सभा पर्व · अध्याय 4
युधिष्ठिर का सभा-प्रवेश
जाने से पहले मय अर्जुन को वानर-चिह्न वाली मायामयी ध्वजा और उसके शिखर पर रहने वाले महाबली भूतगण के विषय में बताता है, फिर उन्हें गले लगाकर विदा होता है। युधिष्ठिर दस हज़ार ब्राह्मणों को भोजन कराते हैं, उन्हें वस्त्र और गौएँ दान करते हैं, देवताओं का पूजन करते हैं और भाइयों के साथ नई सभा में प्रवेश करते हैं। इसके बाद वैशम्पायन पाण्डवों के साथ वहाँ बैठने वाले अनेक ऋषियों, युधिष्ठिर की सेवा करने वाले तथा अर्जुन से धनुर्वेद सीखने वाले राजाओं और वृष्णि कुमारों, और तुम्बुरु व चित्रसेन के नेतृत्व में संगीत से सबको आनन्दित करने वाले गन्धर्वों और किन्नरों का वर्णन करते हैं।
वैशम्पायन उवाच
श्लोक 1 (2.4.1)
तां तु कृत्वा सभां श्रेष्ठां मयश्चार्जुनमब्रवीत् । भूतानां च महावीर्यो ध्वजाग्रे किङ्करो गणः ॥
tāṃ tu kṛtvā sabhāṃ śreṣṭhāṃ mayaścārjunamabravīt | bhūtānāṃ ca mahāvīryo dhvajāgre kiṅkaro gaṇaḥ
उस श्रेष्ठ सभा का निर्माण करके मय ने अर्जुन से कहा — "तुम्हारी ध्वजा के शिखर पर महापराक्रमी भूतों का किंकर नामक गण रहेगा।"
मय उवाच
श्लोक 2 (2.4.2)
तव विष्फारघोषेण मेघवन्निनदिष्यति । अयं हि सूर्यसङ्काशो ज्वलनस्य रथो महान् ॥
tava viṣphāraghoṣeṇa meghavanninadiṣyati | ayaṃ hi sūryasaṅkāśo jvalanasya ratho mahān
तुम्हारे धनुष की टंकार के साथ वह मेघ के समान गर्जना करेगा। अग्निदेव का यह विशाल रथ सूर्य के समान दीप्तिमान है,
श्लोक 3 (2.4.3)
इमे च दिविजाः श्वेता वीर्यवन्तो हयोत्तमाः । मायामयः कृतो ह्येष ध्वजो वानरलक्षणः ॥
ime ca divijāḥ śvetā vīryavanto hayottamāḥ | māyāmayaḥ kṛto hyeṣa dhvajo vānaralakṣaṇaḥ
और ये स्वर्ग में उत्पन्न श्वेत घोड़े बलवान तथा उत्तम अश्व हैं। वानर-चिह्न वाली यह ध्वजा माया से रची गई है।
श्लोक 4 (2.4.4)
असज्जमानो वृक्षेषु धूमकेतुरिवोच्छ्रितः । बहुवर्णं हि लक्ष्येत ध्वजं वानरलक्षणम् ॥
asajjamāno vṛkṣeṣu dhūmaketurivocchritaḥ | bahuvarṇaṃ hi lakṣyeta dhvajaṃ vānaralakṣaṇam
यह वृक्षों में कहीं अटकती नहीं, धूमकेतु के समान ऊँची उठी रहती है; वानर-चिह्न वाली यह ध्वजा अनेक रंगों की दिखाई देगी।
श्लोक 5 (2.4.5)
ध्वजोत्कटं ह्यनवमं युद्धे द्रक्ष्यसि विष्ठितम् । एष वीरः सव्यसाचिन्ध्वजस्यान्ते भविष्यति ॥
dhvajotkaṭaṃ hyanavamaṃ yuddhe drakṣyasi viṣṭhitam | eṣa vīraḥ savyasācindhvajasyānte bhaviṣyati
युद्ध में तुम उसे ध्वजा पर ऊँचे विराजमान, अनुपम रूप में देखोगे। हे सव्यसाची, यह वीर तुम्हारी ध्वजा के शिखर पर रहेगा।
वैशम्पायन उवाच
श्लोक 6 (2.4.6)
इत्युक्त्वाऽऽलिङ्ग्य वीभत्सुं विसृष्टः प्रययौ मयः ॥
ityuktvā''liṅgya vībhatsuṃ visṛṣṭaḥ prayayau mayaḥ
यह कहकर मय ने बीभत्सु (अर्जुन) को गले लगाया और विदा लेकर चला गया।
श्लोक 7 (2.4.7)
ततः प्रवेशनं तस्यां चक्रे राजा युधिष्ठिरः । अयुतं भोजयित्वा तु ब्राह्मणानां नराधिपः ॥
tataḥ praveśanaṃ tasyāṃ cakre rājā yudhiṣṭhiraḥ | ayutaṃ bhojayitvā tu brāhmaṇānāṃ narādhipaḥ
तब नरेश राजा युधिष्ठिर ने दस हज़ार ब्राह्मणों को भोजन कराकर उस सभा में प्रवेश किया।
श्लोक 8 (2.4.8)
साज्येन पायसेनैव मधुना मिश्रितेन च । भक्ष्यैर्मूलैः फलैश्चैव मांसैर्वाराहहारिणैः । कृसरेणाथ जीवन्त्या हविष्येण च सर्वशः ॥
sājyena pāyasenaiva madhunā miśritena ca | bhakṣyairmūlaiḥ phalaiścaiva māṃsairvārāhahāriṇaiḥ | kṛsareṇātha jīvantyā haviṣyeṇa ca sarvaśaḥ
उन्हें घी और मधु मिली खीर, मिष्टान्न, कन्द-मूल और फल, सूअर तथा हिरन के मांस, खिचड़ी (कृसर), जीवन्ती के शाक और सब प्रकार के हविष्य अन्न से तृप्त किया गया;
श्लोक 9 (2.4.9)
मांसप्रकारैर्विविधैः खाद्यैश्चापि तथा नृप । चोष्यैश्च विविधै राजन्पेयैश्च बहुविस्तरैः ॥
māṃsaprakārairvividhaiḥ khādyaiścāpi tathā nṛpa | coṣyaiśca vividhai rājanpeyaiśca bahuvistaraiḥ
हे नृप, अनेक प्रकार के मांस-व्यंजनों और अन्य खाद्य पदार्थों से, और हे राजन्, भाँति-भाँति के चूसने योग्य पदार्थों तथा प्रचुर पेयों से भी।
श्लोक 10 (2.4.10)
अहतैश्चैव वासोभिर्माल्यैरुच्चावचैरपि । तर्पयामास विप्रेन्द्रान्नानादिग्भ्यः समागतान् ॥
ahataiścaiva vāsobhirmālyairuccāvacairapi | tarpayāmāsa viprendrānnānādigbhyaḥ samāgatān
नए वस्त्रों और भाँति-भाँति की मालाओं से उन्होंने सब दिशाओं से आए हुए श्रेष्ठ ब्राह्मणों को संतुष्ट किया।
श्लोक 11 (2.4.11)
ददौ तेभ्यः सहस्राणि गवां प्रत्येकशः पुनः । पुण्याहघोषस्तत्रासीद्दिवस्पृगिव भारत ॥
dadau tebhyaḥ sahasrāṇi gavāṃ pratyekaśaḥ punaḥ | puṇyāhaghoṣastatrāsīddivaspṛgiva bhārata
फिर उन्होंने उनमें से प्रत्येक को सहस्र-सहस्र गौएँ दान दीं। हे भारत, वहाँ पुण्याहवाचन का घोष ऐसा उठा मानो आकाश को छू रहा हो।
श्लोक 12 (2.4.12)
वादित्रैर्विविधैर्दिव्यैर्गन्धैरुच्चावचैरपि । पूजयित्वा कुरुश्रेष्ठो देवतानि निवेश्य च ॥
vāditrairvividhairdivyairgandhairuccāvacairapi | pūjayitvā kuruśreṣṭho devatāni niveśya ca
कुरुश्रेष्ठ युधिष्ठिर ने अनेक प्रकार के दिव्य वाद्यों और भाँति-भाँति की सुगन्धियों से देवताओं का पूजन किया और उन्हें वहाँ प्रतिष्ठित किया।
श्लोक 13 (2.4.13)
तत्र मल्ला नटा झल्लाः सूता वैतालिकास्तथा । उपतस्थुर्महात्मानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥
tatra mallā naṭā jhallāḥ sūtā vaitālikāstathā | upatasthurmahātmānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram
वहाँ मल्ल, नट, झल्ल, सूत और वैतालिक महात्मा धर्मपुत्र युधिष्ठिर की सेवा में उपस्थित हुए।
श्लोक 14 (2.4.14)
तथा स कृत्वा पूजां तां भ्रातृभिः सह पाण्डवः । तस्यां सभायां रम्यायां रेमे शक्रो यथा दिवि ॥
tathā sa kṛtvā pūjāṃ tāṃ bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ | tasyāṃ sabhāyāṃ ramyāyāṃ reme śakro yathā divi
भाइयों के साथ इस प्रकार वह पूजा सम्पन्न करके पाण्डुनन्दन उस रमणीय सभा में वैसे ही आनन्द से रहने लगे, जैसे स्वर्ग में इन्द्र।
श्लोक 15 (2.4.15)
सभायामृषयस्तस्यां पाण्डवैः सह आसते । आसाञ्चक्रुर्नरेन्द्राश्च नानादेशसमागताः ॥
sabhāyāmṛṣayastasyāṃ pāṇḍavaiḥ saha āsate | āsāñcakrurnarendrāśca nānādeśasamāgatāḥ
उस सभा में ऋषि पाण्डवों के साथ बैठते थे, और अनेक देशों से आए हुए राजा भी वहाँ आसन ग्रहण करते थे।
श्लोक 16 (2.4.16)
असितो देवलः सत्यः सर्पिर्माली महाशिराः । अर्वावसुः सुमित्रश्च मैत्रेयः शुनको बलिः ॥
asito devalaḥ satyaḥ sarpirmālī mahāśirāḥ | arvāvasuḥ sumitraśca maitreyaḥ śunako baliḥ
असित, देवल, सत्य, सर्पिर्माली, महाशिरा, अर्वावसु, सुमित्र, मैत्रेय, शुनक, बलि,
श्लोक 17 (2.4.17)
बको दाल्भ्यः स्थूलशिराः कृष्णद्वैपायनः शुकः । सुमन्तुर्जैमिनिः पैलो व्यासशिष्यास्तथा वयम् ॥
bako dālbhyaḥ sthūlaśirāḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ śukaḥ | sumanturjaiminiḥ pailo vyāsaśiṣyāstathā vayam
बक, दाल्भ्य, स्थूलशिरा, कृष्णद्वैपायन, शुक, और हम व्यास के शिष्य — सुमन्तु, जैमिनि और पैल;
श्लोक 18 (2.4.18)
तित्तिरिर्याज्ञवल्क्यश्च ससुतो रोमहर्षणः । अप्सुहोम्यश्च धौम्यश्च अणीमाण्डव्यकौशिकौ ॥
tittiriryājñavalkyaśca sasuto romaharṣaṇaḥ | apsuhomyaśca dhaumyaśca aṇīmāṇḍavyakauśikau
तित्तिरि, याज्ञवल्क्य, पुत्रसहित रोमहर्षण, अप्सुहोम्य, धौम्य, अणीमाण्डव्य और कौशिक;
श्लोक 19 (2.4.19)
दामोष्णीषस्त्रैबलीश्च पर्णादो घटजानुकः । मौञ्जायनो वायुभक्षः पाराशर्यश्च सारिकः ॥
dāmoṣṇīṣastraibalīśca parṇādo ghaṭajānukaḥ | mauñjāyano vāyubhakṣaḥ pārāśaryaśca sārikaḥ
दामोष्णीष, त्रैबली, पर्णाद, घटजानुक, मौञ्जायन, वायुभक्ष, पाराशर्य और सारिक;
श्लोक 20 (2.4.20)
बलिवाकः सिनीवाकः सप्तपालः कृतश्रमः । जातूकर्णः शिखावांश्च आलम्बः पारिजातकः ॥
balivākaḥ sinīvākaḥ saptapālaḥ kṛtaśramaḥ | jātūkarṇaḥ śikhāvāṃśca ālambaḥ pārijātakaḥ
बलिवाक, सिनीवाक, सप्तपाल, कृतश्रम, जातूकर्ण, शिखावान्, आलम्ब और पारिजातक;
श्लोक 21 (2.4.21)
पर्वतश्च महाभागो मार्कण्डेयो महामुनिः । पवित्रपाणिः सावर्णो भालुकिर्गालवस्तथा ॥
parvataśca mahābhāgo mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ | pavitrapāṇiḥ sāvarṇo bhālukirgālavastathā
महाभाग पर्वत, महामुनि मार्कण्डेय, पवित्रपाणि, सावर्ण, भालुकि और गालव;
श्लोक 22 (2.4.22)
जङ्घाबन्धुश्च रैभ्यश्च कोपवेगस्तथा भृगुः । हरिबभ्रुश्च कौण्डिन्यो बभ्रुमाली सनातनः ॥
jaṅghābandhuśca raibhyaśca kopavegastathā bhṛguḥ | haribabhruśca kauṇḍinyo babhrumālī sanātanaḥ
जङ्घाबन्धु, रैभ्य, कोपवेग, भृगु, हरिबभ्रु, कौण्डिन्य, बभ्रुमाली और सनातन;
श्लोक 23 (2.4.23)
काक्षीवानौशिजश्चैव नाचिकेतोऽथ गौतमः । पैङ्ग्यो वराहः शुनकः शाण्डिल्यश्च महातपाः ॥
kākṣīvānauśijaścaiva nāciketo'tha gautamaḥ | paiṅgyo varāhaḥ śunakaḥ śāṇḍilyaśca mahātapāḥ
उशिज के पुत्र काक्षीवान्, नाचिकेत, गौतम, पैङ्ग्य, वराह, शुनक और महातपस्वी शाण्डिल्य;
श्लोक 24 (2.4.24)
कुक्कुरो वेणुजङ्घोऽथ कालापः कठ एव च । मुनयो धर्मविद्वांसो धृतात्मानो जितेन्द्रियाः ॥
kukkuro veṇujaṅgho'tha kālāpaḥ kaṭha eva ca | munayo dharmavidvāṃso dhṛtātmāno jitendriyāḥ
कुक्कुर, वेणुजङ्घ, कालाप और कठ — ये सब धर्म के ज्ञाता, धैर्यवान और जितेन्द्रिय मुनि थे।
श्लोक 25 (2.4.25)
एते चान्ये च बहवो वेदवेदाङ्गपारगाः । उपासते महात्मानं सभायामृषिसत्तमाः ॥
ete cānye ca bahavo vedavedāṅgapāragāḥ | upāsate mahātmānaṃ sabhāyāmṛṣisattamāḥ
ये तथा वेद-वेदाङ्गों में पारंगत अन्य अनेक श्रेष्ठ ऋषि सभा में महात्मा युधिष्ठिर की उपासना करते थे,
श्लोक 26 (2.4.26)
कथयन्तः कथाः पुण्या धर्मज्ञाः शुचयोऽमलाः । तथैव क्षत्रियश्रेष्ठा धर्मराजमुपासते ॥
kathayantaḥ kathāḥ puṇyā dharmajñāḥ śucayo'malāḥ | tathaiva kṣatriyaśreṣṭhā dharmarājamupāsate
वे धर्मज्ञ, पवित्र और निर्मल ऋषि पुण्य कथाएँ कहते रहते थे। इसी प्रकार श्रेष्ठ क्षत्रिय भी धर्मराज की सेवा में उपस्थित रहते थे —
श्लोक 27 (2.4.27)
श्रीमान्महात्मा धर्मात्मा मुञ्जकेतुर्विवर्धनः । सङ्ग्रामजिद्दुर्मुखश्च उग्रसेनश्च वीर्यवान् ॥
śrīmānmahātmā dharmātmā muñjaketurvivardhanaḥ | saṅgrāmajiddurmukhaśca ugrasenaśca vīryavān
श्रीमान्, महात्मा और धर्मात्मा मुञ्जकेतु, विवर्धन, संग्रामजित्, दुर्मुख, पराक्रमी उग्रसेन,
श्लोक 28 (2.4.28)
कक्षसेनः क्षितिपतिः क्षेमकश्चापराजितः । कम्बोजराजः कमठः कम्पनश्च महाबलः ॥
kakṣasenaḥ kṣitipatiḥ kṣemakaścāparājitaḥ | kambojarājaḥ kamaṭhaḥ kampanaśca mahābalaḥ
पृथ्वीपति कक्षसेन, अपराजित क्षेमक, कम्बोजराज कमठ और महाबली कम्पन,
श्लोक 29 (2.4.29)
सततं कम्पयामास यवनानेक एव यः । बलपौरुषसम्पन्नान्कृतास्त्रानमितौजसः । यथाऽसुरान्कालकेयान्देवो वज्रधरस्तथा ॥
satataṃ kampayāmāsa yavanāneka eva yaḥ | balapauruṣasampannānkṛtāstrānamitaujasaḥ | yathā'surānkālakeyāndevo vajradharastathā
जिसने अकेले ही बल और पौरुष से सम्पन्न, अस्त्रविद्या में निपुण और अपार तेजस्वी यवनों को सदा वैसे ही कँपाए रखा, जैसे वज्रधारी इन्द्र ने कालकेय असुरों को;
श्लोक 30 (2.4.30)
जटासुरो मद्रकानां च राजा । कुन्तिः पुलिन्दश्च किरातराजः । तथाङ्गवाङ्गौ सहपुण्ड्रकेण । पाण्ड्योड्रराजौ च सहान्ध्रकेण ॥
jaṭāsuro madrakānāṃ ca rājā | kuntiḥ pulindaśca kirātarājaḥ | tathāṅgavāṅgau sahapuṇḍrakeṇa | pāṇḍyoḍrarājau ca sahāndhrakeṇa
जटासुर, मद्रकों के राजा, कुन्ति, पुलिन्द, किरातराज, पुण्ड्रक के साथ अङ्ग और वङ्ग के राजा, तथा आन्ध्रक के साथ पाण्ड्य और ओड्र देशों के राजा;
श्लोक 31 (2.4.31)
अङ्गो वङ्गः सुमित्रश्च शैब्यश्चामित्रकर्शनः । किरातराजः सुमना यवनाधिपतिस्तथा ॥
aṅgo vaṅgaḥ sumitraśca śaibyaścāmitrakarśanaḥ | kirātarājaḥ sumanā yavanādhipatistathā
अङ्ग, वङ्ग, सुमित्र, शत्रुओं का संहार करने वाले शैब्य, किरातराज सुमना और यवनों के अधिपति;
श्लोक 32 (2.4.32)
चाणूरो देवरातश्च भोजो भीमरथश्च यः । श्रुतायुधश्च कालिङ्गो जयसेनश्च मागधः ॥
cāṇūro devarātaśca bhojo bhīmarathaśca yaḥ | śrutāyudhaśca kāliṅgo jayasenaśca māgadhaḥ
चाणूर, देवरात, भोज, भीमरथ, कलिङ्गराज श्रुतायुध और मगधराज जयसेन;
श्लोक 33 (2.4.33)
सुकर्मा चेकितानश्च पुरुश्चामित्रकर्शनः । केतुमान्वसुदानश्च वैदेहोऽथ कृतक्षणः ॥
sukarmā cekitānaśca puruścāmitrakarśanaḥ | ketumānvasudānaśca vaideho'tha kṛtakṣaṇaḥ
सुकर्मा, चेकितान, शत्रुओं का संहार करने वाले पुरु, केतुमान्, वसुदान, विदेहराज और कृतक्षण;
श्लोक 34 (2.4.34)
सुधर्मा चानिरुद्धश्च श्रुतायुश्च महाबलः । अनूपराजो दुर्धर्षः क्रमजिच्च सुदर्शनः ॥
sudharmā cāniruddhaśca śrutāyuśca mahābalaḥ | anūparājo durdharṣaḥ kramajicca sudarśanaḥ
सुधर्मा, अनिरुद्ध, महाबली श्रुतायु, दुर्जय अनूपराज, क्रमजित् और सुदर्शन;
श्लोक 35 (2.4.35)
शिशुपालः सहसुतः करूषाधिपतिस्तथा । वृष्णीनां चैव दुर्धर्षाः कुमारा देवरूपिणः ॥
śiśupālaḥ sahasutaḥ karūṣādhipatistathā | vṛṣṇīnāṃ caiva durdharṣāḥ kumārā devarūpiṇaḥ
पुत्रसहित शिशुपाल, करूषदेश के अधिपति, और देवताओं के समान रूपवान दुर्जय वृष्णिवंशी कुमार —
श्लोक 36 (2.4.36)
आहुको विपृथुश्चैव गदः सारण एव च । अक्रूरः कृतवर्मा च सत्यकश्च शिनेः सुतः ॥
āhuko vipṛthuścaiva gadaḥ sāraṇa eva ca | akrūraḥ kṛtavarmā ca satyakaśca śineḥ sutaḥ
आहुक, विपृथु, गद, सारण, अक्रूर, कृतवर्मा और शिनि के पुत्र सत्यक;
श्लोक 37 (2.4.37)
भीष्मकोऽथाकृतिश्चैव द्युमत्सेनश्च वीर्यवान् । केकयाश्च महेष्वासा यज्ञसेनश्च सोमकिः ॥
bhīṣmako'thākṛtiścaiva dyumatsenaśca vīryavān | kekayāśca maheṣvāsā yajñasenaśca somakiḥ
भीष्मक, आकृति, पराक्रमी द्युमत्सेन, महाधनुर्धर केकय-बन्धु और सोमक के पुत्र यज्ञसेन;
श्लोक 38 (2.4.38)
केतुमान्वसुमांश्चैव कृतास्त्रश्च महाबलः । एते चान्ये च बहवः क्षत्रिया मुख्यसंमताः ॥
ketumānvasumāṃścaiva kṛtāstraśca mahābalaḥ | ete cānye ca bahavaḥ kṣatriyā mukhyasaṃmatāḥ
केतुमान्, वसुमान् और महाबली कृतास्त्र। ये तथा अन्य अनेक प्रमुख और सम्मानित क्षत्रिय
श्लोक 39 (2.4.39)
उपासते सभायां स्म कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । अर्जुनं ये च संश्रित्य राजपुत्रा महाबलाः ॥
upāsate sabhāyāṃ sma kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram | arjunaṃ ye ca saṃśritya rājaputrā mahābalāḥ
सभा में कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर की सेवा में उपस्थित रहते थे। और वे महाबली राजकुमार भी, जिन्होंने अर्जुन का आश्रय लेकर
श्लोक 40 (2.4.40)
अशिक्षन्त धनुर्वेदं रौरवाजिनवाससः । तत्रैव शिक्षिता राजन्कुमारा वृष्णिनन्दनाः ॥
aśikṣanta dhanurvedaṃ rauravājinavāsasaḥ | tatraiva śikṣitā rājankumārā vṛṣṇinandanāḥ
रुरु मृग का चर्म धारण करके धनुर्वेद सीखा था। हे राजन्, वहीं वृष्णिकुल को आनन्द देने वाले कुमारों ने भी शिक्षा पाई थी —
श्लोक 41 (2.4.41)
रौक्मिणेयश्च साम्बश्च युयुधानश्च सात्यकिः । सुधर्मा चानिरुद्धश्च शैव्यश्च नरपुङ्गवः ॥
raukmiṇeyaśca sāmbaśca yuyudhānaśca sātyakiḥ | sudharmā cāniruddhaśca śaivyaśca narapuṅgavaḥ
रुक्मिणीनन्दन (प्रद्युम्न), साम्ब, युयुधान सात्यकि, सुधर्मा, अनिरुद्ध और नरश्रेष्ठ शैब्य।
श्लोक 42 (2.4.42)
एते चान्ये च बहवो राजानः पृथिवीपते । धनञ्जयसखा चात्र नित्यमास्ते स्म तुम्बुरुः ॥
ete cānye ca bahavo rājānaḥ pṛthivīpate | dhanañjayasakhā cātra nityamāste sma tumburuḥ
हे पृथ्वीपते, ये तथा अन्य अनेक राजा वहाँ थे। धनञ्जय (अर्जुन) के सखा तुम्बुरु भी वहाँ सदा विराजमान रहते थे।
श्लोक 43 (2.4.43)
उपासते महात्मानमासीनं सप्तविंशतिः । चित्रसेनः सहामात्यो गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥
upāsate mahātmānamāsīnaṃ saptaviṃśatiḥ | citrasenaḥ sahāmātyo gandharvāpsarasastathā
आसन पर विराजमान महात्मा युधिष्ठिर की सेवा में सत्ताईस गन्धर्व उपस्थित रहते थे — मन्त्रियों सहित चित्रसेन, तथा अन्य गन्धर्व और अप्सराएँ,
श्लोक 44 (2.4.44)
गीतवादित्रकुशलाः साम्यतालविशारदाः । प्रमाणेऽथ लये स्थाने किन्नराः कृतनिश्रमाः ॥
gītavāditrakuśalāḥ sāmyatālaviśāradāḥ | pramāṇe'tha laye sthāne kinnarāḥ kṛtaniśramāḥ
जो गायन और वादन में कुशल तथा साम्य और ताल के जानकार थे; और किन्नर भी, जिन्होंने प्रमाण, लय और स्थान (स्वर-स्थान) के अभ्यास में परिश्रम किया था।
श्लोक 45 (2.4.45)
सञ्चोदितास्तुम्बुरुणा गन्धर्वसहितास्तदा । गायन्ति दिव्यतानैस्ते यथान्यायं मनस्विनः ॥
sañcoditāstumburuṇā gandharvasahitāstadā | gāyanti divyatānaiste yathānyāyaṃ manasvinaḥ
तुम्बुरु की प्रेरणा से गन्धर्वों के साथ मिलकर वे मनस्वी गायक दिव्य तानों में यथाविधि गान करते थे,
श्लोक 46 (2.4.46)
पाण्डुपुत्रानृषींश्चैव रमयन्त उपासते । तस्यां सभायामासीनाः सुव्रताः सत्यसङ्गराः ॥
pāṇḍuputrānṛṣīṃścaiva ramayanta upāsate | tasyāṃ sabhāyāmāsīnāḥ suvratāḥ satyasaṅgarāḥ
और इस प्रकार पाण्डवों तथा ऋषियों को आनन्दित करते हुए उनकी सेवा करते थे। उस सभा में बैठे हुए वे उत्तम व्रतधारी और सत्यप्रतिज्ञ जन
श्लोक 47 (2.4.47)
दिवीव देवा ब्रह्माणं युधिष्ठिरमुपासते ॥
divīva devā brahmāṇaṃ yudhiṣṭhiramupāsate
युधिष्ठिर की वैसे ही उपासना करते थे, जैसे स्वर्ग में देवता ब्रह्मा की करते हैं।