शल्य पर्व · अध्याय 47
स्कन्द की मातृका-सेना; तारक और बाण का वध
वैशम्पायन कुमार के पीछे चलनेवाली मातृकाओं के लम्बे गण के नाम गिनाते हैं, उनके अनेक रूपों और सामर्थ्य का वर्णन करते हैं, और बताते हैं कि देवताओं ने स्कन्द को किस प्रकार शस्त्र आदि दिए और धनञ्जया नामक सेना सौंपी। सेनापति के रूप में निकलकर वे तारक, महिष, त्रिपाद और ह्रदोदर को उनकी सेनाओं सहित मारते हैं, फिर शक्ति से क्रौञ्च पर्वत को चीरकर बलि के पुत्र बाण और उसके भाई का वध करते हैं। देवता हर्षित होते हैं, लोग उनके पिता के विषय में अनेक मत कहते हैं, और वैशम्पायन अभिषेक की कथा समाप्त करके औशन तीर्थ का उल्लेख करते हैं, जहाँ बलराम स्नान करके दान देते हैं।
वैशम्पायन उवाच
श्लोक 1 (9.47.1)
शृणु मातृगणान्राजन्कुमारानुचरानिमान् । कीर्त्यमानान्मया वीर सपत्नगणसूदनान् ॥
śṛṇu mātṛgaṇānrājankumārānucarānimān | kīrtyamānānmayā vīra sapatnagaṇasūdanān
हे राजन्! कुमार के पीछे चलनेवाले मातृकाओं के इन गणों का वर्णन सुनिए। हे वीर! ये शत्रुसमूहों का संहार करनेवाली हैं, और मैं इनके नाम बता रहा हूँ।
श्लोक 2 (9.47.2)
यशस्विनीनां मातॄणां शृणु नामानि भारत । याभिर्व्याप्तास्त्रयोलोकाः कल्याणीभिश्च भागशः ॥
yaśasvinīnāṃ mātṝṇāṃ śṛṇu nāmāni bhārata | yābhirvyāptāstrayolokāḥ kalyāṇībhiśca bhāgaśaḥ
हे भारत! उन यशस्विनी मातृकाओं के नाम सुनिए, जिन कल्याणकारिणियों ने अपने-अपने भाग के अनुसार तीनों लोकों को व्याप्त कर रखा है।
श्लोक 3 (9.47.3)
प्रभावती विशालाक्षी पालिता गोस्तानी तथा । श्रीमती बहुला चैव तथैव बहुपुत्रिका ॥
prabhāvatī viśālākṣī pālitā gostānī tathā | śrīmatī bahulā caiva tathaiva bahuputrikā
प्रभावती, विशालाक्षी, पालिता और गोस्तानी; श्रीमती, बहुला तथा बहुपुत्रिका;
श्लोक 4 (9.47.4)
अप्सुजाता च गोपाली बृहदम्बालिका तथा । जयावती मालतिका ध्रुवरत्ना भयङ्करी ॥
apsujātā ca gopālī bṛhadambālikā tathā | jayāvatī mālatikā dhruvaratnā bhayaṅkarī
अप्सुजाता, गोपाली और बृहदम्बालिका; जयावती, मालतिका, ध्रुवरत्ना और भयङ्करी;
श्लोक 5 (9.47.5)
वसुदामा च दामा च विशोका नन्दिनी तथा । एकचूडा महाचूडा चक्रनेमिश्च भारत ॥
vasudāmā ca dāmā ca viśokā nandinī tathā | ekacūḍā mahācūḍā cakranemiśca bhārata
वसुदामा, दामा, विशोका और नन्दिनी; एकचूडा, महाचूडा और हे भारत! चक्रनेमि;
श्लोक 6 (9.47.6)
उत्तेजनी जयत्सेना कमलाक्ष्यथ शोभना । शत्रुञ्जया तथा चैव क्रोधना शलभी खरी ॥
uttejanī jayatsenā kamalākṣyatha śobhanā | śatruñjayā tathā caiva krodhanā śalabhī kharī
उत्तेजनी, जयत्सेना, कमलाक्षी और शोभना; शत्रुञ्जया, क्रोधना, शलभी और खरी;
श्लोक 7 (9.47.7)
माधवी शुभवक्त्रा च तीर्थसेनिश्च भारत । गीतप्रिया च कल्याणी रुद्ररोमाऽमिताशना ॥
mādhavī śubhavaktrā ca tīrthaseniśca bhārata | gītapriyā ca kalyāṇī rudraromā'mitāśanā
माधवी, शुभवक्त्रा और हे भारत! तीर्थसेनि; गीतप्रिया, कल्याणी, रुद्ररोमा और अमिताशना;
श्लोक 8 (9.47.8)
मेघस्वना भोगवती सुभ्रूश्च कनकावती । अलाताक्षी वीर्यवती विद्युज्जिह्वा च भारत ॥
meghasvanā bhogavatī subhrūśca kanakāvatī | alātākṣī vīryavatī vidyujjihvā ca bhārata
मेघस्वना, भोगवती, सुभ्रू और कनकावती; अलाताक्षी, वीर्यवती और हे भारत! विद्युज्जिह्वा;
श्लोक 9 (9.47.9)
पुन्नावती सुनक्षत्रा कन्दरा बहुयोजना । सन्तानिका च कौरव्य कमला च महाबला ॥
punnāvatī sunakṣatrā kandarā bahuyojanā | santānikā ca kauravya kamalā ca mahābalā
पुन्नावती, सुनक्षत्रा, कन्दरा और बहुयोजना; हे कौरव्य! सन्तानिका और महाबला कमला;
श्लोक 10 (9.47.10)
सुदामा बहुदामा च सुप्रभा च यशस्विनी । नृत्यप्रिया च राजेन्द्र शतोलूखलमेखला ॥
sudāmā bahudāmā ca suprabhā ca yaśasvinī | nṛtyapriyā ca rājendra śatolūkhalamekhalā
सुदामा, बहुदामा, सुप्रभा और यशस्विनी; हे राजेन्द्र! नृत्यप्रिया और शतोलूखलमेखला;
श्लोक 11 (9.47.11)
शतघण्टा शतानन्दा भगनन्दा च भाविनी । वपुष्मती चन्द्रशीता भद्रकाली च भारत ॥
śataghaṇṭā śatānandā bhaganandā ca bhāvinī | vapuṣmatī candraśītā bhadrakālī ca bhārata
शतघण्टा, शतानन्दा, भगनन्दा और भाविनी; वपुष्मती, चन्द्रशीता और हे भारत! भद्रकाली;
श्लोक 12 (9.47.12)
ऋक्षाम्बिका निष्कुटिका वामा चत्वरवासिनी । सुमङ्गला स्वस्तिमती बुद्धिकामा जयप्रिया ॥
ṛkṣāmbikā niṣkuṭikā vāmā catvaravāsinī | sumaṅgalā svastimatī buddhikāmā jayapriyā
ऋक्षाम्बिका, निष्कुटिका, वामा और चत्वरवासिनी; सुमङ्गला, स्वस्तिमती, बुद्धिकामा और जयप्रिया;
श्लोक 13 (9.47.13)
धनदा सुप्रसादा च भवदा च जलेश्वरी । एडी भेडी समेडी च वेतालजननी तथा ॥
dhanadā suprasādā ca bhavadā ca jaleśvarī | eḍī bheḍī sameḍī ca vetālajananī tathā
धनदा, सुप्रसादा, भवदा और जलेश्वरी; एडी, भेडी, समेडी और वेतालजननी;
श्लोक 14 (9.47.14)
कण्डूतिः कालिका चैव देवमित्रा च भारत । वसुश्रीः कोटरा चैव चित्रसेना तथाऽचला ॥
kaṇḍūtiḥ kālikā caiva devamitrā ca bhārata | vasuśrīḥ koṭarā caiva citrasenā tathā'calā
कण्डूति, कालिका और हे भारत! देवमित्रा; वसुश्री, कोटरा, चित्रसेना और अचला;
श्लोक 15 (9.47.15)
कुक्कुटिका शङ्खलिका तथा शकुनिका नृप । कुण्डारिका कौकुलिका कुम्भिकाऽथ शतोदरी ॥
kukkuṭikā śaṅkhalikā tathā śakunikā nṛpa | kuṇḍārikā kaukulikā kumbhikā'tha śatodarī
कुक्कुटिका, शङ्खलिका और हे राजन्! शकुनिका; कुण्डारिका, कौकुलिका, कुम्भिका और शतोदरी;
श्लोक 16 (9.47.16)
उत्क्राथिनी जलेला च महावेगा च कङ्कणा । मनोजवा कण्टकिनी प्रघसा पूतना तथा ॥
utkrāthinī jalelā ca mahāvegā ca kaṅkaṇā | manojavā kaṇṭakinī praghasā pūtanā tathā
उत्क्राथिनी, जलेला, महावेगा और कङ्कणा; मनोजवा, कण्टकिनी, प्रघसा और पूतना;
श्लोक 17 (9.47.17)
केशयन्त्री त्रुटिर्वामा क्रोशनाऽथ तडित्प्रभा । मन्दोदरी च मुण्डी च कोटरा मेघवाहिनी ॥
keśayantrī truṭirvāmā krośanā'tha taḍitprabhā | mandodarī ca muṇḍī ca koṭarā meghavāhinī
केशयन्त्री, त्रुटि, वामा, क्रोशना और तडित्प्रभा; मन्दोदरी, मुण्डी, कोटरा और मेघवाहिनी;
श्लोक 18 (9.47.18)
सुभगा लम्बिनी लम्बा ताम्रचूडा विकाशिनी । ऊर्ध्ववेणीधरा चैव पिङ्गाक्षी लोहमेखला ॥
subhagā lambinī lambā tāmracūḍā vikāśinī | ūrdhvaveṇīdharā caiva piṅgākṣī lohamekhalā
सुभगा, लम्बिनी, लम्बा, ताम्रचूडा और विकाशिनी; ऊर्ध्ववेणीधरा, पिङ्गाक्षी और लोहमेखला;
श्लोक 19 (9.47.19)
पृथुवस्त्रा मधुलिका मधुकुम्भा तथैव च । पक्षालिका मत्कुलिका जरायुर्जर्जरानना ॥
pṛthuvastrā madhulikā madhukumbhā tathaiva ca | pakṣālikā matkulikā jarāyurjarjarānanā
पृथुवस्त्रा, मधुलिका और मधुकुम्भा; पक्षालिका, मत्कुलिका, जरायु और जर्जरानना;
श्लोक 20 (9.47.20)
ख्याता दहदहा चैव तथा धमधमा नृप । खण्डखण्डा च राजेन्द्र पूषणा मणिकुट्टिका ॥
khyātā dahadahā caiva tathā dhamadhamā nṛpa | khaṇḍakhaṇḍā ca rājendra pūṣaṇā maṇikuṭṭikā
ख्याता, दहदहा और हे राजन्! धमधमा; हे राजेन्द्र! खण्डखण्डा, पूषणा और मणिकुट्टिका;
श्लोक 21 (9.47.21)
अमोघा चैव कौरव्य तथा लम्बपयोधरा । वेणुवीणाधरा चैव पिङ्गाक्षी लोहमेखला ॥
amoghā caiva kauravya tathā lambapayodharā | veṇuvīṇādharā caiva piṅgākṣī lohamekhalā
हे कौरव्य! अमोघा और लम्बपयोधरा; वेणुवीणाधरा, पिङ्गाक्षी और लोहमेखला;
श्लोक 22 (9.47.22)
शशोलूकमुखी कृष्णा खरजङ्घा महाजवा । शिशुमारमुखी श्वेता लोहिताक्षी विभीषणा ॥
śaśolūkamukhī kṛṣṇā kharajaṅghā mahājavā | śiśumāramukhī śvetā lohitākṣī vibhīṣaṇā
शशोलूकमुखी, कृष्णा, खरजङ्घा और महाजवा; शिशुमारमुखी, श्वेता, लोहिताक्षी और विभीषणा;
श्लोक 23 (9.47.23)
जटालिका कामचरी दीर्घजिह्वा बलोत्कटा । कालेहिका वामनिका मुकुटा चैव भारत ॥
jaṭālikā kāmacarī dīrghajihvā balotkaṭā | kālehikā vāmanikā mukuṭā caiva bhārata
जटालिका, कामचरी, दीर्घजिह्वा और बलोत्कटा; कालेहिका, वामनिका और हे भारत! मुकुटा;
श्लोक 24 (9.47.24)
लोहिताक्षी महाकाया हरिपिण्डा च भूमिप । एकत्वचा सुकुसुमा कृष्णकर्णी च भारत ॥
lohitākṣī mahākāyā haripiṇḍā ca bhūmipa | ekatvacā sukusumā kṛṣṇakarṇī ca bhārata
लोहिताक्षी, महाकाया और हे भूमिप! हरिपिण्डा; एकत्वचा, सुकुसुमा और हे भारत! कृष्णकर्णी;
श्लोक 25 (9.47.25)
क्षुरकर्णी चतुष्कर्णी कर्णप्रावरणा तथा । चतुष्पथनिकेता च गोकर्णी महिषानना ॥
kṣurakarṇī catuṣkarṇī karṇaprāvaraṇā tathā | catuṣpathaniketā ca gokarṇī mahiṣānanā
क्षुरकर्णी, चतुष्कर्णी और कर्णप्रावरणा; चतुष्पथनिकेता, गोकर्णी और महिषानना;
श्लोक 26 (9.47.26)
खरकर्णी महाकर्णी भेरीस्वनमहास्वना । शङ्खकुम्भश्रवाश्चैव भगदा च महाबला ॥
kharakarṇī mahākarṇī bherīsvanamahāsvanā | śaṅkhakumbhaśravāścaiva bhagadā ca mahābalā
खरकर्णी, महाकर्णी और भेरीस्वनमहास्वना; शङ्खकुम्भश्रवा और महाबला भगदा;
श्लोक 27 (9.47.27)
गणा च सुगणा चैव तथा भीत्यथ कामदा । चतुष्पथरता चैव भूतितीर्थान्यगोचरी ॥
gaṇā ca sugaṇā caiva tathā bhītyatha kāmadā | catuṣpatharatā caiva bhūtitīrthānyagocarī
गणा और सुगणा, भीति और कामदा; चतुष्पथरता और भूतितीर्थान्यगोचरी;
श्लोक 28 (9.47.28)
पशुदा वित्तदा चैव सुखदा च महायशाः । पयोदा गोमहिषदा सविशाला च भारत ॥
paśudā vittadā caiva sukhadā ca mahāyaśāḥ | payodā gomahiṣadā saviśālā ca bhārata
पशुदा, वित्तदा, सुखदा और महायशा; पयोदा, गोमहिषदा और हे भारत! सविशाला;
श्लोक 29 (9.47.29)
प्रतिष्ठा सुप्रतिष्ठा च रोचमाना सुरोचना । नौकर्णी मुखकर्णी च विशिरा मन्थिनी तथा ॥
pratiṣṭhā supratiṣṭhā ca rocamānā surocanā | naukarṇī mukhakarṇī ca viśirā manthinī tathā
प्रतिष्ठा, सुप्रतिष्ठा, रोचमाना और सुरोचना; नौकर्णी, मुखकर्णी, विशिरा और मन्थिनी;
श्लोक 30 (9.47.30)
एकचन्द्रा मेघकर्णा मेघमाला विरोचना । एताश्चान्याश्च बहवो मातरो भरतर्षभ ॥
ekacandrā meghakarṇā meghamālā virocanā | etāścānyāśca bahavo mātaro bharatarṣabha
एकचन्द्रा, मेघकर्णा, मेघमाला और विरोचना। हे भरतश्रेष्ठ! ये और अन्य बहुत-सी मातृकाएँ
श्लोक 31 (9.47.31)
कार्तिकेयानुयायिन्यो नानारूपाः सहस्रशः । दीर्घनख्यो दीर्घदन्त्यो दीर्घतुण्ड्यश्च भारत ॥
kārtikeyānuyāyinyo nānārūpāḥ sahasraśaḥ | dīrghanakhyo dīrghadantyo dīrghatuṇḍyaśca bhārata
कार्तिकेय के पीछे चलती हैं; वे सहस्रों रूपों वाली हैं, और हे भारत! उनके नख, दाँत और थूथन लम्बे हैं,
श्लोक 32 (9.47.32)
सबला मधुराश्चैव यौवनस्थाः स्वलङ्कृताः । माहात्म्येन च संयुक्ताः कामरूपधरास्तथा ॥
sabalā madhurāścaiva yauvanasthāḥ svalaṅkṛtāḥ | māhātmyena ca saṃyuktāḥ kāmarūpadharāstathā
वे बलवती और मधुर हैं, यौवन में स्थित और सुन्दर आभूषणों से सजी हैं, महिमा से युक्त हैं और इच्छानुसार रूप धारण करनेवाली हैं;
श्लोक 33 (9.47.33)
निर्मासगात्र्यः श्वेताश्च तथा काञ्चनसन्निभाः । कृष्णमेघनिभाश्चान्या धूम्राश्च भरतर्षभ ॥
nirmāsagātryaḥ śvetāśca tathā kāñcanasannibhāḥ | kṛṣṇameghanibhāścānyā dhūmrāśca bharatarṣabha
कुछ मांसहीन अंगोंवाली हैं, कुछ श्वेत हैं, कुछ सोने के समान रंगवाली हैं, कुछ काले मेघ के समान हैं और कुछ धूमिल रंग की हैं, हे भरतश्रेष्ठ!
श्लोक 34 (9.47.34)
अरुणाभा महाभोगा दीर्घकेश्यः सिताम्बराः । ऊर्ध्ववेणीधराश्चैव पिङ्गाक्ष्यो लम्बमेखलाः ॥
aruṇābhā mahābhogā dīrghakeśyaḥ sitāmbarāḥ | ūrdhvaveṇīdharāścaiva piṅgākṣyo lambamekhalāḥ
कुछ अरुण आभावाली हैं, कुछ विशाल देहवाली, लम्बे केशोंवाली और श्वेत वस्त्र पहने हुए; वे ऊपर की ओर चोटी बाँधे हुए, पीली आँखोंवाली और लम्बी मेखला पहने हुए हैं;
श्लोक 35 (9.47.35)
लम्बोदर्यो लम्बकर्णास्तथा लम्बपयोधराः । ताम्राक्ष्यस्ताम्रवर्णाश्च हर्यक्ष्यश्च तथाऽपराः ॥
lambodaryo lambakarṇāstathā lambapayodharāḥ | tāmrākṣyastāmravarṇāśca haryakṣyaśca tathā'parāḥ
वे लम्बे उदरवाली, लम्बे कानोंवाली और लम्बे स्तनोंवाली हैं; ताँबे के समान आँखों और ताँबे के रंगवाली हैं, और अन्य हरी-पीली आँखोंवाली हैं;
श्लोक 36 (9.47.36)
वरदाः कामचारिण्यो नित्यं प्रमुदितास्तथा । याम्या रौद्रास्तथा सौम्याः कौबेर्योऽथ महाबलाः ॥
varadāḥ kāmacāriṇyo nityaṃ pramuditāstathā | yāmyā raudrāstathā saumyāḥ kauberyo'tha mahābalāḥ
वे वर देनेवाली, इच्छानुसार विचरनेवाली और सदा प्रसन्न रहनेवाली हैं; कुछ यम की हैं, कुछ रुद्र की, कुछ सोम की और कुछ महाबली कुबेर की हैं;
श्लोक 37 (9.47.37)
वारुण्योऽथ च माहेन्द्यस्तथाऽऽग्नेय्यः परन्तप । वायव्यश्चाथ कौमार्यो ब्राह्मश्च भरतर्षभ ॥
vāruṇyo'tha ca māhendyastathā''gneyyaḥ parantapa | vāyavyaścātha kaumāryo brāhmaśca bharatarṣabha
हे परंतप! कुछ वरुण की, कुछ महेन्द्र की और कुछ अग्नि की हैं; हे भरतश्रेष्ठ! कुछ वायु की, कुछ कुमार की और कुछ ब्रह्मा की हैं;
श्लोक 38 (9.47.38)
वैष्णव्यश्च तथा सौर्यो वाराह्यश्च महाबलाः । रूपेणाप्सरसां तुल्या मनोहार्यो मनोरमाः ॥
vaiṣṇavyaśca tathā sauryo vārāhyaśca mahābalāḥ | rūpeṇāpsarasāṃ tulyā manohāryo manoramāḥ
कुछ विष्णु की, कुछ सूर्य की और कुछ वराह की हैं, सभी महाबलशालिनी; रूप में वे अप्सराओं के समान, मन हरनेवाली और सुन्दर हैं;
श्लोक 39 (9.47.39)
परपुष्टोपमा वाक्ये तथर्द्ध्या धनदोपमाः । शक्रवीर्योपमा युद्धे दीप्ता वह्निसमास्तथा ॥
parapuṣṭopamā vākye tatharddhyā dhanadopamāḥ | śakravīryopamā yuddhe dīptā vahnisamāstathā
वाणी में वे कोयल के समान हैं, ऐश्वर्य में धनद कुबेर के समान, युद्ध में इन्द्र के पराक्रम के समान और तेज में दहकती अग्नि के समान हैं;
श्लोक 40 (9.47.40)
शत्रुणां विग्रहे नित्यं भयदास्ता भवन्त्युत । कामरूपधराश्चैव जवे वायुसमास्तथा ॥
śatruṇāṃ vigrahe nityaṃ bhayadāstā bhavantyuta | kāmarūpadharāścaiva jave vāyusamāstathā
संग्राम में वे शत्रुओं के लिए सदा भयदायिनी होती हैं; वे इच्छानुसार रूप धरनेवाली हैं और वेग में वायु के समान हैं;
श्लोक 41 (9.47.41)
अचिन्त्यबलवीर्याश्च तथाऽचिन्त्यपराक्रमाः । वृक्षचत्वरवासिन्यश्चतुष्पथनिकेतनाः ॥
acintyabalavīryāśca tathā'cintyaparākramāḥ | vṛkṣacatvaravāsinyaścatuṣpathaniketanāḥ
उनका बल और वीर्य अचिन्त्य है, उनका पराक्रम अचिन्त्य है; वे वृक्षों और चबूतरों पर तथा चौराहों पर रहनेवाली हैं;
श्लोक 42 (9.47.42)
गुहाश्मशानवासिन्यः शैलप्रस्रवणालयाः । नानाभरणधारिण्यो नानामाल्याम्बरास्तथा ॥
guhāśmaśānavāsinyaḥ śailaprasravaṇālayāḥ | nānābharaṇadhāriṇyo nānāmālyāmbarāstathā
वे गुफाओं और श्मशानों में रहती हैं, पर्वतीय झरनों के पास उनके निवास हैं; वे अनेक आभूषण पहने हुए हैं और उनकी मालाएँ तथा वस्त्र भी अनेक प्रकार के हैं;
श्लोक 43 (9.47.43)
नानाविचित्रवेषाश्च नानाभाषास्तथैव च । एते चान्ये च मातॄणां गणाः शत्रुभयङ्कराः ॥
nānāvicitraveṣāśca nānābhāṣāstathaiva ca | ete cānye ca mātṝṇāṃ gaṇāḥ śatrubhayaṅkarāḥ
उनके वेश अनेक और विचित्र हैं, उनकी भाषाएँ भी अनेक हैं। ये और अन्य मातृकाओं के गण, जो शत्रुओं को भयभीत करनेवाले हैं,
श्लोक 44 (9.47.44)
अनुजग्मुर्महात्मानं त्रिदशेन्द्रस्य सम्मते । ततः शक्त्यस्त्रमददद्भगवान्पाकशासनः ॥
anujagmurmahātmānaṃ tridaśendrasya sammate | tataḥ śaktyastramadadadbhagavānpākaśāsanaḥ
देवेन्द्र की सम्मति से उन महात्मा के पीछे चले। तब भगवान् इन्द्र, पाक के दण्डदाता, ने शक्ति नामक अस्त्र दिया,
श्लोक 45 (9.47.45)
गुहाय राजशार्दूल विनाशाय सुरद्विषाम् । महास्वनां महाघण्टां द्योतमानां सितप्रभाम् ॥
guhāya rājaśārdūla vināśāya suradviṣām | mahāsvanāṃ mahāghaṇṭāṃ dyotamānāṃ sitaprabhām
हे राजसिंह! देवताओं के शत्रुओं के विनाश के लिए गुह को दिया; और एक महान् घण्टा भी, जिसका स्वर गम्भीर था और जिसकी आभा श्वेत थी,
श्लोक 46 (9.47.46)
अरुणादित्यवर्णां च पताकां भरतर्षभ । ददौ पशुपतिस्तस्मै सर्वभूतमहाचमूम् ॥
aruṇādityavarṇāṃ ca patākāṃ bharatarṣabha | dadau paśupatistasmai sarvabhūtamahācamūm
और हे भरतश्रेष्ठ! उदय होते सूर्य के रंग की पताका भी दी। फिर पशुपति ने उसे समस्त प्राणियों की एक विशाल सेना दी,
श्लोक 47 (9.47.47)
उग्रां नानाप्रहरणां तपोवीर्यबलान्विताम् । अजेयां स्वगणैर्युक्तां नाम्ना सेनां धनञ्जयाम् ॥
ugrāṃ nānāpraharaṇāṃ tapovīryabalānvitām | ajeyāṃ svagaṇairyuktāṃ nāmnā senāṃ dhanañjayām
जो उग्र थी, अनेक प्रकार के शस्त्रों से सम्पन्न थी, तप, वीर्य और बल से युक्त थी, अजेय थी और अपने गणों से संयुक्त थी; उस सेना का नाम धनञ्जया था,
श्लोक 48 (9.47.48)
रुद्रतुल्यबलैर्युक्तां योधानामयुतैस्त्रिभिः । न सा विजानाति रणात्कदाचिद्विनिवर्तितुम् ॥
rudratulyabalairyuktāṃ yodhānāmayutaistribhiḥ | na sā vijānāti raṇātkadācidvinivartitum
वह रुद्र के समान बलशाली तीन अयुत (तीस हज़ार) योद्धाओं से युक्त थी; वह कभी रण से पीछे लौटना नहीं जानती थी।
श्लोक 49 (9.47.49)
विष्णुर्ददौ वैजयन्तीं मालां बलविवर्धिनीम् । उमा ददौ विरजसी वाससी रविसप्रभे ॥
viṣṇurdadau vaijayantīṃ mālāṃ balavivardhinīm | umā dadau virajasī vāsasī ravisaprabhe
विष्णु ने बल बढ़ानेवाली वैजयन्ती माला दी। उमा ने सूर्य के समान दीप्त दो निर्मल वस्त्र दिए।
श्लोक 50 (9.47.50)
गङ्गा कमण्डलुं दिव्यममृतोद्भवमुत्तमम् । ददौ प्रीत्या कुमाराय दण्डं चैव बृहस्पतिः ॥
gaṅgā kamaṇḍaluṃ divyamamṛtodbhavamuttamam | dadau prītyā kumārāya daṇḍaṃ caiva bṛhaspatiḥ
गङ्गा ने अमृत से उत्पन्न, उत्तम और दिव्य कमण्डलु दिया; और बृहस्पति ने प्रेमपूर्वक कुमार को दण्ड दिया।
श्लोक 51 (9.47.51)
गरुडो दयितं पुत्रं मयूरं चित्रबर्हिणम् । अरुणस्ताम्रचूडं च प्रददौ चरणायुधम् ॥
garuḍo dayitaṃ putraṃ mayūraṃ citrabarhiṇam | aruṇastāmracūḍaṃ ca pradadau caraṇāyudham
गरुड़ ने अपना प्रिय पुत्र, रंग-बिरंगी पूँछवाला मयूर, दिया; और अरुण ने ताम्रचूड (ताँबे की कलगीवाला) मुर्गा दिया, जो पैरों से लड़नेवाला था।
श्लोक 52 (9.47.52)
छागं तु वरुणो राजा बलवीर्यसमन्वितम् । कृष्णाजिनं ततो ब्रह्मा ब्रह्मण्याय ददौ प्रभुः । समरेषु जयं चैव प्रददौ लोकभावनः ॥
chāgaṃ tu varuṇo rājā balavīryasamanvitam | kṛṣṇājinaṃ tato brahmā brahmaṇyāya dadau prabhuḥ | samareṣu jayaṃ caiva pradadau lokabhāvanaḥ
राजा वरुण ने बल और वीर्य से युक्त एक बकरा दिया। फिर प्रभु ब्रह्मा ने ब्राह्मणों के प्रति श्रद्धा रखनेवाले उन कुमार को कृष्णमृगचर्म दिया, और लोकों के रचयिता ने उन्हें युद्धों में विजय भी प्रदान की।
श्लोक 53 (9.47.53)
सैनापत्यमनुप्राप्य स्कन्दो देवगणस्य ह । शुशुभे ज्वलितोर्चिष्मान्द्वितीय इव पावकः ॥
saināpatyamanuprāpya skando devagaṇasya ha | śuśubhe jvalitorciṣmāndvitīya iva pāvakaḥ
देवगणों का सेनापतित्व पाकर स्कन्द प्रज्वलित और तेजस्वी होकर दूसरी अग्नि के समान शोभित हुए।
श्लोक 54 (9.47.54)
ततः पारिषदैश्चैव मातृभिश्च समन्वितः । ययौ दैत्यविनाशाय ह्लादयन्सुरपुङ्गवान् ॥
tataḥ pāriṣadaiścaiva mātṛbhiśca samanvitaḥ | yayau daityavināśāya hlādayansurapuṅgavān
फिर अपने परिषदों और मातृकाओं के साथ वे देवश्रेष्ठों को आनन्दित करते हुए दैत्यों का विनाश करने चले।
श्लोक 55 (9.47.55)
सा सेना नैर्ऋती भीमा सघण्टोच्छ्रितकेतना । सभेरीशङ्खमुरजा सायुधा सपताकिनी ॥
sā senā nairṛtī bhīmā saghaṇṭocchritaketanā | sabherīśaṅkhamurajā sāyudhā sapatākinī
वह भयंकर नैर्ऋती सेना, जिसकी ऊँची ध्वजाओं में घण्टे बँधे थे, जिसके साथ भेरी, शंख और मृदंग थे, जो शस्त्रों और पताकाओं से सज्जित थी,
श्लोक 56 (9.47.56)
शारदी द्यौरिवाभाति ज्योतिर्भिरिव शोभिता ॥
śāradī dyaurivābhāti jyotirbhiriva śobhitā
तारों से सजे शरद् ऋतु के आकाश के समान शोभित हुई।
श्लोक 57 (9.47.57)
ततो देवनिकायास्ते नानाभूतगणास्तथा । वादयामासुरव्यग्रा भेरीः शङ्खांश्च पुष्कलान् ॥
tato devanikāyāste nānābhūtagaṇāstathā | vādayāmāsuravyagrā bherīḥ śaṅkhāṃśca puṣkalān
तब देवताओं के समूहों और अनेक प्रकार के भूतगणों ने निर्भय होकर भेरियाँ और बहुत-से शंख बजाए।
श्लोक 58 (9.47.58)
पटहान्झर्झरांश्चैव क्रकचान्गोविषाणिकान् । आडम्बरान्गोमुखांश्च डिण्डिमांश्च महास्वनान् ॥
paṭahānjharjharāṃścaiva krakacāngoviṣāṇikān | āḍambarāngomukhāṃśca ḍiṇḍimāṃśca mahāsvanān
उन्होंने पटह, झर्झर, क्रकच, गोविषाण, आडम्बर, गोमुख और गम्भीर ध्वनिवाले डिण्डिम बजाए।
श्लोक 59 (9.47.59)
तुष्टुवुस्ते कुमारं तु सर्वे देवाः सवासवाः । जगुश्च देवगन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥
tuṣṭuvuste kumāraṃ tu sarve devāḥ savāsavāḥ | jaguśca devagandharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ
इन्द्र सहित सभी देवताओं ने कुमार की स्तुति की; देवगन्धर्वों ने गान किया और अप्सराओं के समूहों ने नृत्य किया।
श्लोक 60 (9.47.60)
ततः प्रीतो महासेनस्त्रिदशेभ्यो वरं ददौ । रिपून्हन्ताऽस्मि समरे ये वो वधचिकीर्षवः ॥
tataḥ prīto mahāsenastridaśebhyo varaṃ dadau | ripūnhantā'smi samare ye vo vadhacikīrṣavaḥ
तब प्रसन्न महासेन ने देवताओं को वर दिया: "जो तुम्हारा वध करना चाहते हैं, उन शत्रुओं को मैं युद्ध में मारूँगा।"
श्लोक 61 (9.47.61)
प्रतिगृह्य वरं देवास्तस्माद्विबुधसत्तमात् । प्रीतात्मानो महात्मानो मेनिरे निहतान्रिपून् ॥
pratigṛhya varaṃ devāstasmādvibudhasattamāt | prītātmāno mahātmāno menire nihatānripūn
उन विबुधश्रेष्ठ से वर पाकर प्रसन्नचित्त महात्मा देवताओं ने अपने शत्रुओं को मरा हुआ ही मान लिया।
श्लोक 62 (9.47.62)
सर्वेषां भूतसङ्घानां हर्षान्नादः समुत्थितः । अपूरयत लोकांस्त्रीन्वरे दत्ते महात्मना ॥
sarveṣāṃ bhūtasaṅghānāṃ harṣānnādaḥ samutthitaḥ | apūrayata lokāṃstrīnvare datte mahātmanā
समस्त भूतसमूहों से हर्ष का नाद उठा; महात्मा के वर देने पर वह तीनों लोकों में भर गया।
श्लोक 63 (9.47.63)
स निर्ययौ महासेनो महत्या सेनया वृतः । वधाय युधि दैत्यानां रक्षार्थं च दिवोकसाम् ॥
sa niryayau mahāseno mahatyā senayā vṛtaḥ | vadhāya yudhi daityānāṃ rakṣārthaṃ ca divokasām
महासेन विशाल सेना से घिरकर युद्ध में दैत्यों का वध करने और स्वर्गवासियों की रक्षा करने के लिए निकले।
श्लोक 64 (9.47.64)
व्यवसायो जयो धर्मः सिद्धिर्लक्ष्मीर्धृतिः स्मृतिः । महासेनस्य सैन्यानामग्रे जग्मुर्नराधिप ॥
vyavasāyo jayo dharmaḥ siddhirlakṣmīrdhṛtiḥ smṛtiḥ | mahāsenasya sainyānāmagre jagmurnarādhipa
हे नरेश्वर! व्यवसाय, जय, धर्म, सिद्धि, लक्ष्मी, धृति और स्मृति महासेन की सेनाओं के आगे-आगे चलीं।
श्लोक 65 (9.47.65)
स तया भीमया देवः शूलमुद्गरहस्तया । ज्वलितालातधारिण्या चित्राभरणवर्मया ॥
sa tayā bhīmayā devaḥ śūlamudgarahastayā | jvalitālātadhāriṇyā citrābharaṇavarmayā
वे देव उस भयंकर सेना के साथ थे, जिसके हाथों में शूल और मुद्गर थे, जो जलती हुई मशालें लिए थी और विचित्र आभूषणों तथा कवचों से सजी थी,
श्लोक 66 (9.47.66)
गदामुसलनाराचशक्तितोमरहस्तया । दृप्तसिंहनिनादिन्या विनद्य प्रययौ गुहः ॥
gadāmusalanārācaśaktitomarahastayā | dṛptasiṃhaninādinyā vinadya prayayau guhaḥ
और जिसके हाथों में गदाएँ, मूसल, नाराच, शक्ति और तोमर थे तथा जो दर्पभरे सिंहों के समान गरजती थी; उसके साथ गर्जन करते हुए गुह आगे बढ़े।
श्लोक 67 (9.47.67)
तं दृष्ट्वा सर्वदैतेया राक्षसा दानवास्तथा । व्यद्रवन्त दिशः सर्वा भयोद्विग्नाः समन्ततः ॥
taṃ dṛṣṭvā sarvadaiteyā rākṣasā dānavāstathā | vyadravanta diśaḥ sarvā bhayodvignāḥ samantataḥ
उन्हें देखकर सभी दैत्य, राक्षस और दानव भय से व्याकुल होकर चारों ओर सब दिशाओं में भाग गए।
श्लोक 68 (9.47.68)
अभ्यद्रवन्त देवास्तान्विविधायुधपाणयः । दृष्ट्वा च स ततः क्रुद्धः स्कन्दस्तेजोबलान्वितः ॥
abhyadravanta devāstānvividhāyudhapāṇayaḥ | dṛṣṭvā ca sa tataḥ kruddhaḥ skandastejobalānvitaḥ
अनेक प्रकार के शस्त्र हाथ में लिए देवताओं ने उन पर आक्रमण किया; यह देखकर तेज और बल से सम्पन्न स्कन्द क्रुद्ध हो गए,
श्लोक 69 (9.47.69)
शक्त्यस्त्रं भगवान्भीमं पुनःपुनरवाकिरत् । आदधच्चात्मनस्तेजो हविषेद्ध इवानलः ॥
śaktyastraṃ bhagavānbhīmaṃ punaḥpunaravākirat | ādadhaccātmanastejo haviṣeddha ivānalaḥ
और भगवान् ने अपना भयंकर शक्ति-अस्त्र बार-बार छोड़ा; वे आहुति पाई हुई अग्नि के समान अपने भीतर तेज धारण करते जाते थे।
श्लोक 70 (9.47.70)
अभ्यस्यमाने शक्त्यस्त्रे स्कन्देनामिततेजसा । उल्काज्वाला महाराज पपात वसुधातले ॥
abhyasyamāne śaktyastre skandenāmitatejasā | ulkājvālā mahārāja papāta vasudhātale
हे महाराज! अमित तेजस्वी स्कन्द के बार-बार शक्ति-अस्त्र चलाने पर पृथ्वी पर उल्का की ज्वाला गिरी।
श्लोक 71 (9.47.71)
संह्रादयन्तश्च तथा निर्घाताश्चापतन्क्षितौ । यथान्तकालसमये सुघोराः स्युस्तथा नृप ॥
saṃhrādayantaśca tathā nirghātāścāpatankṣitau | yathāntakālasamaye sughorāḥ syustathā nṛpa
हे राजन्! कानों को बहरा कर देनेवाली गर्जना के साथ वज्रपात भी पृथ्वी पर गिरे; वे प्रलय के समय के समान अत्यन्त भयंकर थे।
श्लोक 72 (9.47.72)
क्षिप्ता ह्येका यदा शक्तिः सुघोराऽनलसूनुना । ततः कोट्यो विनिष्पेतुः शक्तीनां भरतर्षभ ॥
kṣiptā hyekā yadā śaktiḥ sughorā'nalasūnunā | tataḥ koṭyo viniṣpetuḥ śaktīnāṃ bharatarṣabha
हे भरतश्रेष्ठ! जब अग्नि के पुत्र ने एक ही अत्यन्त भयंकर शक्ति चलाई, तब करोड़ों शक्तियाँ निकल पड़ीं।
श्लोक 73 (9.47.73)
ततः प्रीतो महासेनो जघान भगवान्प्रभुः । दैत्येन्द्रं तारकं नाम महाबलपराक्रमम् ॥
tataḥ prīto mahāseno jaghāna bhagavānprabhuḥ | daityendraṃ tārakaṃ nāma mahābalaparākramam
तब प्रसन्न होकर प्रभु महासेन ने महाबल और पराक्रम से सम्पन्न दैत्यराज तारक को मार डाला,
श्लोक 74 (9.47.74)
वृतं दैत्यायुतैर्वीरैर्बलिभिर्दशभिर्नृप । महिषं चाष्टभिः पद्मैर्वृतं सङ्ख्ये निजघ्निवान् ॥
vṛtaṃ daityāyutairvīrairbalibhirdaśabhirnṛpa | mahiṣaṃ cāṣṭabhiḥ padmairvṛtaṃ saṅkhye nijaghnivān
हे राजन्! जो दस अयुत बलवान् दैत्य वीरों से घिरा हुआ था; और युद्ध में उन्होंने आठ पद्म सैनिकों से घिरे महिष को मार डाला।
श्लोक 75 (9.47.75)
त्रिपादं चायुतशतैर्जघान दशभिर्वृतम् । ह्रदोदरं निखर्वैश्च वृतं दशभिरीश्वरः ॥
tripādaṃ cāyutaśatairjaghāna daśabhirvṛtam | hradodaraṃ nikharvaiśca vṛtaṃ daśabhirīśvaraḥ
प्रभु ने दस शत अयुत से घिरे त्रिपाद को मारा, और दस निखर्व से घिरे ह्रदोदर को भी मारा।
श्लोक 76 (9.47.76)
जघानानुचरैः सार्धं विविधायुधपाणिभिः । तथाऽकुर्वन्त विपुलं नादं वध्यत्सु शत्रुषु ॥
jaghānānucaraiḥ sārdhaṃ vividhāyudhapāṇibhiḥ | tathā'kurvanta vipulaṃ nādaṃ vadhyatsu śatruṣu
उन्होंने अनेक प्रकार के शस्त्र धारण करनेवाले उनके अनुचरों सहित उन सबको मार डाला; और शत्रुओं के मारे जाने पर बड़ा भारी कोलाहल उठा।
श्लोक 77 (9.47.77)
कुमारानुचरा राजन्पूरयन्तो दिशो दश । ननृतुश्च ववल्गुश्च जहसुश्च मुदान्विताः ॥
kumārānucarā rājanpūrayanto diśo daśa | nanṛtuśca vavalguśca jahasuśca mudānvitāḥ
हे राजन्! कुमार के अनुचर दसों दिशाओं को भरते हुए आनन्द से नाचे, उछले और हँसे।
श्लोक 78 (9.47.78)
शक्त्यस्त्रस्य तु राजेन्द्र ततोऽर्चिर्भिः समन्ततः । त्रैलोक्यं त्रासितं सर्वं जृम्भमाणाभिरेव च ॥
śaktyastrasya tu rājendra tato'rcirbhiḥ samantataḥ | trailokyaṃ trāsitaṃ sarvaṃ jṛmbhamāṇābhireva ca
हे राजेन्द्र! शक्ति-अस्त्र की चारों ओर फैलती और भड़कती ज्वालाओं से सारा त्रिलोक भयभीत हो गया।
श्लोक 79 (9.47.79)
दग्धाः सहस्रशो दैत्या नादैः स्कन्दस्य चापरे । पताकयावधूताश्च हताः केचित्सुरद्विषः ॥
dagdhāḥ sahasraśo daityā nādaiḥ skandasya cāpare | patākayāvadhūtāśca hatāḥ kecitsuradviṣaḥ
सहस्रों दैत्य जल गए, दूसरे स्कन्द की गर्जनाओं से मारे गए; और कुछ देवशत्रु उनकी पताका के झोंके से गिरकर मर गए।
श्लोक 80 (9.47.80)
केचिद्धण्टारवत्रस्ता निषेदुर्वसुधातले । केचित्प्रहरणैश्छिन्ना विनिष्पेतुर्गतायुषः ॥
keciddhaṇṭāravatrastā niṣedurvasudhātale | kecitpraharaṇaiśchinnā viniṣpeturgatāyuṣaḥ
कुछ घण्टे की ध्वनि से डरकर भूमि पर बैठ गए; कुछ शस्त्रों से कटकर प्राणहीन होकर गिर पड़े।
श्लोक 81 (9.47.81)
एवं सुरद्विषोऽनेकान्बलवानाततायिनः । जघान समरे वीरः कार्तिकेयो महाबलः ॥
evaṃ suradviṣo'nekānbalavānātatāyinaḥ | jaghāna samare vīraḥ kārtikeyo mahābalaḥ
इस प्रकार महाबली वीर कार्तिकेय ने युद्ध में देवताओं के अनेक बलवान् आततायी शत्रुओं को मार डाला।
श्लोक 82 (9.47.82)
बाणो नामाथ दैतेयो बलेः पुत्रो महाबलः । क्रौञ्चं पर्वतमाश्रित्य देवसङ्घानबाधत ॥
bāṇo nāmātha daiteyo baleḥ putro mahābalaḥ | krauñcaṃ parvatamāśritya devasaṅghānabādhata
तब बलि का पुत्र महाबली बाण नामक दैत्य क्रौञ्च पर्वत का आश्रय लेकर देवगणों को सताने लगा।
श्लोक 83 (9.47.83)
तमभ्ययान्महासेनः सुरशत्रुमुदारधीः । स कार्तिकेयस्य भयात्क्रौञ्चं शरणमीयिवान् ॥
tamabhyayānmahāsenaḥ suraśatrumudāradhīḥ | sa kārtikeyasya bhayātkrauñcaṃ śaraṇamīyivān
उदारबुद्धि महासेन उस देवशत्रु पर चढ़ आए; और कार्तिकेय के भय से उसने क्रौञ्च की शरण ली।
श्लोक 84 (9.47.84)
ततः क्रौञ्चं महामन्युः क्रौञ्चनादनिनादितम् । शक्त्या बिभेद भगवान्कार्तिकेयोऽग्निदत्तया ॥
tataḥ krauñcaṃ mahāmanyuḥ krauñcanādanināditam | śaktyā bibheda bhagavānkārtikeyo'gnidattayā
तब भगवान् कार्तिकेय ने अत्यन्त क्रोधित होकर क्रौञ्च पक्षियों की ध्वनि से गूँजते क्रौञ्च पर्वत को अग्नि की दी हुई शक्ति से विदीर्ण कर दिया।
श्लोक 85 (9.47.85)
ससालस्कन्धशबलं त्रस्तवानरवारणम् । प्रोड्डीनोद्भ्रान्तविहगं विनिष्पतितपन्नगम् ॥
sasālaskandhaśabalaṃ trastavānaravāraṇam | proḍḍīnodbhrāntavihagaṃ viniṣpatitapannagam
उस पर्वत के सालवृक्षों के तने चितकबरे हो गए थे, वानर और हाथी भयभीत थे, पक्षी घबराकर उड़ गए थे और साँप गिर रहे थे,
श्लोक 86 (9.47.86)
गोलाङ्गूलर्क्षसङ्घैश्च द्रवद्भिरनुनादितम् । कुरङ्गमविनिर्घोषनिनादितवनान्तरम् ॥
golāṅgūlarkṣasaṅghaiśca dravadbhiranunāditam | kuraṅgamavinirghoṣanināditavanāntaram
भागते हुए लंगूरों और भालुओं के झुण्डों से वह गूँज रहा था, और उसके वन का भीतरी भाग हिरनों की चीत्कार से निनादित था,
श्लोक 87 (9.47.87)
विनिष्पतद्भिः शरभैः सिंहैश्च सहसा द्रुतैः । शोच्यामपि दशां प्राप्तो रराजेव सपर्वतः ॥
viniṣpatadbhiḥ śarabhaiḥ siṃhaiśca sahasā drutaiḥ | śocyāmapi daśāṃ prāpto rarājeva saparvataḥ
शरभ और सिंह सहसा भागते हुए बाहर निकल रहे थे; शोचनीय दशा को पहुँचकर भी वह पर्वत मानो शोभित हो रहा था।
श्लोक 88 (9.47.88)
विद्याधराः समुत्पेतुस्तस्य शृङ्गनिवासिनः । किन्नराश्च समुद्विग्नाः शक्तिपातरवोद्धताः ॥
vidyādharāḥ samutpetustasya śṛṅganivāsinaḥ | kinnarāśca samudvignāḥ śaktipātaravoddhatāḥ
उसकी चोटियों पर रहनेवाले विद्याधर ऊपर उड़ गए, और शक्ति के गिरने की ध्वनि से घबराए हुए किन्नर भी व्याकुल हो उठे।
श्लोक 89 (9.47.89)
ततो दैत्या विनिष्पेतुः शतशोऽथ सहस्रशः । प्रदीप्तात्पर्वतश्रेष्ठाद्विचित्राभरणस्रजः ॥
tato daityā viniṣpetuḥ śataśo'tha sahasraśaḥ | pradīptātparvataśreṣṭhādvicitrābharaṇasrajaḥ
तब उस जलते हुए श्रेष्ठ पर्वत से विचित्र आभूषण और मालाएँ पहने सैकड़ों-हज़ारों दैत्य निकल पड़े।
श्लोक 90 (9.47.90)
तान्निजघ्नुरतिक्रम्य कुमारानुचरा मृधे । स चैव भगवान्क्रुद्धो दैत्येन्द्रस्य सुतं तदा ॥
tānnijaghnuratikramya kumārānucarā mṛdhe | sa caiva bhagavānkruddho daityendrasya sutaṃ tadā
कुमार के अनुचरों ने उन पर टूटकर रण में उन्हें मार डाला; और क्रुद्ध भगवान् ने उसी समय दैत्यराज के पुत्र को
श्लोक 91 (9.47.91)
सहानुजं जघानाशु वृत्रं देवपतिर्यथा । बिभेद क्रौञ्चं शक्त्या च पावकिः परवीरहा ॥
sahānujaṃ jaghānāśu vṛtraṃ devapatiryathā | bibheda krauñcaṃ śaktyā ca pāvakiḥ paravīrahā
उसके छोटे भाई सहित शीघ्र मार डाला, जैसे देवराज इन्द्र ने वृत्र को मारा था; और शत्रुवीरों का संहार करनेवाले अग्निपुत्र ने शक्ति से क्रौञ्च को चीर डाला।
श्लोक 92 (9.47.92)
बहुधा चैकधा चैव कृत्वाऽऽत्मानं महाबलः । शक्तिः क्षिप्ता रणे तस्य पाणिमेति पुनः पुनः ॥
bahudhā caikadhā caiva kṛtvā''tmānaṃ mahābalaḥ | śaktiḥ kṣiptā raṇe tasya pāṇimeti punaḥ punaḥ
उन महाबली ने अपने को अनेक और एक रूप करके रण में शक्ति चलाई, और वह बार-बार उनके हाथ में लौट आती थी।
श्लोक 93 (9.47.93)
एवम्प्रभावो भगवांस्ते भूयश्च पावकिः । शौर्याद्द्विगुणयोगेन तेजसा यशसा श्रिया ॥
evamprabhāvo bhagavāṃste bhūyaśca pāvakiḥ | śauryāddviguṇayogena tejasā yaśasā śriyā
भगवान् का ऐसा प्रभाव था, और अग्निपुत्र का तो और भी अधिक, जिनका शौर्य, तेज, यश और श्री दुगुनी हो गई थी।
श्लोक 94 (9.47.94)
क्रौञ्चस्ते विनिर्भिन्नो दैत्याश्च शतशो हताः ॥
krauñcaste vinirbhinno daityāśca śataśo hatāḥ
क्रौञ्च विदीर्ण हो गया और सैकड़ों दैत्य मारे गए।
श्लोक 95 (9.47.95)
ततः स भगवान्देवो निहत्य विबुधद्विषः । सभाज्यमानो विबुधैः परं हर्षमवाप ह ॥
tataḥ sa bhagavāndevo nihatya vibudhadviṣaḥ | sabhājyamāno vibudhaiḥ paraṃ harṣamavāpa ha
तब भगवान् देव देवशत्रुओं का संहार करके देवताओं द्वारा सम्मानित होते हुए परम हर्ष को प्राप्त हुए।
श्लोक 96 (9.47.96)
ततो दुन्दुभयो राजन्नेदुः शङ्खाश्च भारत । मुमुचुर्देवयोषाश्च पुष्पवर्षमनुत्तमम् । योगिनामीश्वरं देवं शतशोऽथ सहस्रशः ॥
tato dundubhayo rājanneduḥ śaṅkhāśca bhārata | mumucurdevayoṣāśca puṣpavarṣamanuttamam | yogināmīśvaraṃ devaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ
तब, हे राजन्! दुन्दुभियाँ बज उठीं और हे भारत! शंख भी बजे; और देवाङ्गनाओं ने योगियों के ईश्वर उन देव पर सैकड़ों-हज़ारों की संख्या में अनुपम पुष्पवर्षा की।
श्लोक 97 (9.47.97)
दिव्यगन्धमुपादाय ववौ पुण्यश्च मारुतः । गन्धर्वास्तुष्टुवुश्चैनं यज्वानश्च महर्षयः ॥
divyagandhamupādāya vavau puṇyaśca mārutaḥ | gandharvāstuṣṭuvuścainaṃ yajvānaśca maharṣayaḥ
दिव्य सुगन्ध लेकर पवित्र वायु बहने लगी; गन्धर्वों ने और यज्ञ करनेवाले महर्षियों ने भी उनकी स्तुति की।
श्लोक 98 (9.47.98)
केचिदेनं व्यवस्यन्ति पितामहसुतं प्रभुम् । सनत्कुमारं सर्वेषां ब्रह्मयोनिं तमग्रजम् ॥
kecidenaṃ vyavasyanti pitāmahasutaṃ prabhum | sanatkumāraṃ sarveṣāṃ brahmayoniṃ tamagrajam
कुछ लोग उन्हें पितामह के पुत्र, प्रभु सनत्कुमार मानते हैं, जो सबके अग्रज और ब्रह्मा से उत्पन्न हैं।
श्लोक 99 (9.47.99)
केचिन्महेश्वरसुतं केचित्पुत्रं विभावसोः । उमायाः कृत्तिकानां च गङ्गायाश्च वदन्त्युत ॥
kecinmaheśvarasutaṃ kecitputraṃ vibhāvasoḥ | umāyāḥ kṛttikānāṃ ca gaṅgāyāśca vadantyuta
कुछ उन्हें महेश्वर का पुत्र कहते हैं, कुछ अग्नि का पुत्र; और कुछ उन्हें उमा, कृत्तिकाओं और गङ्गा का पुत्र बताते हैं।
श्लोक 100 (9.47.100)
एकधा च द्विधा चैव चतुर्धा च महाबलम् । योगिनामीश्वरं देवं शतशोऽथ सहस्रशः ॥
ekadhā ca dvidhā caiva caturdhā ca mahābalam | yogināmīśvaraṃ devaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ
एक रूप में, दो रूपों में और चार रूपों में, इस प्रकार सैकड़ों-हज़ारों प्रकार से लोग उन महाबली योगीश्वर देव का वर्णन करते हैं।
श्लोक 101 (9.47.101)
एतत्ते कथितं राजन्कार्तिकेयाभिषेचनम् । शृणु चैव सरस्वत्यास्तीर्थवंशस्य पुण्यताम् ॥
etatte kathitaṃ rājankārtikeyābhiṣecanam | śṛṇu caiva sarasvatyāstīrthavaṃśasya puṇyatām
हे राजन्! यह मैंने आपको कार्तिकेय के अभिषेक की कथा सुनाई। अब सरस्वती के तीर्थों की परम्परा की पुण्यता भी सुनिए।
श्लोक 102 (9.47.102)
बभूव तीर्थप्रवरं हतेषु सुरशत्रुषु । कुमारेण महाराज त्रिविष्टपमिवापरम् ॥
babhūva tīrthapravaraṃ hateṣu suraśatruṣu | kumāreṇa mahārāja triviṣṭapamivāparam
हे महाराज! देवशत्रुओं के मारे जाने पर कुमार के कारण वह तीर्थ तीर्थों में श्रेष्ठ हो गया, मानो दूसरा स्वर्ग हो।
श्लोक 103 (9.47.103)
ऐश्वर्याणि च तत्रस्थो ददावीशः पृथक्पृथक् । ददौ नैर्ऋतमुख्येभ्यस्त्रैलोक्यं पावकात्मजः ॥
aiśvaryāṇi ca tatrastho dadāvīśaḥ pṛthakpṛthak | dadau nairṛtamukhyebhyastrailokyaṃ pāvakātmajaḥ
वहाँ रहते हुए ईश ने अलग-अलग ऐश्वर्य प्रदान किए; अग्निपुत्र ने नैर्ऋतों में प्रमुखों को तीनों लोक दे दिए।
श्लोक 104 (9.47.104)
एवं स भगवांस्तस्मिंस्तीर्थे दैत्यकुलान्तकः । अभिषिक्तो महाराज देवसेनापतिः सुरैः ॥
evaṃ sa bhagavāṃstasmiṃstīrthe daityakulāntakaḥ | abhiṣikto mahārāja devasenāpatiḥ suraiḥ
हे महाराज! इस प्रकार उसी तीर्थ में दैत्यकुल का अन्त करनेवाले भगवान् का देवताओं ने देवसेनापति के रूप में अभिषेक किया।
श्लोक 105 (9.47.105)
औशनं नाम तत्तीर्थं यत्र पूर्वमपाम्पतिः । अभिषिक्तः सुरगणैर्वरुणो भरतर्षभ ॥
auśanaṃ nāma tattīrthaṃ yatra pūrvamapāmpatiḥ | abhiṣiktaḥ suragaṇairvaruṇo bharatarṣabha
उस तीर्थ का नाम औशन है, जहाँ पहले जल के स्वामी वरुण का देवगणों ने अभिषेक किया था, हे भरतश्रेष्ठ!
श्लोक 106 (9.47.106)
अस्मिंस्तीर्थवरे स्नात्वा स्कन्दं चाभ्यर्च्य लाङ्गली । ब्राह्मणेभ्योददौ रुक्मं वासांस्याभरणानि च ॥
asmiṃstīrthavare snātvā skandaṃ cābhyarcya lāṅgalī | brāhmaṇebhyodadau rukmaṃ vāsāṃsyābharaṇāni ca
इस श्रेष्ठ तीर्थ में स्नान करके और स्कन्द की पूजा करके हलधर ने ब्राह्मणों को सोना, वस्त्र और आभूषण दिए।
श्लोक 107 (9.47.107)
उषित्वा रजनीं तत्र माधवः परवीरहा । पूज्यतीर्थवरं तच्च स्पृष्ट्वा तोयं च लाङ्गली ॥
uṣitvā rajanīṃ tatra mādhavaḥ paravīrahā | pūjyatīrthavaraṃ tacca spṛṣṭvā toyaṃ ca lāṅgalī
वहाँ रात बिताकर शत्रुवीरों का संहार करनेवाले माधव, उन हलधर, ने उस श्रेष्ठ तीर्थ का सम्मान किया और उसके जल का स्पर्श किया।
श्लोक 108 (9.47.108)
हृष्टः प्रीतमनाश्चैव ह्यभवन्माधवोत्तमः । एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥
hṛṣṭaḥ prītamanāścaiva hyabhavanmādhavottamaḥ | etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi
माधवश्रेष्ठ हर्षित और प्रसन्नचित्त हुए। आपने मुझसे जो पूछा था, वह सब मैंने आपको बता दिया:
श्लोक 109 (9.47.109)
यथाऽभिषिक्तो भगवान्स्कन्दो देवैः समागतैः । सेनानीश्च कृतो राजन्बाल एव महाबलः ॥
yathā'bhiṣikto bhagavānskando devaiḥ samāgataiḥ | senānīśca kṛto rājanbāla eva mahābalaḥ
कि एकत्र हुए देवताओं ने भगवान् स्कन्द का किस प्रकार अभिषेक किया, और हे राजन्! बालक होते हुए भी उन महाबली को किस प्रकार सेनापति बनाया।