा माहिकाः शशिकास्तथा ॥
aṅgā vaṅgāḥ kaliṅgāśca yakṛllomāna eva ca | mallāḥ sudeṣṇāḥ prahlādā māhikāḥ śaśikāstathā
अङ्ग, वङ्ग, कलिङ्ग और यकृल्लोमा; मल्ल, सुदेष्ण, प्रह्लाद, माहिक और शशिक;
श्लोक 47 (6.9.47)
बाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः । अपरान्ताः परान्ताश्च पञ्चालाश्चर्ममण्डलाः ॥
bāhlīkā vāṭadhānāśca ābhīrāḥ kālatoyakāḥ | aparāntāḥ parāntāśca pañcālāścarmamaṇḍalāḥ
बाह्लीक, वाटधान, आभीर और कालतोयक; अपरान्त, परान्त, पाञ्चाल और चर्ममण्डल;
श्लोक 48 (6.9.48)
अटवीशिखराश्चैव मेरुभूताश्च मारिष । उपावृत्तानुपावृत्ताः स्वराष्ट्राः केकयास्तथा ॥
aṭavīśikharāścaiva merubhūtāśca māriṣa | upāvṛttānupāvṛttāḥ svarāṣṭrāḥ kekayāstathā
हे मान्यवर, अटवीशिखर और मेरुभूत; उपावृत्त, अनुपावृत्त, स्वराष्ट्र और केकय;
श्लोक 49 (6.9.49)
कुन्दापरान्ता माहेयाः कक्षाः सामुद्रनिष्कुटाः । अन्ध्राश्च बहवो राजन्नन्तर्गिर्यास्तथैव च ॥
kundāparāntā māheyāḥ kakṣāḥ sāmudraniṣkuṭāḥ | andhrāśca bahavo rājannantargiryāstathaiva ca
कुन्दापरान्त, माहेय, कक्ष और सामुद्रनिष्कुट; हे राजन्, अनेक आन्ध्र और अन्तर्गिर्य;
श्लोक 50 (6.9.50)
बहिर्गिर्याङ्गमलजा मगधा मानवर्जकाः । समन्तराः प्रावृषेया भार्गवाश्च जनाधिप ॥
bahirgiryāṅgamalajā magadhā mānavarjakāḥ | samantarāḥ prāvṛṣeyā bhārgavāśca janādhipa
बहिर्गिर्य, अङ्ग, मलज, मगध और मानवर्जक; हे जनाधिप, समन्तर, प्रावृषेय और भार्गव;
श्लोक 51 (6.9.51)
पुण्ड्रा भर्गाः किराताश्च सुदृष्टा यामुनास्तथा । शका निषादा निषधास्तथैवानर्तनैर्ऋताः ॥
puṇḍrā bhargāḥ kirātāśca sudṛṣṭā yāmunāstathā | śakā niṣādā niṣadhāstathaivānartanairṛtāḥ
पुण्ड्र, भर्ग, किरात, सुदृष्ट और यामुन; शक, निषाद, निषध, आनर्त और नैर्ऋत;
श्लोक 52 (6.9.52)
दुर्गालाः प्रतिमत्स्याश्च कुन्तलाः कोसलास्तथा । तीरग्रहाः शूरसेना ईजिकाः कन्यका गुणाः ॥
durgālāḥ pratimatsyāśca kuntalāḥ kosalāstathā | tīragrahāḥ śūrasenā ījikāḥ kanyakā guṇāḥ
दुर्गाल, प्रतिमत्स्य, कुन्तल और कोसल; तीरग्रह, शूरसेन, ईजिक, कन्यक और गुण;
श्लोक 53 (6.9.53)
तिलभारा मसीराश्च मधुमन्तः सकुन्दकाः । काश्मीराः सिन्धुसौवीरा गान्धारा दर्शकास्तथा ॥
tilabhārā masīrāśca madhumantaḥ sakundakāḥ | kāśmīrāḥ sindhusauvīrā gāndhārā darśakāstathā
तिलभार, मसीर, और कुन्दकों सहित मधुमन्त; काश्मीर, सिन्धु-सौवीर, गान्धार और दर्शक;
श्लोक 54 (6.9.54)
अभीसारा उलूताश्च शैवला बाह्लिकास्तथा । दार्वी च वानवा दर्वा वातजामरथोरगाः ॥
abhīsārā ulūtāśca śaivalā bāhlikāstathā | dārvī ca vānavā darvā vātajāmarathoragāḥ
अभीसार, उलूत, शैवल और बाह्लिक; दार्वी, वानव, दर्व, वातज, अमरथ और उरग;
श्लोक 55 (6.9.55)
बहुवाद्याश्च कौरव्य सुदामानः सुमल्लिकाः । वध्राः करीषकाश्चापि कुलिन्दोपत्यकास्तथा ॥
bahuvādyāśca kauravya sudāmānaḥ sumallikāḥ | vadhrāḥ karīṣakāścāpi kulindopatyakāstathā
हे कौरव्य, बहुवाद्य, सुदामा और सुमल्लिक; वध्र, करीषक और कुलिन्दोपत्यक;
श्लोक 56 (6.9.56)
वनायवो दशापार्श्वरोमाणः कुशबिन्दवः । कच्छा गोपालकक्षाश्च जाङ्गलाः कुरुवर्णकाः ॥
vanāyavo daśāpārśvaromāṇaḥ kuśabindavaḥ | kacchā gopālakakṣāśca jāṅgalāḥ kuruvarṇakāḥ
वनायु, दशापार्श्व, रोमाण और कुशबिन्दु; कच्छ, गोपालकक्ष, जाङ्गल और कुरुवर्णक;
श्लोक 57 (6.9.57)
किराता बर्बराः सिद्धा वैदेहास्ताम्रलिप्तकाः । ओण्ड्रा म्लेच्छाः सैसिरिध्राः पार्वतीयाश्च मारिष ॥
kirātā barbarāḥ siddhā vaidehāstāmraliptakāḥ | oṇḍrā mlecchāḥ saisiridhrāḥ pārvatīyāśca māriṣa
किरात, बर्बर, सिद्ध, वैदेह और ताम्रलिप्तक; हे मान्यवर, ओण्ड्र, म्लेच्छ, सैसिरिध्र और पर्वतीय जातियाँ।
श्लोक 58 (6.9.58)
अथापरे जनपदा दक्षिणा भरतर्षभ । द्रविडाः केरलाः प्राच्या भूषिका वनवासिकाः ॥
athāpare janapadā dakṣiṇā bharatarṣabha | draviḍāḥ keralāḥ prācyā bhūṣikā vanavāsikāḥ
हे भरतश्रेष्ठ, अब दक्षिण के अन्य जनपद: द्रविड, केरल, प्राच्य, भूषिक और वनवासिक;
श्लोक 59 (6.9.59)
कर्णाटका महिषका विकल्पा मूषकास्तथा । झिल्लिकाः कुन्तलाश्चैव सौहृदानभकाननाः ॥
karṇāṭakā mahiṣakā vikalpā mūṣakāstathā | jhillikāḥ kuntalāścaiva sauhṛdānabhakānanāḥ
कर्णाटक, महिषक, विकल्प और मूषक; झिल्लिक, कुन्तल, सौहृद और नभकानन;
श्लोक 60 (6.9.60)
कौकुट्टकास्तथा चोलाः कोङ्कणा मालवा नराः । समङ्गाः करकाश्चैव कुकुराङ्गारमारिषाः ॥
kaukuṭṭakāstathā colāḥ koṅkaṇā mālavā narāḥ | samaṅgāḥ karakāścaiva kukurāṅgāramāriṣāḥ
कौकुट्टक, चोल, कोङ्कण और मालव लोग; समङ्ग, करक, कुकुर, अङ्गार और मारिष;
श्लोक 61 (6.9.61)
ध्वजिन्युत्सवसंकेतास्त्रिगर्ताः शाल्वसेनयः । व्यूकाः कोकबकाः प्रोष्ठाः समवेगवशास्तथा ॥
dhvajinyutsavasaṃketāstrigartāḥ śālvasenayaḥ | vyūkāḥ kokabakāḥ proṣṭhāḥ samavegavaśāstathā
ध्वजिनी, उत्सवसंकेत, त्रिगर्त और शाल्वसेनि; व्यूक, कोकबक, प्रोष्ठ और समवेगवश;
श्लोक 62 (6.9.62)
तथैव विन्ध्यचुलिकाः पुलिन्दा वल्कलैः सह । मालवा बल्लवाश्चैव तथैवापरबल्लवाः ॥
tathaiva vindhyaculikāḥ pulindā valkalaiḥ saha | mālavā ballavāścaiva tathaivāparaballavāḥ
इसी प्रकार विन्ध्यचुलिक, वल्कलों सहित पुलिन्द, मालव, बल्लव और अपरबल्लव;
श्लोक 63 (6.9.63)
कुलिन्दाः कालदाश्चैव कुण्डलाः करटास्तथा । मूषकास्तनबालाश्च सनीपा घटसृञ्जयाः ॥
kulindāḥ kāladāścaiva kuṇḍalāḥ karaṭāstathā | mūṣakāstanabālāśca sanīpā ghaṭasṛñjayāḥ
कुलिन्द, कालद, कुण्डल और करट; मूषक, स्तनबाल, सनीप और घटसृञ्जय;
श्लोक 64 (6.9.64)
अठिदाः पाशिवाटाश्च तनयाः सुनयास्तथा । ऋषिका विदभाः काकास्तङ्गणाः परतङ्गणाः ॥
aṭhidāḥ pāśivāṭāśca tanayāḥ sunayāstathā | ṛṣikā vidabhāḥ kākāstaṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ
अठिद, पाशिवाट, तनय और सुनय; ऋषिक, विदभ, काक, तङ्गण और परतङ्गण।
श्लोक 65 (6.9.65)
उत्तराश्चापरे म्लेच्छाः क्रूरा भरतसत्तम । यवनाश्चीनकाम्बोजा दारुणा म्लेच्छजातयः ॥
uttarāścāpare mlecchāḥ krūrā bharatasattama | yavanāścīnakāmbojā dāruṇā mlecchajātayaḥ
हे भरतसत्तम, उत्तर में अन्य क्रूर म्लेच्छ हैं — यवन, चीन और काम्बोज, जो दारुण म्लेच्छ जातियाँ हैं;
श्लोक 66 (6.9.66)
सकृद्ग्रहाः कुलत्थाश्च हूणाः पारसिकैः सह । तथैव रमणाश्चीनास्तथैव दशमालिकाः ॥
sakṛdgrahāḥ kulatthāśca hūṇāḥ pārasikaiḥ saha | tathaiva ramaṇāścīnāstathaiva daśamālikāḥ
सकृद्ग्रह, कुलत्थ, और पारसिकों सहित हूण; इसी प्रकार रमण, चीन और दशमालिक;
श्लोक 67 (6.9.67)
क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च । शूद्राभीराश्च दरदाः काश्मीराः पशुभिः सह ॥
kṣatriyopaniveśāśca vaiśyaśūdrakulāni ca | śūdrābhīrāśca daradāḥ kāśmīrāḥ paśubhiḥ saha
क्षत्रियों के उपनिवेश, वैश्यों और शूद्रों के कुल; शूद्र, आभीर, दरद, और पशुओं सहित काश्मीर;
श्लोक 68 (6.9.68)
खाशीराश्चान्तचाराश्च पह्लवा गिरिगह्वराः । आत्रेयाः सभरद्वाजास्तथैव स्तनपोषिकाः ॥
khāśīrāścāntacārāśca pahlavā girigahvarāḥ | ātreyāḥ sabharadvājāstathaiva stanapoṣikāḥ
खाशीर, अन्तचार, पह्लव और गिरिगह्वर; भरद्वाजों सहित आत्रेय, तथा स्तनपोषिक;
श्लोक 69 (6.9.69)
प्रोषकाश्च कलिङ्गाश्च किरातानां च जातयः । तोमरा हन्यमानाश्च तथैव करभञ्जकाः ॥
proṣakāśca kaliṅgāśca kirātānāṃ ca jātayaḥ | tomarā hanyamānāśca tathaiva karabhañjakāḥ
प्रोषक, कलिङ्ग और किरातों की जातियाँ; तोमर, हन्यमान और करभञ्जक।
श्लोक 70 (6.9.70)
एते चान्ये जनपदाः प्राच्योदीच्यास्तथैव च । उद्देशमात्रेण मया देशाः संकीर्तिता विभो ॥
ete cānye janapadāḥ prācyodīcyāstathaiva ca | uddeśamātreṇa mayā deśāḥ saṃkīrtitā vibho
हे विभो, ये तथा अन्य पूर्वी और उत्तरी जनपद — इन देशों का मैंने केवल नाम-निर्देश भर किया है।
श्लोक 71 (6.9.71)
यथागुणबलं चापि त्रिवर्गस्य महाफलम् । दुह्याद्धेनुः कामधुक्च भूमिः सम्यगनुष्ठिता ॥
yathāguṇabalaṃ cāpi trivargasya mahāphalam | duhyāddhenuḥ kāmadhukca bhūmiḥ samyaganuṣṭhitā
भली-भाँति पालित भूमि अपने गुण और बल के अनुसार कामधेनु गाय की भाँति त्रिवर्ग — धर्म, अर्थ और काम — का महान फल देती है।
श्लोक 72 (6.9.72)
तस्यां गृद्ध्यन्ति राजानः शूरा धर्मार्थकोविदाः । ते त्यजन्त्याहवे प्राणान्वसुगृद्धास्तरस्विनः ॥
tasyāṃ gṛddhyanti rājānaḥ śūrā dharmārthakovidāḥ | te tyajantyāhave prāṇānvasugṛddhāstarasvinaḥ
धर्म और अर्थ के ज्ञाता शूरवीर राजा उसका लोभ करते हैं; उसके धन के लोभी वे वेगवान योद्धा युद्ध में अपने प्राण त्याग देते हैं।
श्लोक 73 (6.9.73)
देवमानुषकायानां कामं भूमिः परायणम् । अन्योन्यस्यावलुम्पन्ति सारमेया यथाऽऽमिषम् ॥
devamānuṣakāyānāṃ kāmaṃ bhūmiḥ parāyaṇam | anyonyasyāvalumpanti sārameyā yathā''miṣam
देवताओं और मनुष्यों — सभी देहधारियों का परम आश्रय वास्तव में भूमि ही है। जैसे कुत्ते मांस के टुकड़े के लिए एक-दूसरे से छीना-झपटी करते हैं,
श्लोक 74 (6.9.74)
राजानो भरतश्रेष्ठ भोक्तुकामा वसुन्धराम् । न चापि तृप्तिः कामानां विद्यतेऽद्यापि कस्यचित् ॥
rājāno bharataśreṣṭha bhoktukāmā vasundharām | na cāpi tṛptiḥ kāmānāṃ vidyate'dyāpi kasyacit
वैसे ही, हे भरतश्रेष्ठ, पृथ्वी का भोग चाहने वाले राजा उसे एक-दूसरे से छीनते हैं; और आज तक किसी की भी कामनाएँ तृप्त नहीं हुईं।
श्लोक 75 (6.9.75)
तस्मात्परिग्रहे भूमेर्यतन्ते कुरुपाण्डवाः । साम्ना भेदेन दानेन दण्डेनैव च भारत ॥
tasmātparigrahe bhūmeryatante kurupāṇḍavāḥ | sāmnā bhedena dānena daṇḍenaiva ca bhārata
इसीलिए, हे भारत, कौरव और पाण्डव भूमि को पाने का प्रयत्न करते हैं — साम, भेद, दान और दण्ड के द्वारा।
श्लोक 76 (6.9.76)
पिता भ्राता च पुत्राश्च खं द्यौश्च नरपुङ्गव । भूमिर्भवति भूतानां सम्यगच्छिद्रदर्शना ॥
pitā bhrātā ca putrāśca khaṃ dyauśca narapuṅgava | bhūmirbhavati bhūtānāṃ samyagacchidradarśanā
हे नरश्रेष्ठ, जब भूमि को उसकी पूर्णता में भली-भाँति देखा जाए, तो वही प्राणियों के लिए पिता, भाई और पुत्र है; वही आकाश और स्वर्ग भी है।