नवम स्कन्ध · अध्याय 12
कुश का वंश और सूर्यवंश की समाप्ति
श्लोक 1 (bhagavata.9.12.1)
श्रीशुक उवाच कुशस्य चातिथिस्तस्मान्निषधस्तत्सुतो नभः । पुण्डरीकोऽथ तत्पुत्रः क्षेमधन्वाभवत्ततः ॥ १ ॥
śrī-śuka uvāca kuśasya cātithis tasmān niṣadhas tat-suto nabhaḥ puṇḍarīko ’tha tat-putraḥ kṣemadhanvābhavat tataḥ
श्रीशुकदेव जी ने कहा — कुश से अतिथि, अतिथि से निषध, निषध के पुत्र नभ, नभ के पुत्र पुण्डरीक तथा उनसे क्षेमधन्वा उत्पन्न हुए।
श्लोक 2 (bhagavata.9.12.2)
देवानीकस्ततोऽनीहः पारियात्रोऽथ तत्सुतः । ततो बलस्थलस्तस्माद् वज्रनाभोऽर्कसम्भवः ॥ २ ॥
devānīkas tato ’nīhaḥ pāriyātro ’tha tat-sutaḥ tato balasthalas tasmād vajranābho ’rka-sambhavaḥ
उनसे देवानीक, देवानीक से अनीह, अनीह के पुत्र पारियात्र, उनसे बलस्थल तथा उनसे सूर्य के तेज से उत्पन्न वज्रनाभ हुए।
श्लोक 3 (bhagavata.9.12.3)
सगणस्तत्सुतस्तस्माद् विधृतिश्चाभवत् सुतः । ततो हिरण्यनाभोऽभूद् योगाचार्यस्तु जैमिनेः ॥ ३ ॥
sagaṇas tat-sutas tasmād vidhṛtiś cābhavat sutaḥ tato hiraṇyanābho ’bhūd yogācāryas tu jaimineḥ
उनके पुत्र सगण, उनके पुत्र विधृति तथा उनसे हिरण्यनाभ उत्पन्न हुए, जो जैमिनि के योगाचार्य बने।
श्लोक 4 (bhagavata.9.12.4)
शिष्यः कौशल्य आध्यात्मं याज्ञवल्क्योऽध्यगाद् यतः । योगं महोदयम् ऋषिर्हृदयग्रन्थिभेदकम् ॥ ४ ॥
śiṣyaḥ kauśalya ādhyātmaṁ yājñavalkyo ’dhyagād yataḥ yogaṁ mahodayam ṛṣir hṛdaya-granthi-bhedakam
कौशल्य (कोसल-निवासी) याज्ञवल्क्य ने उन्हीं से वह महान अध्यात्म-योग सीखा, जो हृदय की ग्रंथि को भेदने वाला है।
श्लोक 5 (bhagavata.9.12.5)
पुष्पो हिरण्यनाभस्य ध्रुवसन्धिस्ततोऽभवत् । सुदर्शनोऽथाग्निवर्णः शीघ्रस्तस्य मरुः सुतः ॥ ५ ॥
puṣpo hiraṇyanābhasya dhruvasandhis tato ’bhavat sudarśano ’thāgnivarṇaḥ śīghras tasya maruḥ sutaḥ
हिरण्यनाभ के पुत्र पुष्प, उनसे ध्रुवसंधि, तत्पश्चात सुदर्शन, फिर अग्निवर्ण; उनके पुत्र शीघ्र तथा शीघ्र के पुत्र मरु हुए।
श्लोक 6 (bhagavata.9.12.6)
सोऽसावास्ते योगसिद्धः कलापग्राममास्थितः । कलेरन्ते सूर्यवंशं नष्टं भावयिता पुनः ॥ ६ ॥
so ’sāv āste yoga-siddhaḥ kalāpa-grāmam āsthitaḥ kaler ante sūrya-vaṁśaṁ naṣṭaṁ bhāvayitā punaḥ
वही मरु आज भी कलाप ग्राम में रहते हुए योगसिद्ध अवस्था में विद्यमान हैं; कलियुग के अंत में वे पुनः लुप्त हो चुके सूर्यवंश को पुनर्जीवित करेंगे।
श्लोक 7 (bhagavata.9.12.7)
तस्मात् प्रसुश्रुतस्तस्य सन्धिस्तस्याप्यमर्षणः । महस्वांस्तत्सुतस्तस्माद् विश्वबाहुरजायत ॥ ७ ॥
tasmāt prasuśrutas tasya sandhis tasyāpy amarṣaṇaḥ mahasvāṁs tat-sutas tasmād viśvabāhur ajāyata
मरु से प्रसुश्रुत, उनसे संधि, उनसे अमर्षण तथा उनके पुत्र महस्वान उत्पन्न हुए; उनसे विश्वबाहु का जन्म हुआ।
श्लोक 8 (bhagavata.9.12.8)
ततः प्रसेनजित् तस्मात् तक्षको भविता पुनः । ततो बृहद्बलो यस्तु पित्रा ते समरे हतः ॥ ८ ॥
tataḥ prasenajit tasmāt takṣako bhavitā punaḥ tato bṛhadbalo yas tu pitrā te samare hataḥ
उनसे प्रसेनजित्, उनसे तक्षक तथा उनसे बृहद्बल उत्पन्न होंगे, जो तुम्हारे पिता के द्वारा युद्ध में मारे गए।
श्लोक 9 (bhagavata.9.12.9)
एते हीक्ष्वाकुभूपाला अतीताः शृण्वनागतान् । बृहद्बलस्य भविता पुत्रो नाम्ना बृहद्रणः ॥ ९ ॥
ete hīkṣvāku-bhūpālā atītāḥ śṛṇv anāgatān bṛhadbalasya bhavitā putro nāmnā bṛhadraṇaḥ
इक्ष्वाकु-वंश के ये सभी राजा अतीत हो चुके हैं; अब आगे आने वाले राजाओं का वर्णन सुनो। बृहद्बल से बृहद्रण नामक पुत्र उत्पन्न होगा।
श्लोक 10 (bhagavata.9.12.10)
ऊरुक्रियः सुतस्तस्य वत्सवृद्धो भविष्यति । प्रतिव्योमस्ततो भानुर्दिवाको वाहिनीपतिः ॥ १० ॥
ūrukriyaḥ sutas tasya vatsavṛddho bhaviṣyati prativyomas tato bhānur divāko vāhinī-patiḥ
उनके पुत्र ऊरुक्रिय होंगे, जिनसे वत्सवृद्ध होंगे; उनसे प्रतिव्योम, उनसे भानु तथा उनसे सेनापति दिवाक उत्पन्न होंगे।
श्लोक 11 (bhagavata.9.12.11)
सहदेवस्ततो वीरो बृहदश्वोऽथ भानुमान् । प्रतीकाश्वो भानुमतः सुप्रतीकोऽथ तत्सुतः ॥ ११ ॥
sahadevas tato vīro bṛhadaśvo ’tha bhānumān pratīkāśvo bhānumataḥ supratīko ’tha tat-sutaḥ
उनसे वीर सहदेव, तत्पश्चात बृहदश्व, फिर भानुमान्, फिर प्रतीकाश्व होंगे; उनके पुत्र सुप्रतीक होंगे।
श्लोक 12 (bhagavata.9.12.12)
भविता मरुदेवोऽथ सुनक्षत्रोऽथ पुष्करः । तस्यान्तरिक्षस्तत्पुत्रः सुतपास्तदमित्रजित् ॥ १२ ॥
bhavitā marudevo ’tha sunakṣatro ’tha puṣkaraḥ tasyāntarikṣas tat-putraḥ sutapās tad amitrajit
तत्पश्चात मरुदेव, फिर सुनक्षत्र, फिर पुष्कर होंगे; उनके पुत्र अंतरिक्ष, उनके पुत्र सुतपा तथा उनके पुत्र अमित्रजित् होंगे।
श्लोक 13 (bhagavata.9.12.13)
बृहद्राजस्तु तस्यापि बर्हिस्तस्मात् कृतञ्जयः । रणञ्जयस्तस्य सुतः सञ्जयो भविता ततः ॥ १३ ॥
bṛhadrājas tu tasyāpi barhis tasmāt kṛtañjayaḥ raṇañjayas tasya sutaḥ sañjayo bhavitā tataḥ
उनसे बृहद्राज, उनसे बर्हि, उनसे कृतंजय उत्पन्न होंगे; उनके पुत्र रणंजय कहलाएँगे तथा उनसे संजय उत्पन्न होंगे।
श्लोक 14 (bhagavata.9.12.14)
तस्माच्छाक्योऽथ शुद्धोदो लाङ्गलस्तत्सुतः स्मृतः । ततः प्रसेनजित् तस्मात् क्षुद्रको भविता ततः ॥ १४ ॥
tasmāc chākyo ’tha śuddhodo lāṅgalas tat-sutaḥ smṛtaḥ tataḥ prasenajit tasmāt kṣudrako bhavitā tataḥ
उनसे शाक्य, तत्पश्चात शुद्धोद होंगे; उनके पुत्र लांगल कहे जाएँगे; उनसे प्रसेनजित् तथा उनसे क्षुद्रक उत्पन्न होंगे।
श्लोक 15 (bhagavata.9.12.15)
रणको भविता तस्मात् सुरथस्तनयस्ततः । सुमित्रो नाम निष्ठान्त एते बार्हद्बलान्वयाः ॥ १५ ॥
raṇako bhavitā tasmāt surathas tanayas tataḥ sumitro nāma niṣṭhānta ete bārhadbalānvayāḥ
उनसे रणक, उनके पुत्र सुरथ तथा उनसे सुमित्र नामक पुत्र उत्पन्न होंगे, जिन पर यह वंश समाप्त हो जाएगा। यह बृहद्बल के वंश का वर्णन है।
श्लोक 16 (bhagavata.9.12.16)
इक्ष्वाकूणामयं वंशः सुमित्रान्तो भविष्यति । यतस्तं प्राप्य राजानं संस्थां प्राप्स्यति वै कलौ ॥ १६ ॥
ikṣvākūṇām ayaṁ vaṁśaḥ sumitrānto bhaviṣyati yatas taṁ prāpya rājānaṁ saṁsthāṁ prāpsyati vai kalau
इक्ष्वाकुओं का यह वंश सुमित्र पर समाप्त हो जाएगा; उस राजा को पाकर कलियुग में यह वंश अपने अंतिम विराम को प्राप्त होगा।