तृतीय स्कन्ध · अध्याय 6
विराट रूप की सृष्टि
श्लोक 1 (bhagavata.3.6.1)
ऋषिरुवाच इति तासां स्वशक्तीनां सतीनामसमेत्य सः । प्रसुप्तलोकतन्त्राणां निशाम्य गतिमीश्वरः ॥ 6.1 ॥
ṛṣir uvāca iti tāsāṁ sva-śaktīnāṁ satīnām asametya saḥ prasupta-loka-tantrāṇāṁ niśāmya gatim īśvaraḥ
ऋषि मैत्रेय ने कहा — देवताओं की उन शक्तियों को, जो अभी तक परस्पर संयुक्त नहीं हुई थीं और जिनके कारण लोकों की सृष्टि-व्यवस्था सुप्त ही पड़ी थी, इस प्रकार सुनकर, सर्वेश्वर भगवान ने उनकी उस स्थिति को भलीभाँति देखा।
श्लोक 2 (bhagavata.3.6.2)
कालसंज्ञां तदा देवीं बिभ्रच्छक्तिमुरुक्रमः । त्रयोविंशतितत्त्वानां गणं युगपदाविशत् ॥ 6.2 ॥
kāla-sañjñāṁ tadā devīṁ bibhrac-chaktim urukramaḥ trayoviṁśati tattvānāṁ gaṇaṁ yugapad āviśat
तब उन महाशक्तिशाली भगवान ने काल नामक देवी शक्ति को धारण करते हुए, तेईस तत्त्वों के उस समूह में एक साथ प्रवेश किया।
श्लोक 3 (bhagavata.3.6.3)
सोऽनुप्रविष्टो भगवांश्चेष्टारूपेण तं गणम् । भिन्नं संयोजयमास सुप्तं कर्म प्रबोधयन् ॥ 6.3 ॥
so ’nupraviṣṭo bhagavāṁś ceṣṭārūpeṇa taṁ gaṇam bhinnaṁ saṁyojayām āsa suptaṁ karma prabodhayan
उन तत्त्वों में इस प्रकार प्रवेश करके, भगवान ने अपनी चेष्टा-शक्ति के रूप में उस बिखरे हुए समूह को परस्पर संयुक्त कर दिया, और सोए हुए कर्म को मानो जगा दिया।
श्लोक 4 (bhagavata.3.6.4)
प्रबुद्धकर्मा दैवेन त्रयोविंशतिको गणः । प्रेरितोऽजनयत्स्वाभिर्मात्राभिरधिपूरुषम् ॥ 6.4 ॥
prabuddha-karmā daivena trayoviṁśatiko gaṇaḥ prerito ’janayat svābhir mātrābhir adhipūruṣam
इस प्रकार भगवान की इच्छा से कर्म-प्रबुद्ध हुआ वह तेईस तत्त्वों का समूह, प्रेरित होकर, अपने ही अंशों से उस महापुरुष (विराट स्वरूप) को उत्पन्न कर दिया।
श्लोक 5 (bhagavata.3.6.5)
परेण विशता स्वस्मिन्मात्रया विश्वसृग्गणः । चुक्षोभान्योन्यमासाद्य यस्मिन्लोकाश्चराचराः ॥ 6.5 ॥
pareṇa viśatā svasmin mātrayā viśva-sṛg-gaṇaḥ cukṣobhānyonyam āsādya yasmin lokāś carācarāḥ
अपने ही अंश-स्वरूप में भगवान के प्रविष्ट होने पर, विश्व की रचना करने वाले वे तत्त्व परस्पर मिलकर क्षुब्ध हो उठे, और उन्हीं में चराचर सम्पूर्ण लोक स्थित हैं।
श्लोक 6 (bhagavata.3.6.6)
हिरण्मयः स पुरुषः सहस्रपरिवत्सरान् । आण्डकोश उवासाप्सु सर्वसत्त्वोपबृंहितः ॥ 6.6 ॥
hiraṇmayaḥ sa puruṣaḥ sahasra-parivatsarān āṇḍa-kośa uvāsāpsu sarva-sattvopabṛṁhitaḥ
वे हिरण्मय पुरुष, जिनमें समस्त प्राणी समाहित थे, उस ब्रह्माण्ड-कोश में जल के भीतर सहस्र वर्षों तक निवास करते रहे।
श्लोक 7 (bhagavata.3.6.7)
स वै विश्वसृजां गर्भो देवकर्मात्मशक्तिमान् । विबभाजात्मनात्मानमेकधा दशधा त्रिधा ॥ 6.7 ॥
sa vai viśva-sṛjāṁ garbho deva-karmātma-śaktimān vibabhājātmanātmānam ekadhā daśadhā tridhā
उस विश्वस्रष्टाओं के गर्भस्वरूप, देव, कर्म और आत्म-शक्ति से युक्त पुरुष ने स्वयं को स्वयं ही एक, दस और तीन — इन भागों में विभाजित कर लिया।
श्लोक 8 (bhagavata.3.6.8)
एष ह्यशेषसत्त्वानामात्मांशः परमात्मनः । आद्योऽवतारो यत्रासौ भूतग्रामो विभाव्यते ॥ 6.8 ॥
eṣa hy aśeṣa-sattvānām ātmāṁśaḥ paramātmanaḥ ādyo ’vatāro yatrāsau bhūta-grāmo vibhāvyate
यह विराट स्वरूप ही परमात्मा का आदि अवतार और असंख्य जीवों का आत्म-अंश है, और इसी में यह सारा भूत-समुदाय अपना विकास पाता है।
श्लोक 9 (bhagavata.3.6.9)
साध्यात्मः साधिदैवश्च साधिभूत इति त्रिधा । विराट् प्राणो दशविध एकधा हृदयेन च ॥ 6.9 ॥
sādhyātmaḥ sādhidaivaś ca sādhibhūta iti tridhā virāṭ prāṇo daśa-vidha ekadhā hṛdayena ca
वह विराट पुरुष, अध्यात्म, अधिदैव और अधिभूत — तीन रूपों में, दस प्रकार के प्राणों में, और एक हृदय के रूप में, इस प्रकार तीन, दस और एक — इन भागों में विद्यमान है।
श्लोक 10 (bhagavata.3.6.10)
स्मरन् विश्वसृजामीशो विज्ञापितमधोक्षजः । विराजमतपत्स्वेन तेजसैषां विवृत्तये ॥ 6.10 ॥
smaran viśva-sṛjām īśo vijñāpitam adhokṣajaḥ virājam atapat svena tejasaiṣāṁ vivṛttaye
उन विश्वस्रष्टा देवताओं की प्रार्थना का स्मरण करते हुए, अधोक्षज भगवान ने उनके ही बोध के लिए अपनी ही तेजोमय शक्ति से उस विराट रूप को प्रकाशित किया।
श्लोक 11 (bhagavata.3.6.11)
अथ तस्याभितप्तस्य कतिधायतनानि ह । निरभिद्यन्त देवानां तानि मे गदतः शृणु ॥ 6.11 ॥
atha tasyābhitaptasya katidhāyatanāni ha nirabhidyanta devānāṁ tāni me gadataḥ śṛṇu
इसके बाद, इस प्रकार चिंतन में लीन उन भगवान से, देवताओं के कितने-कितने आयतन (अंग-स्थान) प्रकट हुए, वह सब अब तुम मुझसे सुनो।
श्लोक 12 (bhagavata.3.6.12)
तस्याग्निरास्यं निर्भिन्नं लोकपालोऽविशत्पदम् । वाचा स्वांशेन वक्तव्यं ययासौ प्रतिपद्यते ॥ 6.12 ॥
tasyāgnir āsyaṁ nirbhinnaṁ loka-pālo ’viśat padam vācā svāṁśena vaktavyaṁ yayāsau pratipadyate
उनके मुख से पृथक् हुई अग्नि में लोकपाल अग्निदेव ने अपना स्थान ग्रहण किया, और वाणी के इस अंश से ही जीव अपने वक्तव्य को व्यक्त कर पाता है।
श्लोक 13 (bhagavata.3.6.13)
निर्भिन्नं तालु वरुणो लोकपालोऽविशद्धरेः । जिह्वयांशेन च रसं ययासौ प्रतिपद्यते ॥ 6.13 ॥
nirbhinnaṁ tālu varuṇo loka-pālo ’viśad dhareḥ jihvayāṁśena ca rasaṁ yayāsau pratipadyate
हरि की पृथक् हुई तालु में लोकपाल वरुण देव ने प्रवेश किया, और जिह्वा के इस अंश से ही जीव रस का अनुभव करता है।
श्लोक 14 (bhagavata.3.6.14)
निर्भिन्ने अश्विनौ नासे विष्णोराविशतां पदम् । घ्राणेनांशेन गन्धस्य प्रतिपत्तिर्यतो भवेत् ॥ 6.14 ॥
nirbhinne aśvinau nāse viṣṇor āviśatāṁ padam ghrāṇenāṁśena gandhasya pratipattir yato bhavet
विष्णु की पृथक् हुई दोनों नासिकाओं में अश्विनीकुमार देवों ने अपना स्थान ग्रहण किया, और घ्राण के इस अंश से ही गंध का बोध सम्भव होता है।
श्लोक 15 (bhagavata.3.6.15)
निर्भिन्ने अक्षिणी त्वष्टा लोकपालोऽविशद्विभोः । चक्षुषांशेन रूपाणां प्रतिपत्तिर्यतो भवेत् ॥ 6.15 ॥
nirbhinne akṣiṇī tvaṣṭā loka-pālo ’viśad vibhoḥ cakṣuṣāṁśena rūpāṇāṁ pratipattir yato bhavet
विभु की पृथक् हुई दोनों आँखों में लोकपाल सूर्य ने प्रवेश किया, और चक्षु के इस अंश से ही रूपों का बोध सम्भव होता है।
श्लोक 16 (bhagavata.3.6.16)
निर्भिन्नान्यस्य चर्माणि लोकपालोऽनिलोऽविशत् । प्राणेनांशेन संस्पर्शं येनासौ प्रतिपद्यते ॥ 6.16 ॥
nirbhinnāny asya carmāṇi loka-pālo ’nilo ’viśat prāṇenāṁśena saṁsparśaṁ yenāsau pratipadyate
उनकी पृथक् हुई त्वचा में लोकपाल वायु ने प्रवेश किया, और प्राण के इस अंश से ही जीव स्पर्श का अनुभव करता है।
श्लोक 17 (bhagavata.3.6.17)
कर्णावस्य विनिर्भिन्नौ धिष्ण्यं स्वं विविशुर्दिशः । श्रोत्रेणांशेन शब्दस्य सिद्धिं येन प्रपद्यते ॥ 6.17 ॥
karṇāv asya vinirbhinnau dhiṣṇyaṁ svaṁ viviśur diśaḥ śrotreṇāṁśena śabdasya siddhiṁ yena prapadyate
उनके पृथक् हुए दोनों कानों में दिशाओं के अधिष्ठाता देवता ने प्रवेश किया, और श्रोत्र के इस अंश से ही शब्द की सिद्धि प्राप्त होती है।
श्लोक 18 (bhagavata.3.6.18)
त्वचमस्य विनिर्भिन्नां विविशुर्धिष्ण्यमोषधीः । अंशेन रोमभिः कण्डूं यैरसौ प्रतिपद्यते ॥ 6.18 ॥
tvacam asya vinirbhinnāṁ viviśur dhiṣṇyam oṣadhīḥ aṁśena romabhiḥ kaṇḍūṁ yair asau pratipadyate
उनकी पृथक् हुई त्वचा में औषधियों के देवता ने प्रवेश किया, और रोमों के इस अंश से ही जीव खुजली आदि स्पर्श-संवेदनाओं का अनुभव करता है।
श्लोक 19 (bhagavata.3.6.19)
मेढ्रं तस्य विनिर्भिन्नं स्वधिष्ण्यं क उपाविशत् । रेतसांशेन येनासावानन्दं प्रतिपद्यते ॥ 6.19 ॥
meḍhraṁ tasya vinirbhinnaṁ sva-dhiṣṇyaṁ ka upāviśat retasāṁśena yenāsāv ānandaṁ pratipadyate
उनके पृथक् हुए मेढ्र (जननेन्द्रिय) में प्रजापति ने अपना स्थान ग्रहण किया, और वीर्य के इस अंश से ही जीव आनंद का अनुभव करता है।
श्लोक 20 (bhagavata.3.6.20)
गुदं पुंसो विनिर्भिन्नं मित्रो लोकेश आविशत् । पायुनांशेन येनासौ विसर्गं प्रतिपद्यते ॥ 6.20 ॥
gudaṁ puṁso vinirbhinnaṁ mitro lokeśa āviśat pāyunāṁśena yenāsau visargaṁ pratipadyate
पुरुष की पृथक् हुई गुदा में लोकेश मित्र देव ने प्रवेश किया, और मलोत्सर्ग के इस अंश से ही जीव विसर्जन कर पाता है।
श्लोक 21 (bhagavata.3.6.21)
हस्तावस्य विनिर्भिन्नाविन्द्रः स्वर्पतिराविशत् । वार्तयांशेन पुरुषो यया वृत्तिं प्रपद्यते ॥ 6.21 ॥
hastāv asya vinirbhinnāv indraḥ svar-patir āviśat vārtayāṁśena puruṣo yayā vṛttiṁ prapadyate
उनके पृथक् हुए दोनों हाथों में स्वर्गपति इंद्र ने प्रवेश किया, और वृत्ति के इस अंश से ही पुरुष अपनी आजीविका के व्यापार को संपन्न करता है।
श्लोक 22 (bhagavata.3.6.22)
पादावस्य विनिर्भिन्नौ लोकेशो विष्णुराविशत् । गत्या स्वांशेन पुरुषो यया प्राप्यं प्रपद्यते ॥ 6.22 ॥
pādāv asya vinirbhinnau lokeśo viṣṇur āviśat gatyā svāṁśena puruṣo yayā prāpyaṁ prapadyate
उनके पृथक् हुए दोनों चरणों में लोकेश विष्णु देव (साक्षात् परमात्मा से भिन्न) ने प्रवेश किया, और गति के इस अंश से ही पुरुष अपने गंतव्य को प्राप्त करता है।
श्लोक 23 (bhagavata.3.6.23)
बुद्धिं चास्य विनिर्भिन्नां वागीशो धिष्ण्यमाविशत् । बोधेनांशेन बोद्धव्यम् प्रतिपत्तिर्यतो भवेत् ॥ 6.23 ॥
buddhiṁ cāsya vinirbhinnāṁ vāg-īśo dhiṣṇyam āviśat bodhenāṁśena boddhavyam pratipattir yato bhavet
उनकी पृथक् हुई बुद्धि में वाक्पति ब्रह्मा ने अपना स्थान ग्रहण किया, और बोध के इस अंश से ही ज्ञातव्य वस्तुओं का बोध सम्भव होता है।
श्लोक 24 (bhagavata.3.6.24)
हृदयं चास्य निर्भिन्नं चन्द्रमा धिष्ण्यमाविशत् । मनसांशेन येनासौ विक्रियां प्रतिपद्यते ॥ 6.24 ॥
hṛdayaṁ cāsya nirbhinnaṁ candramā dhiṣṇyam āviśat manasāṁśena yenāsau vikriyāṁ pratipadyate
उनके पृथक् हुए हृदय में चंद्रमा ने अपना स्थान ग्रहण किया, और मन के इस अंश से ही जीव संकल्प-विकल्प का अनुभव करता है।
श्लोक 25 (bhagavata.3.6.25)
आत्मानं चास्य निर्भिन्नमभिमानोऽविशत्पदम् । कर्मणांशेन येनासौ कर्तव्यं प्रतिपद्यते ॥ 6.25 ॥
ātmānaṁ cāsya nirbhinnam abhimāno ’viśat padam karmaṇāṁśena yenāsau kartavyaṁ pratipadyate
उनके पृथक् हुए अहंकार में अभिमान (रुद्र) ने अपना स्थान ग्रहण किया, और कर्म के इस अंश से ही जीव अपने कर्तव्य-कर्मों को ग्रहण करता है।
श्लोक 26 (bhagavata.3.6.26)
सत्त्वं चास्य विनिर्भिन्नं महान्धिष्ण्यमुपाविशत् । चित्तेनांशेन येनासौ विज्ञानं प्रतिपद्यते ॥ 6.26 ॥
sattvaṁ cāsya vinirbhinnaṁ mahān dhiṣṇyam upāviśat cittenāṁśena yenāsau vijñānaṁ pratipadyate
उनके पृथक् हुए सत्त्व (चित्त) में महत्तत्व ने अपना स्थान ग्रहण किया, और चित्त के इस अंश से ही जीव विशिष्ट ज्ञान को प्राप्त करता है।
श्लोक 27 (bhagavata.3.6.27)
शीर्ष्णोऽस्य द्यौर्धरा पद्भ्यां खं नाभेरुदपद्यत । गुणानां वृत्तयो येषु प्रतीयन्ते सुरादयः ॥ 6.27 ॥
śīrṣṇo ’sya dyaur dharā padbhyāṁ khaṁ nābher udapadyata guṇānāṁ vṛttayo yeṣu pratīyante surādayaḥ
उनके शीश से स्वर्गलोक, चरणों से पृथ्वी, और नाभि से आकाश उत्पन्न हुआ; और इन्हीं में देवता आदि गुणों की क्रियाओं के रूप में प्रतीत होते हैं।
श्लोक 28 (bhagavata.3.6.28)
आत्यन्तिकेन सत्त्वेन दिवं देवाः प्रपेदिरे । धरां रजःस्वभावेन पणयो ये च ताननु ॥ 6.28 ॥
ātyantikena sattvena divaṁ devāḥ prapedire dharāṁ rajaḥ-svabhāvena paṇayo ye ca tān anu
अत्यधिक सत्त्वगुण के कारण देवता स्वर्गलोक को प्राप्त हुए, और रजोगुण के स्वभाव के कारण व्यापारी वर्ग और उनके अनुगामी पृथ्वी पर स्थित हुए।
श्लोक 29 (bhagavata.3.6.29)
तार्तीयेन स्वभावेन भगवन्नाभिमाश्रिताः । उभयोरन्तरं व्योम ये रुद्रपार्षदां गणाः ॥ 6.29 ॥
tārtīyena svabhāvena bhagavan-nābhim āśritāḥ ubhayor antaraṁ vyoma ye rudra-pārṣadāṁ gaṇāḥ
तीसरे स्वभाव अर्थात् तमोगुण के कारण, भगवान की नाभि के आश्रित होकर, रुद्र के पार्षद-गण उन दोनों लोकों के मध्य, आकाश में, स्थित हुए।
श्लोक 30 (bhagavata.3.6.30)
मुखतोऽवर्तत ब्रह्म पुरुषस्य कुरूद्वह । यस्तून्मुखत्वाद्वर्णानां मुख्योऽभूद्ब्राह्मणो गुरुः ॥ 6.30 ॥
mukhato ’vartata brahma puruṣasya kurūdvaha yas tūnmukhatvād varṇānāṁ mukhyo ’bhūd brāhmaṇo guruḥ
हे कुरुवंशी विदुर, उस विराट पुरुष के मुख से वेद-ज्ञान प्रकट हुआ, और जो लोग उस ओर उन्मुख हुए, वे वर्णों में मुख्य ब्राह्मण, गुरु-पद के अधिकारी हुए।
श्लोक 31 (bhagavata.3.6.31)
बाहुभ्योऽवर्तत क्षत्रं क्षत्रियस्तदनुव्रतः । यो जातस्त्रायते वर्णान् पौरुषः कण्टकक्षतात् ॥ 6.31 ॥
bāhubhyo ’vartata kṣatraṁ kṣatriyas tad anuvrataḥ yo jātas trāyate varṇān pauruṣaḥ kaṇṭaka-kṣatāt
उनकी भुजाओं से क्षत्रशक्ति उत्पन्न हुई, और उसी के अनुगामी क्षत्रिय हुए, जो जन्म लेते ही समाज को कंटकरूप उपद्रवों से रक्षा प्रदान करते हैं।
श्लोक 32 (bhagavata.3.6.32)
विशोऽवर्तन्त तस्योर्वोर्लोकवृत्तिकरीर्विभोः । वैश्यस्तदुद्भवो वार्तां नृणां यः समवर्तयत् ॥ 6.32 ॥
viśo ’vartanta tasyorvor loka-vṛttikarīr vibhoḥ vaiśyas tad-udbhavo vārtāṁ nṛṇāṁ yaḥ samavartayat
विभु के दोनों जंघाओं से लोक-जीविका को संचालित करने वाले वैश्य उत्पन्न हुए, जो मनुष्यों की आजीविका को व्यवस्थित रूप देते हैं।
श्लोक 33 (bhagavata.3.6.33)
पद्भ्यां भगवतो जज्ञे शुश्रूषा धर्मसिद्धये । तस्यां जातः पुरा शूद्रो यद्वृत्त्या तुष्यते हरिः ॥ 6.33 ॥
padbhyāṁ bhagavato jajñe śuśrūṣā dharma-siddhaye tasyāṁ jātaḥ purā śūdro yad-vṛttyā tuṣyate hariḥ
भगवान के दोनों चरणों से, धर्म की सिद्धि के लिए, सेवा-वृत्ति उत्पन्न हुई; उसी में उत्पन्न शूद्र अपनी सेवा-वृत्ति से ही भगवान हरि को संतुष्ट करते हैं।
श्लोक 34 (bhagavata.3.6.34)
एते वर्णाः स्वधर्मेण यजन्ति स्वगुरुं हरिम् । श्रद्धयात्मविशुद्ध्यर्थं यज्जाताः सह वृत्तिभिः ॥ 6.34 ॥
ete varṇāḥ sva-dharmeṇa yajanti sva-guruṁ harim śraddhayātma-viśuddhy-arthaṁ yaj-jātāḥ saha vṛttibhiḥ
ये सभी वर्ण अपने-अपने धर्म से अपने ही गुरु-स्वरूप भगवान हरि की पूजा करते हैं, क्योंकि वे अपनी-अपनी वृत्तियों सहित उन्हीं से उत्पन्न हुए हैं — यह पूजा श्रद्धापूर्वक की जाए तो आत्मशुद्धि का हेतु बनती है।
श्लोक 35 (bhagavata.3.6.35)
एतत्क्षत्तर्भगवतो दैवकर्मात्मरूपिणः । कः श्रद्दध्यादुपाकर्तुं योगमायाबलोदयम् ॥ 6.35 ॥
etat kṣattar bhagavato daiva-karmātma-rūpiṇaḥ kaḥ śraddadhyād upākartuṁ yoga-māyā-balodayam
हे विदुर, भगवान के इस देव, कर्म और स्वरूप से युक्त विराट रूप को, जो उनकी योगमाया की महाशक्ति से प्रकट हुआ है, भला कौन पूर्णतः समझ पाने का साहस कर सकता है?
श्लोक 36 (bhagavata.3.6.36)
तथापि कीर्तयाम्यङ्ग यथामति यथाश्रुतम् । कीर्तिं हरेः स्वां सत्कर्तुं गिरमन्याभिधासतीम् ॥ 6.36 ॥
tathāpi kīrtayāmy aṅga yathā-mati yathā-śrutam kīrtiṁ hareḥ svāṁ sat-kartuṁ giram anyābhidhāsatīm
फिर भी, हे विदुर, मैंने जितना सुना और जितना समझ सका, उतना ही मैं भगवान की इस कीर्ति का वर्णन कर रहा हूँ, क्योंकि इसके अतिरिक्त किसी अन्य विषय में वाणी का प्रयोग तो उसे अपवित्र ही बनाता है।
श्लोक 37 (bhagavata.3.6.37)
एकान्तलाभं वचसो नु पुंसां सुश्लोकमौलेर्गुणवादमाहुः । श्रुतेश्च विद्वद्भिरुपाकृतायां कथासुधायामुपसम्प्रयोगम् ॥ 6.37 ॥
ekānta-lābhaṁ vacaso nu puṁsāṁ suśloka-mauler guṇa-vādam āhuḥ śruteś ca vidvadbhir upākṛtāyāṁ kathā-sudhāyām upasamprayogam
विद्वज्जनों का कहना है कि सुयशस्वी भगवान के गुणों की चर्चा में संलग्न रहना ही मनुष्य की वाणी की एकमात्र सार्थक उपलब्धि है, और उनकी उस कथा-रूपी अमृत के समीप रहना ही श्रवणेन्द्रिय के वास्तविक प्रयोजन की पूर्ति है।
श्लोक 38 (bhagavata.3.6.38)
आत्मनोऽवसितो वत्स महिमा कविनादिना । संवत्सरसहस्रान्ते धिया योगविपक्कया ॥ 6.38 ॥
ātmano ’vasito vatsa mahimā kavinādinā saṁvatsara-sahasrānte dhiyā yoga-vipakkayā
हे वत्स, आदिकवि ब्रह्मा ने भी सहस्र वर्षों के अंत में, योग से परिपक्व हुई बुद्धि से चिंतन करके, परमात्मा की इस महिमा को जान लिया — कि वह अपार है, इतना ही निश्चित किया जा सका।
श्लोक 39 (bhagavata.3.6.39)
अतो भगवतो माया मायिनामपि मोहिनी । यत्स्वयं चात्मवर्त्मात्मा न वेद किमुतापरे ॥ 6.39 ॥
ato bhagavato māyā māyinām api mohinī yat svayaṁ cātma-vartmātmā na veda kim utāpare
इसीलिए भगवान की वह शक्ति बड़े-बड़े मायावियों को भी मोहित कर देती है, क्योंकि वह अपने ही मार्ग को स्वयं भी पूर्णतः नहीं जानते — फिर औरों की तो बात ही क्या?
श्लोक 40 (bhagavata.3.6.40)
यतोऽप्राप्य न्यवर्तन्त वाचश्च मनसा सह । अहं चान्य इमे देवास्तस्मै भगवते नमः ॥ 6.40 ॥
yato ’prāpya nyavartanta vācaś ca manasā saha ahaṁ cānya ime devās tasmai bhagavate namaḥ
वाणी और मन, अपने-अपने अधिष्ठाता देवताओं सहित, जिन्हें पाने में असफल होकर लौट आते हैं — मैं और ये अन्य समस्त देवगण भी — उन्हीं भगवान को नमस्कार करते हैं।