Skip to main content

तृतीय स्कन्ध · अध्याय 12

कुमारों तथा अन्यों की सृष्टि

अध्याय 11अध्याय-सूचीअध्याय 13

श्लोक 1 (bhagavata.3.12.1)

मैत्रेय उवाच इति ते वर्णितः क्षत्तः कालाख्यः परमात्मनः । महिमा वेदगर्भोऽथ यथास्राक्षीन्निबोध मे ॥ १ ॥

maitreya uvāca iti te varṇitaḥ kṣattaḥ kālākhyaḥ paramātmanaḥ mahimā veda-garbho ’tha yathāsrākṣīn nibodha me

मैत्रेय ने कहा — हे विदुर! इस प्रकार तुम्हें परमात्मा की काल नामक महिमा का वर्णन किया गया; अब मुझसे यह समझो कि वेदगर्भ ब्रह्मा ने तत्पश्चात् किस प्रकार सृष्टि की।

श्लोक 2 (bhagavata.3.12.2)

ससर्जाग्रेऽन्धतामिस्रमथ तामिस्रमादिकृत् । महामोहं च मोहं च तमश्चाज्ञानवृत्तयः ॥ २ ॥

sasarjāgre ’ndha-tāmisram atha tāmisram ādi-kṛt mahāmohaṁ ca mohaṁ ca tamaś cājñāna-vṛttayaḥ

उसने सर्वप्रथम अंधतामिस्र (मृत्यु-भय) उत्पन्न किया, फिर तामिस्र (कुंठा से उत्पन्न क्रोध), महामोह (भोग्य वस्तुओं पर स्वामित्व-भाव), मोह (मिथ्या धारणा), तथा तमस् (आत्म-ज्ञान का अंधकार) — ये अज्ञान की वृत्तियाँ उत्पन्न कीं।

श्लोक 3 (bhagavata.3.12.3)

दृष्ट्वा पापीयसीं सृष्टिं नात्मानं बह्वमन्यत । भगवद्ध्यानपूतेन मनसान्यां ततोऽसृजत् ॥ ३ ॥

dṛṣṭvā pāpīyasīṁ sṛṣṭiṁ nātmānaṁ bahv amanyata bhagavad-dhyāna-pūtena manasānyāṁ tato ’sṛjat

इस पापमय सृष्टि को देखकर उसने अपने प्रति संतोष का अनुभव नहीं किया; भगवान के ध्यान से पवित्र हुए मन के द्वारा उसने तत्पश्चात् एक अन्य सृष्टि की।

श्लोक 4 (bhagavata.3.12.4)

सनकं च सनन्दं च सनातनमथात्मभूः । सनत्कुमारं च मुनीन्निष्क्रियानूर्ध्वरेतसः ॥ ४ ॥

sanakaṁ ca sanandaṁ ca sanātanam athātmabhūḥ sanat-kumāraṁ ca munīn niṣkriyān ūrdhva-retasaḥ

तब स्वयंभू ब्रह्मा ने सनक, सनन्दन, सनातन तथा सनत्कुमार को उत्पन्न किया — ये सभी निष्क्रिय, ऊर्ध्वरेता मुनि थे।

श्लोक 5 (bhagavata.3.12.5)

तान् बभाषे स्वभूः पुत्रान् प्रजाः सृजत पुत्रकाः । तन्नैच्छन्मोक्षधर्माणो वासुदेवपरायणाः ॥ ५ ॥

tān babhāṣe svabhūḥ putrān prajāḥ sṛjata putrakāḥ tan naicchan mokṣa-dharmāṇo vāsudeva-parāyaṇāḥ

ब्रह्मा ने उन पुत्रों से कहा — हे पुत्रो! प्रजा की सृष्टि करो; परंतु वे, मोक्षधर्म में निष्ठ और वासुदेव के परायण, ऐसा नहीं चाहते थे।

श्लोक 6 (bhagavata.3.12.6)

सोऽवध्यातः सुतैरेवं प्रत्याख्यातानुशासनैः । क्रोधं दुर्विषहं जातं नियन्तुमुपचक्रमे ॥ ६ ॥

so ’vadhyātaḥ sutair evaṁ pratyākhyātānuśāsanaiḥ krodhaṁ durviṣahaṁ jātaṁ niyantum upacakrame

इस प्रकार पुत्रों द्वारा उपेक्षित और आदेश की अवहेलना से उत्पन्न, असह्य क्रोध को उसने नियंत्रित करने का प्रयत्न किया।

श्लोक 7 (bhagavata.3.12.7)

धिया निगृह्यमाणोऽपि भ्रुवोर्मध्यात्प्रजापतेः । सद्योऽजायत तन्मन्युः कुमारो नीललोहितः ॥ ७ ॥

dhiyā nigṛhyamāṇo ’pi bhruvor madhyāt prajāpateḥ sadyo ’jāyata tan-manyuḥ kumāro nīla-lohitaḥ

बुद्धि द्वारा नियंत्रित करने का प्रयास करते हुए भी, प्रजापति की भौंहों के मध्य से तत्क्षण उनका वही क्रोध, नीले-लाल मिश्रित वर्ण वाले एक बालक के रूप में, उत्पन्न हो गया।

श्लोक 8 (bhagavata.3.12.8)

स वै रुरोद देवानां पूर्वजो भगवान् भवः । नामानि कुरु मे धातः स्थानानि च जगद्गुरो ॥ ८ ॥

sa vai ruroda devānāṁ pūrvajo bhagavān bhavaḥ nāmāni kuru me dhātaḥ sthānāni ca jagad-guro

वह बालक, देवताओं में सबसे ज्येष्ठ, महाशक्तिशाली भव (शिव), जोर से रो पड़ा और बोला — हे विधाता, हे जगद्गुरो! मुझे नाम और स्थान प्रदान कीजिए।

श्लोक 9 (bhagavata.3.12.9)

इति तस्य वचः पाद्मो भगवान् परिपालयन् । अभ्यधाद्भद्रया वाचा मा रोदीस्तत्करोमि ते ॥ ९ ॥

iti tasya vacaḥ pādmo bhagavān paripālayan abhyadhād bhadrayā vācā mā rodīs tat karomi te

उसकी इस प्रार्थना को सुनकर, कमल से जन्मे शक्तिशाली भगवान ब्रह्मा ने उसकी बात स्वीकार करते हुए मधुर वाणी से उसे शांत किया — मत रोओ, मैं वही करूँगा जो तुम चाहते हो।

श्लोक 10 (bhagavata.3.12.10)

यदरोदीः सुरश्रेष्ठ सोद्वेग इव बालकः । ततस्त्वामभिधास्यन्ति नाम्ना रुद्र इति प्रजाः ॥ १० ॥

yad arodīḥ sura-śreṣṭha sodvega iva bālakaḥ tatas tvām abhidhāsyanti nāmnā rudra iti prajāḥ

हे देवश्रेष्ठ! तुमने भयभीत बालक की भाँति जिस व्याकुलता से रुदन किया, इसी कारण लोग तुम्हें रुद्र नाम से पुकारेंगे।

श्लोक 11 (bhagavata.3.12.11)

हृदिन्द्रियाण्यसुर्व्योम वायुरग्निर्जलं मही । सूर्यश्चन्द्रस्तपश्चैव स्थानान्यग्रे कृतानि ते ॥ ११ ॥

hṛd indriyāṇy asur vyoma vāyur agnir jalaṁ mahī sūryaś candras tapaś caiva sthānāny agre kṛtāni te

हृदय, इंद्रियाँ, प्राण, आकाश, वायु, अग्नि, जल, पृथ्वी, सूर्य, चंद्र तथा तप — ये सब स्थान तुम्हें पहले ही प्रदान किए जा चुके हैं।

श्लोक 12 (bhagavata.3.12.12)

मन्युर्मनुर्महिनसो महाञ्छिव ऋतध्वजः । उग्ररेता भवः कालो वामदेवो धृतव्रतः ॥ १२ ॥

manyur manur mahinaso mahāñ chiva ṛtadhvajaḥ ugraretā bhavaḥ kālo vāmadevo dhṛtavrataḥ

मन्यु, मनु, महिनस, महान्, शिव, ऋतध्वज, उग्ररेता, भव, काल, वामदेव तथा धृतव्रत — ये तुम्हारे नाम कहे गए।

श्लोक 13 (bhagavata.3.12.13)

धीर्धृतिरसलोमा च नियुत्सर्पिरिलाम्बिका । इरावती स्वधा दीक्षा रुद्राण्यो रुद्र ते स्त्रियः ॥ १३ ॥

dhīr dhṛti-rasalomā ca niyut sarpir ilāmbikā irāvatī svadhā dīkṣā rudrāṇyo rudra te striyaḥ

धी, धृति, रसला, उमा, नियुत्, सर्पि, इला, अंबिका, इरावती, स्वधा तथा दीक्षा — हे रुद्र! ये ग्यारह तुम्हारी पत्नियाँ कही गईं।

श्लोक 14 (bhagavata.3.12.14)

गृहाणैतानि नामानि स्थानानि च सयोषणः । एभिः सृज प्रजा बह्वीः प्रजानामसि यत्पतिः ॥ १४ ॥

gṛhāṇaitāni nāmāni sthānāni ca sa-yoṣaṇaḥ ebhiḥ sṛja prajā bahvīḥ prajānām asi yat patiḥ

इन नामों, स्थानों तथा पत्नियों को ग्रहण करो; इनके सहित तुम प्रचुर प्रजा उत्पन्न करो, क्योंकि तुम ही प्रजाओं के स्वामी हो।

श्लोक 15 (bhagavata.3.12.15)

इत्यादिष्टः स्वगुरुणा भगवान्नीललोहितः । सत्त्वाकृतिस्वभावेन ससर्जात्मसमाः प्रजाः ॥ १५ ॥

ity ādiṣṭaḥ sva-guruṇā bhagavān nīla-lohitaḥ sattvākṛti-svabhāvena sasarjātma-samāḥ prajāḥ

अपने ही गुरु द्वारा इस प्रकार आदिष्ट होकर, शक्तिशाली नीललोहित (रुद्र) ने अपने ही उग्र स्वभाव और रूप के अनुरूप संतानों को उत्पन्न किया।

श्लोक 16 (bhagavata.3.12.16)

रुद्राणां रुद्रसृष्टानां समन्ताद् ग्रसतां जगत् । निशाम्यासंख्यशो यूथान् प्रजापतिरशङ्कत ॥ १६ ॥

rudrāṇāṁ rudra-sṛṣṭānāṁ samantād grasatāṁ jagat niśāmyāsaṅkhyaśo yūthān prajāpatir aśaṅkata

रुद्र द्वारा उत्पन्न उन असंख्य रुद्रगणों को समूह बनाकर चारों ओर से विश्व को निगलते देख, प्रजापति ब्रह्मा भयभीत हो उठे।

श्लोक 17 (bhagavata.3.12.17)

अलं प्रजाभिः सृष्टाभिरीदृशीभिः सुरोत्तम । मया सह दहन्तीभिर्दिशश्चक्षुर्भिरुल्बणैः ॥ १७ ॥

alaṁ prajābhiḥ sṛṣṭābhir īdṛśībhiḥ surottama mayā saha dahantībhir diśaś cakṣurbhir ulbaṇaiḥ

हे देवश्रेष्ठ! अब बहुत हो चुका — ऐसी प्रजा से, जो अपनी उग्र, ज्वलंत आँखों से मेरे सहित समस्त दिशाओं को दग्ध कर रही है।

श्लोक 18 (bhagavata.3.12.18)

तप आतिष्ठ भद्रं ते सर्वभूतसुखावहम् । तपसैव यथापूर्व स्रष्टा विश्वमिदं भवान् ॥ १८ ॥

tapa ātiṣṭha bhadraṁ te sarva-bhūta-sukhāvaham tapasaiva yathā pūrvaṁ sraṣṭā viśvam idaṁ bhavān

इसके बदले तप में स्थित हो जाओ, जो तुम्हारे लिए मंगलकारी है और समस्त प्राणियों को सुख देने वाला है; तप के द्वारा ही, पूर्व की भाँति, तुम स्वयं इस विश्व की सृष्टि करोगे।

श्लोक 19 (bhagavata.3.12.19)

तपसैव परं ज्योतिर्भगवन्तमधोक्षजम् । सर्वभूतगुहावासमञ्जसा विन्दते पुमान् ॥ १९ ॥

tapasaiva paraṁ jyotir bhagavantam adhokṣajam sarva-bhūta-guhāvāsam añjasā vindate pumān

तप के द्वारा ही मनुष्य उस परम ज्योति भगवान को, जो इंद्रियों से परे हैं और समस्त प्राणियों के हृदय-गुहा में निवास करते हैं, पूर्णतः प्राप्त कर सकता है।

श्लोक 20 (bhagavata.3.12.20)

मैत्रेय उवाच एवमात्मभुवादिष्टः परिक्रम्य गिरां पतिम् । बाढमित्यमुमामन्त्र्य विवेश तपसे वनम् ॥ २० ॥

maitreya uvāca evam ātmabhuvādiṣṭaḥ parikramya girāṁ patim bāḍham ity amum āmantrya viveśa tapase vanam

मैत्रेय ने कहा — स्वयंभू ब्रह्मा द्वारा इस प्रकार आदिष्ट होकर, वेदों के स्वामी की परिक्रमा कर और 'ऐसा ही हो' कहकर, वह तप के लिए वन में प्रविष्ट हो गया।

श्लोक 21 (bhagavata.3.12.21)

अथाभिध्यायतः सर्गं दश पुत्राः प्रजज्ञिरे । भगवच्छक्तियुक्तस्य लोकसन्तानहेतवः ॥ २१ ॥

athābhidhyāyataḥ sargaṁ daśa putrāḥ prajajñire bhagavac-chakti-yuktasya loka-santāna-hetavaḥ

तत्पश्चात् भगवान की शक्ति से युक्त ब्रह्मा जब सृष्टि का चिंतन कर रहे थे, तब दस पुत्र उत्पन्न हुए, जो संसार की वृद्धि के कारण बने।

श्लोक 22 (bhagavata.3.12.22)

मरीचिरत्र्याङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । भृगुर्वसिष्ठो दक्षश्च दशमस्तत्र नारदः ॥ २२ ॥

marīcir atry-aṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ bhṛgur vasiṣṭho dakṣaś ca daśamas tatra nāradaḥ

मरीचि, अत्रि, अंगिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, भृगु, वसिष्ठ तथा दक्ष — और उनमें दसवें नारद।

श्लोक 23 (bhagavata.3.12.23)

उत्सङ्गान्नारदो जज्ञे दक्षोऽङ्गुष्ठात्स्वयम्भुवः । प्राणाद्वसिष्ठः सञ्जातो भृगुस्त्वचि करात्क्रतुः ॥ २३ ॥

utsaṅgān nārado jajñe dakṣo ’ṅguṣṭhāt svayambhuvaḥ prāṇād vasiṣṭhaḥ sañjāto bhṛgus tvaci karāt kratuḥ

नारद उनकी गोद से उत्पन्न हुए; स्वयंभू के अंगूठे से दक्ष; प्राण से वसिष्ठ; त्वचा से भृगु; तथा हाथ से क्रतु उत्पन्न हुए।

श्लोक 24 (bhagavata.3.12.24)

पुलहो नाभितो जज्ञे पुलस्त्यः कर्णयोऋर्षिः । अङ्गिरा मुखतोऽक्ष्णोऽत्रिर्मरीचिर्मनसोऽभवत् ॥ २४ ॥

pulaho nābhito jajñe pulastyaḥ karṇayor ṛṣiḥ aṅgirā mukhato ’kṣṇo ’trir marīcir manaso ’bhavat

नाभि से पुलह उत्पन्न हुए; कानों से महर्षि पुलस्त्य; मुख से अंगिरा; नेत्रों से अत्रि; तथा मन से मरीचि प्रकट हुए।

श्लोक 25 (bhagavata.3.12.25)

धर्मः स्तनाद्दक्षिणतो यत्र नारायणः स्वयम् । अधर्म पृष्ठतो यस्मान्मृत्युर्लोकभयङ्करः ॥ २५ ॥

dharmaḥ stanād dakṣiṇato yatra nārāyaṇaḥ svayam adharmaḥ pṛṣṭhato yasmān mṛtyur loka-bhayaṅkaraḥ

दाहिने वक्षस्थल से धर्म उत्पन्न हुए, जहाँ स्वयं नारायण निवास करते हैं; पीठ से अधर्म, जिससे लोकों को भयभीत करने वाली मृत्यु उत्पन्न हुई।

श्लोक 26 (bhagavata.3.12.26)

हृदि कामो भ्रुवः क्रोधो लोभश्चाधरदच्छदात् । आस्याद्वाक्सिन्धवो मेढ्रान्निऋर्तिः पायोरघाश्रयः ॥ २६ ॥

hṛdi kāmo bhruvaḥ krodho lobhaś cādhara-dacchadāt āsyād vāk sindhavo meḍhrān nirṛtiḥ pāyor aghāśrayaḥ

हृदय से काम उत्पन्न हुआ, भौंहों से क्रोध, अधरों के मध्य से लोभ; मुख से वाणी, जननेंद्रिय से समुद्र, तथा गुदा से समस्त पापों के आश्रय निर्ऋति उत्पन्न हुए।

श्लोक 27 (bhagavata.3.12.27)

छायायाः कर्दमो जज्ञे देवहूत्याः पतिः प्रभुः । मनसो देहतश्चेदं जज्ञे विश्वकृतो जगत् ॥ २७ ॥

chāyāyāḥ kardamo jajñe devahūtyāḥ patiḥ prabhuḥ manaso dehataś cedaṁ jajñe viśva-kṛto jagat

उनकी छाया से देवहूति के पति, प्रभावशाली कर्दम मुनि उत्पन्न हुए; और उनके मन तथा शरीर से यह विश्व, स्रष्टा की सृष्टि, उत्पन्न हुआ।

श्लोक 28 (bhagavata.3.12.28)

वाचं दुहितरं तन्वीं स्वयम्भूर्हरतीं मनः । अकामां चकमे क्षत्तः सकाम इति नः श्रुतम् ॥ २८ ॥

vācaṁ duhitaraṁ tanvīṁ svayambhūr haratīṁ manaḥ akāmāṁ cakame kṣattaḥ sa-kāma iti naḥ śrutam

हे विदुर! हमने सुना है कि स्वयंभू ब्रह्मा ने अपनी ही देह से उत्पन्न, अपने मन को हरने वाली सुकुमारी पुत्री वाक् के प्रति कामना की, यद्यपि वह स्वयं ऐसी इच्छा नहीं रखती थी।

श्लोक 29 (bhagavata.3.12.29)

तमधर्मे कृतमतिं विलोक्य पितरं सुताः । मरीचिमुख्या मुनयो विश्रम्भात्प्रत्यबोधयन् ॥ २९ ॥

tam adharme kṛta-matiṁ vilokya pitaraṁ sutāḥ marīci-mukhyā munayo viśrambhāt pratyabodhayan

अपने पिता के मन को इस प्रकार अधर्म में लगा हुआ देखकर, मरीचि आदि पुत्रों ने अत्यंत आदर और विश्वास के साथ उनसे यह निवेदन किया।

श्लोक 30 (bhagavata.3.12.30)

नैतत्पूर्वैः कृतं त्वद्ये न करिष्यन्ति चापरे । यस्त्वं दुहितरं गच्छेरनिगृह्याङ्गजं प्रभुः ॥ ३० ॥

naitat pūrvaiḥ kṛtaṁ tvad ye na kariṣyanti cāpare yas tvaṁ duhitaraṁ gaccher anigṛhyāṅgajaṁ prabhuḥ

यह कार्य न तो आपसे पूर्व किसी सृष्टिकर्ता ने किया है और न ही आगे कोई करेगा — कि आप, हे पिता, अपनी ही कामना को न रोक सकने के कारण अपनी पुत्री के प्रति उन्मुख हों।

श्लोक 31 (bhagavata.3.12.31)

तेजीयसामपि ह्येतन्न सुश्लोक्यं जगद्गुरो । यद्वृत्तमनुतिष्ठन् वै लोकः क्षेमाय कल्पते ॥ ३१ ॥

tejīyasām api hy etan na suślokyaṁ jagad-guro yad-vṛttam anutiṣṭhan vai lokaḥ kṣemāya kalpate

हे जगद्गुरो! अत्यंत शक्तिशाली व्यक्तियों के लिए भी ऐसा आचरण प्रशंसनीय नहीं है, क्योंकि जिनके चरित्र का अनुसरण कर संसार अपने कल्याण के योग्य बनता है।

श्लोक 32 (bhagavata.3.12.32)

तस्मै नमो भगवते य इदं स्वेन रोचिषा । आत्मस्थं व्यञ्जयामास स धर्मं पातुमर्हति ॥ ३२ ॥

tasmai namo bhagavate ya idaṁ svena rociṣā ātma-sthaṁ vyañjayām āsa sa dharmaṁ pātum arhati

उस भगवान को नमस्कार है, जिन्होंने अपनी ही आभा से, अपने भीतर स्थित इस विश्व को प्रकट किया है; वे ही धर्म की रक्षा करने में समर्थ हों।

श्लोक 33 (bhagavata.3.12.33)

स इत्थं गृणतः पुत्रान् पुरो दृष्ट्वा प्रजापतीन् । प्रजापतिपतिस्तन्वं तत्याज व्रीडितस्तदा । तां दिशो जगृहुर्घोरां नीहारं यद्विदुस्तमः ॥ ३३ ॥

sa itthaṁ gṛṇataḥ putrān puro dṛṣṭvā prajāpatīn prajāpati-patis tanvaṁ tatyāja vrīḍitas tadā tāṁ diśo jagṛhur ghorāṁ nīhāraṁ yad vidus tamaḥ

अपने पुत्रों की यह वाणी सुनकर तथा अपने समक्ष उपस्थित समस्त प्रजापतियों को देखकर, प्रजापतियों के पिता ब्रह्मा ने लज्जित होकर उस देह का त्याग कर दिया; और दिशाओं ने उसे एक भयावह कुहासे के रूप में ग्रहण कर लिया, जिसे लोग अंधकार के नाम से जानते हैं।

श्लोक 34 (bhagavata.3.12.34)

कदाचिद् ध्यायतः स्रष्टुर्वेदा आसंश्चतुर्मुखात् । कथं स्रक्ष्याम्यहं लोकान् समवेतान् यथा पुरा ॥ ३४ ॥

kadācid dhyāyataḥ sraṣṭur vedā āsaṁś catur-mukhāt kathaṁ srakṣyāmy ahaṁ lokān samavetān yathā purā

एक बार, ध्यानमग्न सृष्टिकर्ता के चारों मुखों से वेद प्रकट हुए, और उन्होंने विचार किया — मैं इन लोकों की सृष्टि पूर्व की भाँति समवेत रूप में किस प्रकार करूँ?

श्लोक 35 (bhagavata.3.12.35)

चातुर्होत्रं कर्मतन्त्रमुपवेदनयैः सह । धर्मस्य पादाश्चत्वारस्तथैवाश्रमवृत्तयः ॥ ३५ ॥

cātur-hotraṁ karma-tantram upaveda-nayaiḥ saha dharmasya pādāś catvāras tathaivāśrama-vṛttayaḥ

यज्ञ की चतुर्विध व्यवस्था, वेदों के सहायक तर्कों सहित कर्मों के व्यावहारिक विस्तार, धर्म के चार चरण, तथा इसी प्रकार आश्रमों के कर्तव्य —

श्लोक 36 (bhagavata.3.12.36)

विदुर उवाच स वै विश्वसृजामीशो वेदादीन् मुखतोऽसृजत् । यद् यद् येनासृजद् देवस्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ ३६ ॥

vidura uvāca sa vai viśva-sṛjām īśo vedādīn mukhato ’sṛjat yad yad yenāsṛjad devas tan me brūhi tapo-dhana

विदुर ने कहा — हे तपोधन! कृपया मुझे बताइए कि उन समस्त स्रष्टाओं के ईश्वर ब्रह्मा ने किस-किस मुख से क्या-क्या और किस प्रकार वेद आदि की सृष्टि की।

श्लोक 37 (bhagavata.3.12.37)

मैत्रेय उवाच ऋग्यजुःसामाथर्वाख्यान् वेदान् पूर्वादिभिर्मुखैः । शास्त्रमिज्यां स्तुतिस्तोमं प्रायश्चित्तं व्यधात्क्रमात् ॥ ३७ ॥

maitreya uvāca ṛg-yajuḥ-sāmātharvākhyān vedān pūrvādibhir mukhaiḥ śāstram ijyāṁ stuti-stomaṁ prāyaścittaṁ vyadhāt kramāt

मैत्रेय ने कहा — क्रमशः अपने पूर्व आदि मुखों से उन्होंने ऋक्, यजुः, साम तथा अथर्व नामक वेदों की, तथा शास्त्र, यज्ञ-विधि, स्तुति-स्तोम एवं प्रायश्चित्त की रचना की।

श्लोक 38 (bhagavata.3.12.38)

आयुर्वेदं धनुर्वेदं गान्धर्वं वेदमात्मनः । स्थापत्यं चासृजद् वेदं क्रमात्पूर्वादिभिर्मुखैः ॥ ३८ ॥

āyur-vedaṁ dhanur-vedaṁ gāndharvaṁ vedam ātmanaḥ sthāpatyaṁ cāsṛjad vedaṁ kramāt pūrvādibhir mukhaiḥ

क्रमशः अपने पूर्व आदि मुखों से उन्होंने आयुर्वेद, धनुर्वेद, गांधर्व वेद (संगीत-कला) तथा स्थापत्य वेद (वास्तुशास्त्र) की भी रचना की।

श्लोक 39 (bhagavata.3.12.39)

इतिहासपुराणानि पञ्चमं वेदमीश्वरः । सर्वेभ्य एव वक्त्रेभ्यः ससृजे सर्वदर्शनः ॥ ३९ ॥

itihāsa-purāṇāni pañcamaṁ vedam īśvaraḥ sarvebhya eva vaktrebhyaḥ sasṛje sarva-darśanaḥ

सर्वदर्शी भगवान ने इतिहास और पुराणों की, पंचम वेद के रूप में, अपने समस्त मुखों से एक साथ रचना की।

श्लोक 40 (bhagavata.3.12.40)

षोडश्युक्थौ पूर्ववक्त्रात्पुरीष्यग्निष्टुतावथ । आप्तोर्यामातिरात्रौ च वाजपेयं सगोसवम् ॥ ४० ॥

ṣoḍaśy-ukthau pūrva-vaktrāt purīṣy-agniṣṭutāv atha āptoryāmātirātrau ca vājapeyaṁ sagosavam

उनके पूर्व मुख से षोडशी तथा उक्थ यज्ञ प्रकट हुए; फिर पुरीषी तथा अग्निष्टोम; आप्तोर्याम तथा अतिरात्र; तथा वाजपेय और गोसव यज्ञ।

श्लोक 41 (bhagavata.3.12.41)

विद्या दानं तपः सत्यं धर्मस्येति पदानि च । आश्रमांश्च यथासंख्यमसृजत्सह वृत्तिभिः ॥ ४१ ॥

vidyā dānaṁ tapaḥ satyaṁ dharmasyeti padāni ca āśramāṁś ca yathā-saṅkhyam asṛjat saha vṛttibhiḥ

विद्या, दान, तप तथा सत्य — धर्म के ये चार चरण — तथा इसी प्रकार आश्रमों को, उनकी उचित संख्या में, उनकी वृत्तियों सहित उन्होंने रचा।

श्लोक 42 (bhagavata.3.12.42)

सावित्रं प्राजापत्यं च ब्राह्मं चाथ बृहत्तथा । वार्तासञ्चयशालीनशिलोञ्छ इति वै गृहे ॥ ४२ ॥

sāvitraṁ prājāpatyaṁ ca brāhmaṁ cātha bṛhat tathā vārtā sañcaya-śālīna- śiloñcha iti vai gṛhe

यज्ञोपवीत संस्कार, प्राजापत्य व्रत, वेदाध्ययन का स्वीकार, तथा पूर्ण ब्रह्मचर्य — और इसी प्रकार गृहस्थ जीवन में, विधिसम्मत वृत्ति द्वारा, संचित भंडार द्वारा, अयाचित प्राप्ति द्वारा तथा बिखरे अन्न को बीनकर आजीविका।

श्लोक 43 (bhagavata.3.12.43)

वैखानसा वालखिल्यौदुम्बराः फेनपा वने । न्यासे कुटीचकः पूर्वं बह्वोदो हंसनिष्क्रियौ ॥ ४३ ॥

vaikhānasā vālakhilyau- dumbarāḥ phenapā vane nyāse kuṭīcakaḥ pūrvaṁ bahvodo haṁsa-niṣkriyau

वानप्रस्थ के भेद — वैखानस, वालखिल्य, औदुम्बर तथा फेनप, जो वन में रहते हैं; और संन्यास आश्रम में — पहले कुटीचक, फिर बह्वोद, हंस तथा निष्क्रिय।

श्लोक 44 (bhagavata.3.12.44)

आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तथैव च । एवं व्याहृतयश्वासन् प्रणवो ह्यस्य दहृतः ॥ ४४ ॥

ānvīkṣikī trayī vārtā daṇḍa-nītis tathaiva ca evaṁ vyāhṛtayaś cāsan praṇavo hy asya dahrataḥ

तर्कशास्त्र, धर्म-अर्थ-मोक्ष का त्रिवर्ग, आजीविका-विषयक ज्ञान, तथा दंड-नीति — इसी प्रकार उनके हृदय की गहराई से प्रसिद्ध व्याहृतियाँ (भूः, भुवः, स्वः) तथा प्रणव (ॐ) भी प्रकट हुए।

श्लोक 45 (bhagavata.3.12.45)

तस्योष्णिगासील्लोमभ्यो गायत्री च त्वचो विभोः । त्रिष्टुम्मांसात्स्नुतोऽनुष्टुब्जगत्यस्थ्नः प्रजापतेः ॥ ४५ ॥

tasyoṣṇig āsīl lomabhyo gāyatrī ca tvaco vibhoḥ triṣṭum māṁsāt snuto ’nuṣṭub jagaty asthnaḥ prajāpateḥ

उनके रोमों से उष्णिक् छंद उत्पन्न हुआ; उस विभु की त्वचा से गायत्री; मांस से त्रिष्टुप्; स्नायुओं से अनुष्टुप्; तथा प्रजापति की हड्डियों से जगती छंद उत्पन्न हुआ।

श्लोक 46 (bhagavata.3.12.46)

मज्जायाः पङ्क्तिरुत्पन्ना बृहती प्राणतोऽभवत् ॥ ४६ ॥

majjāyāḥ paṅktir utpannā bṛhatī prāṇato ’bhavat

उनकी मज्जा से पंक्ति छंद उत्पन्न हुआ, और उनके प्राण से बृहती छंद प्रकट हुआ।

श्लोक 47 (bhagavata.3.12.47)

स्पर्शस्तस्याभवज्जीवः स्वरो देह उदाहृत । ऊष्माणमिन्द्रियाण्याहुरन्तःस्था बलमात्मनः । स्वराः सप्त विहारेण भवन्ति स्म प्रजापतेः ॥ ४७ ॥

sparśas tasyābhavaj jīvaḥ svaro deha udāhṛta ūṣmāṇam indriyāṇy āhur antaḥ-sthā balam ātmanaḥ svarāḥ sapta vihāreṇa bhavanti sma prajāpateḥ

व्यंजन-वर्ण (क से म तक) उनकी आत्मा बने; स्वर उनका शरीर कहे गए; ऊष्म वर्ण (श, ष, स, ह) उनकी इंद्रियाँ मानी गईं; और अंतःस्थ वर्ण उनकी आंतरिक शक्ति; इस प्रकार प्रजापति की लीला से सप्त स्वर उत्पन्न हुए।

श्लोक 48 (bhagavata.3.12.48)

शब्दब्रह्मात्मनस्तस्य व्यक्ताव्यक्तात्मनः परः । ब्रह्मावभाति विततो नानाशक्त्युपबृंहितः ॥ ४८ ॥

śabda-brahmātmanas tasya vyaktāvyaktātmanaḥ paraḥ brahmāvabhāti vitato nānā-śakty-upabṛṁhitaḥ

उस शब्द-ब्रह्म, जो व्यक्त और अव्यक्त स्वरूप वाले उस परम तत्व का ही स्वरूप है, नाना शक्तियों से युक्त होकर पूर्णतः विस्तृत हो प्रकाशित होता है।

श्लोक 49 (bhagavata.3.12.49)

ततोऽपरामुपादाय स सर्गाय मनो दधे ॥ ४९ ॥

tato ’parām upādāya sa sargāya mano dadhe

तत्पश्चात् एक अन्य रूप धारण कर उन्होंने अपना मन सृष्टि के कार्य में लगाया।

श्लोक 50 (bhagavata.3.12.50)

ऋषीणां भूरिवीर्याणामपि सर्गमविस्तृतम् । ज्ञात्वा तद्धृदये भूयश्चिन्तयामास कौरव ॥ ५० ॥

ṛṣīṇāṁ bhūri-vīryāṇām api sargam avistṛtam jñātvā tad dhṛdaye bhūyaś cintayām āsa kaurava

हे कौरव! यह जानकर कि महाशक्तिशाली ऋषियों के द्वारा भी सृष्टि का विस्तार नहीं हो पाया, उन्होंने अपने हृदय में पुनः चिंतन किया।

श्लोक 51 (bhagavata.3.12.51)

अहो अद्भुतमेतन्मे व्यापृतस्यापि नित्यदा । न ह्येधन्ते प्रजा नूनं दैवमत्र विघातकम् ॥ ५१ ॥

aho adbhutam etan me vyāpṛtasyāpi nityadā na hy edhante prajā nūnaṁ daivam atra vighātakam

अहो! यह कितना आश्चर्यजनक है कि निरंतर इस कार्य में व्यस्त रहते हुए भी प्रजा की वृद्धि नहीं हो रही; निश्चय ही यहाँ कोई दैवी बाधा है।

श्लोक 52 (bhagavata.3.12.52)

एवं युक्तकृतस्तस्य दैवञ्चावेक्षतस्तदा । कस्य रूपमभूद् द्वेधा यत्कायमभिचक्षते ॥ ५२ ॥

evaṁ yukta-kṛtas tasya daivaṁ cāvekṣatas tadā kasya rūpam abhūd dvedhā yat kāyam abhicakṣate

इस प्रकार चिंतन करते हुए तथा उस दैवी शक्ति का अवलोकन करते हुए, उस समय उनका रूप द्विधा हो गया, जिसे उनकी काया कहा जाता है।

श्लोक 53 (bhagavata.3.12.53)

ताभ्यां रूपविभागाभ्यां मिथुनं समपद्यत ॥ ५३ ॥

tābhyāṁ rūpa-vibhāgābhyāṁ mithunaṁ samapadyata

उस रूप के विभाजन से पुरुष और स्त्री का मिथुन-संबंध स्थापित हुआ।

श्लोक 54 (bhagavata.3.12.54)

यस्तु तत्र पुमान् सोऽभून्मनुः स्वायम्भुवः स्वराट् । स्त्री याऽसीच्छतरूपाख्या महिष्यस्य महात्मनः ॥ ५४ ॥

yas tu tatra pumān so ’bhūn manuḥ svāyambhuvaḥ svarāṭ strī yāsīc chatarūpākhyā mahiṣy asya mahātmanaḥ

उनमें से जो पुरुष था, वह स्वायंभुव मनु, स्वराट् बना; और जो स्त्री थी, वह उस महात्मा की महिषी शतरूपा के नाम से जानी गई।

श्लोक 55 (bhagavata.3.12.55)

तदा मिथुनधर्मेण प्रजा ह्येधाम्बभूविरे ॥ ५५ ॥

tadā mithuna-dharmeṇa prajā hy edhām babhūvire

तब उस युगल के मिथुन-धर्म से, विधिपूर्वक, प्रजा की वृद्धि निरंतर होने लगी।

श्लोक 56 (bhagavata.3.12.56)

स चापि शतरूपायां पञ्चापत्यान्यजीजनत् । प्रियव्रतोत्तानपादौ तिस्रः कन्याश्च भारत । आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति सत्तम ॥ ५६ ॥

sa cāpi śatarūpāyāṁ pañcāpatyāny ajījanat priyavratottānapādau tisraḥ kanyāś ca bhārata ākūtir devahūtiś ca prasūtir iti sattama

उन्होंने (मनु ने) समय के साथ शतरूपा से पाँच संतानें उत्पन्न कीं — प्रियव्रत और उत्तानपाद, तथा हे भारत, तीन कन्याएँ — आकूति, देवहूति और प्रसूति, हे सत्तम।

श्लोक 57 (bhagavata.3.12.57)

आकूतिं रुचये प्रादात्कर्दमाय तु मध्यमाम् । दक्षायादात्प्रसूतिं च यत आपूरितं जगत् ॥ ५७ ॥

ākūtiṁ rucaye prādāt kardamāya tu madhyamām dakṣāyādāt prasūtiṁ ca yata āpūritaṁ jagat

आकूति को उन्होंने ऋषि रुचि को, मध्यमा देवहूति को कर्दम मुनि को, तथा प्रसूति को दक्ष को प्रदान किया, जिनसे यह संसार प्रजा से परिपूर्ण हुआ।

अध्याय 11अध्याय-सूचीअध्याय 13