प्रथम स्कन्ध · अध्याय 20
धृतराष्ट्र आदि की उत्पत्ति का वर्णन
श्लोक 1 (devibhagavatam.1.20.1)
ऋषय ऊचुः । शुकस्तु परमां सिद्धिमाप्तवान्देवसत्तमः । किं चकार ततो व्यासस्तन्नो ब्रूहि सविस्तरम् ॥ 20.1 ॥
ṛṣaya ūcuḥ śukastu paramāṁ siddhimāptavāndevasattamaḥ kiṁ cakāra tato vyāsastanno brūhi savistaram
ऋषियों ने कहा — शुक ने परम सिद्धि प्राप्त की; हे देवसत्तम! फिर व्यास ने क्या किया? वह हमें विस्तारपूर्वक बताइए।
श्लोक 2 (devibhagavatam.1.20.2)
सूत उवाच । शिष्या व्यासस्य येऽप्यासन्वेदाभ्यासपरायणाः । आज्ञामादाय ते सर्वे गताः पूर्वं महीतले ॥ 20.2 ॥
sūta uvāca śiṣyā vyāsasya ye'pyāsanvedābhyāsaparāyaṇāḥ ājñāmādāya te sarve gatāḥ pūrvaṁ mahītale
सूत ने कहा — व्यास के जो शिष्य वेदाभ्यास में परायण थे, वे सभी उनकी आज्ञा लेकर पहले ही पृथ्वी पर चले गए थे।
श्लोक 3 (devibhagavatam.1.20.3)
असितो देवलश्चैव वैशम्पायन एव च । जैमिनिश्च सुमन्तुश्च गताः सर्वे तपोधनाः ॥ 20.3 ॥
asito devalaścaiva vaiśampāyana eva ca jaiminiśca sumantuśca gatāḥ sarve tapodhanāḥ
असित, देवल, वैशम्पायन, जैमिनि तथा सुमन्तु — ये सभी तपोधन चले गए थे।
श्लोक 4 (devibhagavatam.1.20.4)
तानेतान्वीक्ष्य पुत्रं च लोकान्तरितमप्युत । व्यासः शोकसमाक्रान्तो गमनायाकरोन्मतिम् ॥ 20.4 ॥
tānetānvīkṣya putraṁ ca lokāntaritamapyuta vyāsaḥ śokasamākrānto gamanāyākaronmatim
इन सबको तथा अपने पुत्र को भी अन्य लोक चला गया देखकर, व्यास शोक से आक्रान्त होकर स्वयं भी जाने का विचार करने लगे।
श्लोक 5 (devibhagavatam.1.20.5)
सस्मार मनसा व्यासस्तां निषादसुतां शुभाम् । मातरं जाह्नवीतीरे मुक्तां शोकसमन्विताम् ॥ 20.5 ॥
sasmāra manasā vyāsastāṁ niṣādasutāṁ śubhām mātaraṁ jāhnavītīre muktāṁ śokasamanvitām
व्यास ने मन-ही-मन उस शुभ निषाद-कन्या, अपनी माता का स्मरण किया, जिन्हें उन्होंने गंगा-तट पर शोकयुक्त अवस्था में छोड़ा था।
श्लोक 6 (devibhagavatam.1.20.6)
स्मृत्वा सत्यवतीं व्यासस्त्यक्त्वा तं पर्वतोत्तमम् । आजगाम महातेजा जन्मस्थानं स्वकं मुनिः ॥ 20.6 ॥
smṛtvā satyavatīṁ vyāsastyaktvā taṁ parvatottamam ājagāma mahātejā janmasthānaṁ svakaṁ muniḥ
सत्यवती का स्मरण करके व्यास उस श्रेष्ठ पर्वत को त्यागकर, महातेजस्वी मुनि अपने जन्मस्थान को आए।
श्लोक 7 (devibhagavatam.1.20.7)
द्वीपं प्राप्याथ पप्रच्छ क्व गता सा वरानना । निषादास्तं समाचख्युर्दत्ता राज्ञे तु कन्यका ॥ 20.7 ॥
dvīpaṁ prāpyātha papraccha kva gatā sā varānanā niṣādāstaṁ samācakhyurdattā rājñe tu kanyakā
द्वीप पर पहुँचकर उन्होंने पूछा — 'वह सुंदरी कहाँ गई?' निषादों ने बताया — 'वह कन्या राजा को दी गई।'
श्लोक 8 (devibhagavatam.1.20.8)
दाशराजोऽपि सम्पूज्य व्यासं प्रीतिपुरःसरम् । स्वागतेनाभिसत्कृत्य प्रोवाच विहिताञ्जलिः ॥ 20.8 ॥
dāśarājo'pi sampūjya vyāsaṁ prītipuraḥsaram svāgatenābhisatkṛtya provāca vihitāñjaliḥ
निषादराज ने भी प्रीतिपूर्वक व्यास का सत्कार करके, स्वागत से सम्मानित करके, हाथ जोड़कर कहा —
श्लोक 9 (devibhagavatam.1.20.9)
दाशराज उवाच । अद्य मे सफलं जन्म पावितं नः कुलं मुने । देवानामपि दुर्दर्शं यज्जातं तव दर्शनम् ॥ 20.9 ॥
dāśarāja uvāca adya me saphalaṁ janma pāvitaṁ naḥ kulaṁ mune devānāmapi durdarśaṁ yajjātaṁ tava darśanam
निषादराज ने कहा — हे मुने! आज मेरा जन्म सफल हुआ, हमारा कुल पवित्र हुआ, कि देवों के लिए भी दुर्लभ आपके दर्शन प्राप्त हुए।
श्लोक 10 (devibhagavatam.1.20.10)
यदर्थमागतोऽसि त्वं तद्ब्रूहि द्विजसत्तम । अपि दारा धनं पुत्रास्त्वदायत्तमिदं विभो ॥ 20.10 ॥
yadarthamāgato'si tvaṁ tadbrūhi dvijasattama api dārā dhanaṁ putrāstvadāyattamidaṁ vibho
हे द्विजसत्तम! जिस प्रयोजन से आप आए हैं, वह बताइए; पत्नी, धन, पुत्र — हे विभो! यह सब आपके अधीन है।
श्लोक 11 (devibhagavatam.1.20.11)
सरस्वत्यास्तटे रम्ये चकाराश्रममण्डलम् । व्यासस्तपःसमायुक्तस्तत्रैवास समाहितः ॥ 20.11 ॥
sarasvatyāstaṭe ramye cakārāśramamaṇḍalam vyāsastapaḥsamāyuktastatraivāsa samāhitaḥ
सरस्वती के रमणीय तट पर व्यास ने आश्रम-मण्डल बनाया, और तप में युक्त होकर वहीं एकाग्रचित्त होकर रहे।
श्लोक 12 (devibhagavatam.1.20.12)
सत्यवत्याः सुतौ जातौ शन्तनोरमितद्युतेः । मत्वा तौ भ्रातरौ व्यासः सुखमाप वने स्थितः ॥ 20.12 ॥
satyavatyāḥ sutau jātau śantanoramitadyuteḥ matvā tau bhrātarau vyāsaḥ sukhamāpa vane sthitaḥ
अमित द्युतिशाली शान्तनु से सत्यवती के दो पुत्र उत्पन्न हो चुके थे; उन्हें अपने भाई मानकर व्यास वन में रहते हुए सुखी हुए।
श्लोक 13 (devibhagavatam.1.20.13)
चित्राङ्गदः प्रथमजो रूपवाञ्छत्रुतापनः । बभूव नृपतेः पुत्रः सर्वलक्षणसंयुतः ॥ 20.13 ॥
citrāṅgadaḥ prathamajo rūpavāñchatrutāpanaḥ babhūva nṛpateḥ putraḥ sarvalakṣaṇasaṁyutaḥ
प्रथम पुत्र चित्रांगद रूपवान, शत्रुओं को संतप्त करने वाले, समस्त शुभ लक्षणों से युक्त राजा के पुत्र थे।
श्लोक 14 (devibhagavatam.1.20.14)
विचित्रवीर्यनामासौ द्वितीयः समजायत । सोऽपि सर्वगुणोपेतः शन्तनोः सुखवर्धनः ॥ 20.14 ॥
vicitravīryanāmāsau dvitīyaḥ samajāyata so'pi sarvaguṇopetaḥ śantanoḥ sukhavardhanaḥ
विचित्रवीर्य नामक दूसरे पुत्र उत्पन्न हुए; वे भी सभी गुणों से युक्त, शान्तनु के सुख को बढ़ाने वाले थे।
श्लोक 15 (devibhagavatam.1.20.15)
गाङ्गेयः प्रथमस्तस्य महावीरो बलाधिकः । तथैव तौ सुतौ जातौ सत्यवत्यां महाबलौ ॥ 20.15 ॥
gāṅgeyaḥ prathamastasya mahāvīro balādhikaḥ tathaiva tau sutau jātau satyavatyāṁ mahābalau
इनके प्रथम गांगेय (भीष्म) महावीर, अत्यंत बलशाली थे; तथा उसी प्रकार सत्यवती से भी वे दो महाबली पुत्र उत्पन्न हुए थे।
श्लोक 16 (devibhagavatam.1.20.16)
शन्तनुस्तान्सुतान्वीक्ष्य सर्वलक्षणसंयुतान् । अमंस्ताजय्यमात्मानं देवादीनां महामनाः ॥ 20.16 ॥
śantanustānsutānvīkṣya sarvalakṣaṇasaṁyutān amaṁstājayyamātmānaṁ devādīnāṁ mahāmanāḥ
शान्तनु उन समस्त शुभ लक्षणों से युक्त पुत्रों को देखकर उस महामना ने स्वयं को देवों द्वारा भी अजेय समझा।
श्लोक 17 (devibhagavatam.1.20.17)
अथ कालेन कियता शन्तनुः कालपर्ययात् । तत्याज देहं धर्मात्मा देही जीर्णमिवाम्बरम् ॥ 20.17 ॥
atha kālena kiyatā śantanuḥ kālaparyayāt tatyāja dehaṁ dharmātmā dehī jīrṇamivāmbaram
फिर कुछ समय बाद, काल के फेर से, धर्मात्मा शान्तनु ने जीर्ण वस्त्र के समान अपनी देह त्याग दी।
श्लोक 18 (devibhagavatam.1.20.18)
कालधर्मगते राज्ञि भीष्मश्चक्रे विधानतः । प्रेतकार्याणि सर्वाणि दानानि विविधानि च ॥ 20.18 ॥
kāladharmagate rājñi bhīṣmaścakre vidhānataḥ pretakāryāṇi sarvāṇi dānāni vividhāni ca
राजा के काल-धर्म को प्राप्त होने पर भीष्म ने विधिपूर्वक समस्त प्रेतकार्य तथा नाना दान सम्पन्न किए।
श्लोक 19 (devibhagavatam.1.20.19)
चित्राङ्गदं ततो राज्ये स्थापयामास वीर्यवान् । स्वयं न कृतवान् राज्यं तस्माद्देवव्रतोऽभवत् ॥ 20.19 ॥
citrāṅgadaṁ tato rājye sthāpayāmāsa vīryavān svayaṁ na kṛtavān rājyaṁ tasmāddevavrato'bhavat
उन्होंने चित्रांगद को राज्य पर स्थापित किया; स्वयं राज्य ग्रहण नहीं किया, इसीलिए वे देवव्रत कहलाए।
श्लोक 20 (devibhagavatam.1.20.20)
चित्राङ्गदस्तु वीर्येण प्रमत्तः परदुःखदः । बभूव बलवान्वीरः सत्यवत्यात्मजः शुचिः ॥ 20.20 ॥
citrāṅgadastu vīryeṇa pramattaḥ paraduḥkhadaḥ babhūva balavānvīraḥ satyavatyātmajaḥ śuciḥ
चित्रांगद अपने पराक्रम से उन्मत्त, दूसरों को दुःख देने वाले, बलशाली, वीर, सत्यवती के शुद्ध पुत्र थे।
श्लोक 21 (devibhagavatam.1.20.21)
अथैकदा महाबाहुः सैन्येन महतावृतः । प्रचचार वनोद्देशात्पश्यन्वध्यान्मृगान् रुरून् ॥ 20.21 ॥
athaikadā mahābāhuḥ sainyena mahatāvṛtaḥ pracacāra vanoddeśātpaśyanvadhyānmṛgān rurūn
एक बार वह महाबाहु राजा विशाल सेना से घिरा हुआ वन-प्रदेश में मृगों के वध हेतु घूमने लगा।
श्लोक 22 (devibhagavatam.1.20.22)
चित्राङ्गदस्तु गन्धर्वो दृष्ट्वा तं मार्गगं नृपम् । उत्ततारान्तिकं भूमेर्विमानवरमास्थितः ॥ 20.22 ॥
citrāṅgadastu gandharvo dṛṣṭvā taṁ mārgagaṁ nṛpam uttatārāntikaṁ bhūmervimānavaramāsthitaḥ
चित्रांगद नामक एक गंधर्व ने उस मार्गगामी राजा को देखकर अपने श्रेष्ठ विमान से भूमि के समीप उतरे।
श्लोक 23 (devibhagavatam.1.20.23)
तत्राभूच्च महद्युद्धं तयोः सदृशवीर्ययोः । कुरुक्षेत्रे महास्थाने त्रीणि वर्षाणि तापसाः ॥ 20.23 ॥
tatrābhūcca mahadyuddhaṁ tayoḥ sadṛśavīryayoḥ kurukṣetre mahāsthāne trīṇi varṣāṇi tāpasāḥ
हे तपस्वियो! उन दोनों समान पराक्रमी के बीच कुरुक्षेत्र नामक उस महास्थान में तीन वर्षों तक महायुद्ध हुआ।
श्लोक 24 (devibhagavatam.1.20.24)
इन्द्रलोकमवापाशु गन्धर्वेण हतो रणे । भीष्मः श्रुत्वा चकाराशु तस्यौर्ध्वदैहिकं तदा ॥ 20.24 ॥
indralokamavāpāśu gandharveṇa hato raṇe bhīṣmaḥ śrutvā cakārāśu tasyaurdhvadaihikaṁ tadā
युद्ध में गंधर्व द्वारा मारा गया राजा तत्काल इन्द्रलोक को प्राप्त हुआ; यह सुनकर भीष्म ने तत्काल उसका ऊर्ध्वदैहिक संस्कार किया।
श्लोक 25 (devibhagavatam.1.20.25)
गाङ्गेयः कृतशोकस्तु मन्त्रिभिः परिवारितः । विचित्रवीर्यनामानं राज्येशं च चकार ह ॥ 20.25 ॥
gāṅgeyaḥ kṛtaśokastu mantribhiḥ parivāritaḥ vicitravīryanāmānaṁ rājyeśaṁ ca cakāra ha
शोकयुक्त गांगेय ने मंत्रियों से घिरे रहकर तब विचित्रवीर्य नामक पुत्र को राज्य का स्वामी बनाया।
श्लोक 26 (devibhagavatam.1.20.26)
मन्त्रिभिर्बोधिता पश्चाद्गुरुभिश्च महात्मभिः । स्वपुत्रं राज्यगं दृष्ट्वा पुत्रशोकहतापि च ॥ 20.26 ॥
mantribhirbodhitā paścādgurubhiśca mahātmabhiḥ svaputraṁ rājyagaṁ dṛṣṭvā putraśokahatāpi ca
मंत्रियों तथा महात्मा गुरुजनों द्वारा समझाई जाने पर, अपने पुत्र को राज्य पर स्थापित देखकर, पुत्र-शोक से आहत होते हुए भी —
श्लोक 27 (devibhagavatam.1.20.27)
सत्यवत्यतिसन्तुष्टा बभूव वरवर्णिनी । व्यासोऽपि भ्रातरं श्रुत्वा राजानं मुदितोऽभवत् ॥ 20.27 ॥
satyavatyatisantuṣṭā babhūva varavarṇinī vyāso'pi bhrātaraṁ śrutvā rājānaṁ mudito'bhavat
— सुंदरी सत्यवती अत्यंत संतुष्ट हो गईं; अपने भाई को राजा बना देख व्यास भी प्रसन्न हुए।
श्लोक 28 (devibhagavatam.1.20.28)
यौवनं परमं प्राप्तः सत्यवत्याः सुतः शुभः । चकार चिन्तां भीष्मोऽपि विवाहार्थं कनीयसः ॥ 20.28 ॥
yauvanaṁ paramaṁ prāptaḥ satyavatyāḥ sutaḥ śubhaḥ cakāra cintāṁ bhīṣmo'pi vivāhārthaṁ kanīyasaḥ
सत्यवती के शुभ पुत्र (विचित्रवीर्य) ने परम यौवन प्राप्त किया; भीष्म ने भी अपने छोटे भाई के विवाह की चिन्ता की।
श्लोक 29 (devibhagavatam.1.20.29)
काशिराजसुतास्तिस्रः सर्वलक्षणसंयुताः । तेन राज्ञा विवाहार्थं स्थापिताश्च स्वयंवरे ॥ 20.29 ॥
kāśirājasutāstisraḥ sarvalakṣaṇasaṁyutāḥ tena rājñā vivāhārthaṁ sthāpitāśca svayaṁvare
काशिराज की तीन कन्याएँ, समस्त शुभ लक्षणों से युक्त, उस राजा द्वारा विवाह हेतु स्वयंवर में रखी गई थीं।
श्लोक 30 (devibhagavatam.1.20.30)
राजानो राजपुत्राश्च समाहूताः सहस्रशः । इच्छास्वयंवरार्थं वै पूज्यमानाः समागताः ॥ 20.30 ॥
rājāno rājaputrāśca samāhūtāḥ sahasraśaḥ icchāsvayaṁvarārthaṁ vai pūjyamānāḥ samāgatāḥ
सहस्रों राजा तथा राजपुत्र आमंत्रित किए गए, और स्वयंवर के इच्छुक, सम्मानित होते हुए वे सब वहाँ एकत्रित हुए।
श्लोक 31 (devibhagavatam.1.20.31)
तत्र भीष्मो महातेजास्ता जहार बलेन वै । निर्मथ्य राजकं सर्वं रथेनैकेन वीर्यवान् ॥ 20.31 ॥
tatra bhīṣmo mahātejāstā jahāra balena vai nirmathya rājakaṁ sarvaṁ rathenaikena vīryavān
वहाँ महातेजस्वी भीष्म ने बलपूर्वक उन कन्याओं को हर लिया, एक ही रथ से समस्त राजसमूह को मथ डाला।
श्लोक 32 (devibhagavatam.1.20.32)
स जित्वा पार्थिवान्सर्वांस्ताश्चादाय महारथः । बाहुवीर्येण तेजस्वी ह्याससाद गजाह्वयम् ॥ 20.32 ॥
sa jitvā pārthivānsarvāṁstāścādāya mahārathaḥ bāhuvīryeṇa tejasvī hyāsasāda gajāhvayam
समस्त राजाओं को जीतकर, उन कन्याओं को लेकर वह महारथी, अपनी भुजाओं के बल से तेजस्वी, गजाह्वय (हस्तिनापुर) पहुँचा।
श्लोक 33 (devibhagavatam.1.20.33)
मातृवद्भगिनीवच्च पुत्रीवच्चिन्तयन्किल । तिस्रः समानयामास कन्यका वामलोचनाः ॥ 20.33 ॥
mātṛvadbhaginīvacca putrīvaccintayankila tisraḥ samānayāmāsa kanyakā vāmalocanāḥ
उन्हें माता, बहन तथा पुत्री के समान मानते हुए ही वह उन तीनों वामलोचना कन्याओं को साथ लाया।
श्लोक 34 (devibhagavatam.1.20.34)
सत्यवत्यै निवेद्याशु द्विजानाहूय सत्वरः । दैवज्ञान्वेदविदुषः पर्यपृच्छच्छुभं दिनम् ॥ 20.34 ॥
satyavatyai nivedyāśu dvijānāhūya satvaraḥ daivajñānvedaviduṣaḥ paryapṛcchacchubhaṁ dinam
सत्यवती को शीघ्र सूचित करके, ब्राह्मणों को बुलाकर, दैवज्ञों तथा वेदविदों से उन्होंने शुभ दिन के विषय में पूछा।
श्लोक 35 (devibhagavatam.1.20.35)
कृत्वा विवाहसम्भारं यदा वै भ्रातरं निजम् । विचित्रवीर्यं धर्मिष्ठं विवाहयति ता यदा ॥ 20.35 ॥
kṛtvā vivāhasambhāraṁ yadā vai bhrātaraṁ nijam vicitravīryaṁ dharmiṣṭhaṁ vivāhayati tā yadā
विवाह की सामग्री तैयार करके, जब वे उन कन्याओं का विवाह अपने ही धर्मिष्ठ भाई विचित्रवीर्य से कराने लगे,
श्लोक 36 (devibhagavatam.1.20.36)
तदा ज्येष्ठाप्युवाचेदं कन्यका जाह्नवीसुतम् । लज्जमानासितापाङ्गी तिसॄणां चारुलोचना ॥ 20.36 ॥
tadā jyeṣṭhāpyuvācedaṁ kanyakā jāhnavīsutam lajjamānāsitāpāṅgī tisṝṇāṁ cārulocanā
— तब उन तीनों में सबसे बड़ी, श्यामनयना, सुंदर नेत्रों वाली, लज्जित कन्या ने गंगापुत्र से यह कहा —
श्लोक 37 (devibhagavatam.1.20.37)
गङ्गापुत्र कुरुश्रेष्ठ धर्मज्ञ कुलदीपक । मया स्वयंवरे शाल्वो वृतोऽस्ति मनसा नृपः ॥ 20.37 ॥
gaṅgāputra kuruśreṣṭha dharmajña kuladīpaka mayā svayaṁvare śālvo vṛto'sti manasā nṛpaḥ
'हे गंगापुत्र! हे कुरुश्रेष्ठ! हे धर्मज्ञ! हे कुल के दीपक! मैंने स्वयंवर में मन-ही-मन राजा शाल्व को वर लिया है।'
श्लोक 38 (devibhagavatam.1.20.38)
वृताहं तेन राज्ञा वै चित्ते प्रेमसमाकुले । यथायोग्यं कुरुष्वाद्य कुलस्यास्य परन्तप ॥ 20.38 ॥
vṛtāhaṁ tena rājñā vai citte premasamākule yathāyogyaṁ kuruṣvādya kulasyāsya parantapa
'मैं उस राजा को प्रेम से भरे मन से पहले ही वरण कर चुकी हूँ; हे परन्तप! अब आप इस कुल के अनुरूप जो उचित हो, वह कीजिए।'
श्लोक 39 (devibhagavatam.1.20.39)
तेनाहं वृतपूर्वाऽस्मि त्वं च धर्मभृतां वरः । बलवानसि गाङ्गेय यथेच्छसि तथा कुरु ॥ 20.39 ॥
tenāhaṁ vṛtapūrvā'smi tvaṁ ca dharmabhṛtāṁ varaḥ balavānasi gāṅgeya yathecchasi tathā kuru
'उन्हीं के द्वारा मैं पहले ही वरण की जा चुकी हूँ; और आप धर्मधारियों में श्रेष्ठ हैं; हे गांगेय! आप बलशाली हैं — जैसी आपकी इच्छा हो, वैसा कीजिए।'
श्लोक 40 (devibhagavatam.1.20.40)
सूत उवाच । एवमुक्तस्तया तत्र कन्यया कुरुनन्दनः । अपृच्छत् ब्राह्मणान्वृद्धान्मातरं सचिवांस्तथा ॥ 20.40 ॥
sūta uvāca evamuktastayā tatra kanyayā kurunandanaḥ apṛcchat brāhmaṇānvṛddhānmātaraṁ sacivāṁstathā
सूत ने कहा — वहाँ उस कन्या द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर, कुरुनन्दन ने ब्राह्मणों, वृद्धों, माता तथा मंत्रियों से पूछा।
श्लोक 41 (devibhagavatam.1.20.41)
सर्वेषां मतमाज्ञाय गाङ्गेयो धर्मवित्तमः । गच्छेति कन्यकां प्राह यथारुचि वरानने ॥ 20.41 ॥
sarveṣāṁ matamājñāya gāṅgeyo dharmavittamaḥ gaccheti kanyakāṁ prāha yathāruci varānane
सबकी सम्मति जानकर, धर्म में परम निपुण गांगेय ने उस कन्या से कहा — 'हे वरानने! जैसी तुम्हारी इच्छा हो, वैसे जाओ।'
श्लोक 42 (devibhagavatam.1.20.42)
विसर्जिताथ सा तेन गता शाल्वनिकेतनम् । उवाच तं वरारोहा राजानं मनसेप्सितम् ॥ 20.42 ॥
visarjitātha sā tena gatā śālvaniketanam uvāca taṁ varārohā rājānaṁ manasepsitam
उनके द्वारा विदा किए जाने पर वह शाल्व के निवास को गई; उस सुंदरी ने अपने मन-चाहे राजा से कहा —
श्लोक 43 (devibhagavatam.1.20.43)
विनिर्मुक्तास्मि भीष्मेण त्वन्मनस्केति धर्मतः । आगतास्मि महाराज गृहाणाद्य करं मम ॥ 20.43 ॥
vinirmuktāsmi bhīṣmeṇa tvanmanasketi dharmataḥ āgatāsmi mahārāja gṛhāṇādya karaṁ mama
'मैं भीष्म द्वारा मुक्त कर दी गई हूँ, क्योंकि मेरा मन आपमें था, धर्मानुसार; हे महाराज! मैं आई हूँ, आज मेरा हाथ ग्रहण कीजिए।'
श्लोक 44 (devibhagavatam.1.20.44)
धर्मपत्नी तवात्यन्तं भवामि नृपसत्तम । चिन्तितोऽसि मया पूर्वं त्वयाहं नात्र संशयः ॥ 20.44 ॥
dharmapatnī tavātyantaṁ bhavāmi nṛpasattama cintito'si mayā pūrvaṁ tvayāhaṁ nātra saṁśayaḥ
'हे नृपसत्तम! मैं आपकी पूर्ण धर्मपत्नी बनूँगी; मैंने पहले ही आपको मन में चुन लिया था, इसमें कोई संशय नहीं।'
श्लोक 45 (devibhagavatam.1.20.45)
शाल्व उवाच । गृहीता त्वं वरारोहे भीष्मेण पश्यतो मम । रथे संस्थापिता तेन न ग्रहीष्ये करं तव ॥ 20.45 ॥
śālva uvāca gṛhītā tvaṁ varārohe bhīṣmeṇa paśyato mama rathe saṁsthāpitā tena na grahīṣye karaṁ tava
शाल्व ने कहा — हे वरारोहे! तुम्हें भीष्म ने मेरे ही देखते-देखते हर लिया था, उसके रथ पर बिठाया गया था; मैं तुम्हारा हाथ नहीं ग्रहण करूँगा।
श्लोक 46 (devibhagavatam.1.20.46)
परोच्छिष्टां च कः कन्यां गृह्णाति मतिमान्नरः । अतोऽहं न ग्रहीष्यामि त्यक्तां भीष्मेण मातृवत् ॥ 20.46 ॥
parocchiṣṭāṁ ca kaḥ kanyāṁ gṛhṇāti matimānnaraḥ ato'haṁ na grahīṣyāmi tyaktāṁ bhīṣmeṇa mātṛvat
दूसरे के द्वारा स्पर्श की गई कन्या को कौन बुद्धिमान पुरुष ग्रहण करता है? इसलिए मैं भीष्म द्वारा माता के समान छोड़ी गई तुम्हें नहीं ग्रहण करूँगा।
श्लोक 47 (devibhagavatam.1.20.47)
रुदती विलपन्ती सा त्यक्ता तेन महात्मना । पुनर्भीष्मं समागत्य रुदती चेदमब्रवीत् ॥ 20.47 ॥
rudatī vilapantī sā tyaktā tena mahātmanā punarbhīṣmaṁ samāgatya rudatī cedamabravīt
उस महात्मा द्वारा त्यागी जाकर वह रोती-विलाप करती हुई पुनः भीष्म के पास आई, और रोते हुए यह बोली —
श्लोक 48 (devibhagavatam.1.20.48)
शाल्वो मुक्तां त्वया वीर न गृह्णाति गृहाण माम् । धर्मज्ञोऽसि महाभाग मरिष्याम्यन्यथा ह्यहम् ॥ 20.48 ॥
śālvo muktāṁ tvayā vīra na gṛhṇāti gṛhāṇa mām dharmajño'si mahābhāga mariṣyāmyanyathā hyaham
'हे वीर! आपके द्वारा मुक्त की गई मुझे शाल्व नहीं ग्रहण करता; मुझे आप ही ग्रहण कीजिए — आप धर्मज्ञ हैं, हे महाभाग! अन्यथा मैं मर जाऊँगी।'
श्लोक 49 (devibhagavatam.1.20.49)
भीष्म उवाच । अन्यचित्तां कथं त्वां वै गृह्णामि वरवर्णिनि । पितरं स्वं वरारोहे व्रज शीघ्नं निराकुला ॥ 20.49 ॥
bhīṣma uvāca anyacittāṁ kathaṁ tvāṁ vai gṛhṇāmi varavarṇini pitaraṁ svaṁ varārohe vraja śīghnaṁ nirākulā
भीष्म ने कहा — हे वरवर्णिनि! अन्यचित्ता तुम्हें मैं कैसे ग्रहण करूँ? हे वरारोहे! शीघ्र, निराकुल होकर अपने पिता के पास जाओ।
श्लोक 50 (devibhagavatam.1.20.50)
तथोक्ता सा तु भीष्मेण जगाम वनमेव हि । तपश्चकार विजने तीर्थे परमपावने ॥ 20.50 ॥
tathoktā sā tu bhīṣmeṇa jagāma vanameva hi tapaścakāra vijane tīrthe paramapāvane
भीष्म द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर वह वन में ही चली गई; उसने एकांत, परम पवित्र तीर्थ में तप किया।
श्लोक 51 (devibhagavatam.1.20.51)
द्वे भार्ये चातिरूपाढ्ये तस्य राज्ञो बभूवतुः । अम्बालिका चाम्बिका च काशिराजसुते शुभे ॥ 20.51 ॥
dve bhārye cātirūpāḍhye tasya rājño babhūvatuḥ ambālikā cāmbikā ca kāśirājasute śubhe
उस राजा (विचित्रवीर्य) की दो अत्यंत रूपसम्पन्न पत्नियाँ हुईं — अम्बालिका तथा अम्बिका, काशिराज की दोनों शुभ कन्याएँ।
श्लोक 52 (devibhagavatam.1.20.52)
राजा विचित्रवीर्योऽसौ ताभ्यां सह महाबलः । रेमे नानाविहारैश्च गृहे चोपवने तथा ॥ 20.52 ॥
rājā vicitravīryo'sau tābhyāṁ saha mahābalaḥ reme nānāvihāraiśca gṛhe copavane tathā
वह महाबली राजा विचित्रवीर्य उनके साथ नाना विहारों में, घर में तथा उपवन में भी रमण करने लगा।
श्लोक 53 (devibhagavatam.1.20.53)
वर्षाणि नव राजेन्द्रः कुर्वन् क्रीडा मनोरमाम् । प्रापासौ मरणं भूयो गृहीतो राजयक्ष्मणा ॥ 20.53 ॥
varṣāṇi nava rājendraḥ kurvan krīḍā manoramām prāpāsau maraṇaṁ bhūyo gṛhīto rājayakṣmaṇā
नौ वर्षों तक वह राजेन्द्र मनोहर क्रीड़ा करता रहा, फिर राजयक्ष्मा (क्षय रोग) से ग्रस्त होकर मृत्यु को प्राप्त हुआ।
श्लोक 54 (devibhagavatam.1.20.54)
मृते पुत्रेऽतिदुःखार्ता जाता सत्यवती तदा । कारयामास पुत्रस्य प्रेतकार्याणि मन्त्रिभिः ॥ 20.54 ॥
mṛte putre'tiduḥkhārtā jātā satyavatī tadā kārayāmāsa putrasya pretakāryāṇi mantribhiḥ
पुत्र की मृत्यु पर अत्यंत दुःखी सत्यवती ने मंत्रियों से पुत्र के सभी प्रेतकार्य सम्पन्न कराए।
श्लोक 55 (devibhagavatam.1.20.55)
भीष्ममाह तदैकान्ते वचनं चातिदुःखिता । राज्यं कुरु महाभाग पितुस्ते शन्तनोः सुत ॥ 20.55 ॥
bhīṣmamāha tadaikānte vacanaṁ cātiduḥkhitā rājyaṁ kuru mahābhāga pituste śantanoḥ suta
उन्होंने तब एकांत में अत्यंत दुःखी होकर भीष्म से कहा — 'हे महाभाग! अपने पिता शान्तनु के पुत्र, तुम राज्य करो।'
श्लोक 56 (devibhagavatam.1.20.56)
भ्रातुर्भार्यां गृहाण त्वं वंशञ्च परिरक्षय । यथा न नाशमायाति ययातेर्वंश इत्युत ॥ 20.56 ॥
bhrāturbhāryāṁ gṛhāṇa tvaṁ vaṁśañca parirakṣaya yathā na nāśamāyāti yayātervaṁśa ityuta
'भाई की पत्नी को ग्रहण करके वंश की रक्षा करो, जिससे यह यायाति-वंश नष्ट न हो जाए।'
श्लोक 57 (devibhagavatam.1.20.57)
भीष्म उवाच । प्रतिज्ञा मे श्रुता मातः पित्रर्थे या मया कृता । नाहं राज्यं करिष्यामि न चाहं दारसङ्ग्रहम् ॥ 20.57 ॥
bhīṣma uvāca pratijñā me śrutā mātaḥ pitrarthe yā mayā kṛtā nāhaṁ rājyaṁ kariṣyāmi na cāhaṁ dārasaṅgraham
भीष्म ने कहा — हे माता! मेरी वह प्रतिज्ञा तो आपने सुनी ही है, जो मैंने पिता के लिए की थी; मैं न तो राज्य करूँगा, न पत्नी ग्रहण करूँगा।
श्लोक 58 (devibhagavatam.1.20.58)
सूत उवाच । तदा चिन्तातुरा जाता कथं वंशो भवेदिति । नालसाद्धि सुखं मह्यं समुत्पन्ने ह्यराजके ॥ 20.58 ॥
sūta uvāca tadā cintāturā jātā kathaṁ vaṁśo bhavediti nālasāddhi sukhaṁ mahyaṁ samutpanne hyarājake
सूत ने कहा — तब वे चिन्तित हो गईं — 'वंश कैसे चलेगा?' उनके लिए राज्यहीन अवस्था में निष्क्रिय रहना सुखकर नहीं था।
श्लोक 59 (devibhagavatam.1.20.59)
गाङ्गेयस्तामुवाचेदं मा चिन्तां कुरु भामिनि । पुत्रं विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रजं चोपपादय ॥ 20.59 ॥
gāṅgeyastāmuvācedaṁ mā cintāṁ kuru bhāmini putraṁ vicitravīryasya kṣetrajaṁ copapādaya
गांगेय ने उनसे कहा — 'हे भामिनि! चिन्ता मत कीजिए; विचित्रवीर्य के लिए क्षेत्रज पुत्र उत्पन्न कराइए।'
श्लोक 60 (devibhagavatam.1.20.60)
कुलीनं द्विजमाहूय वध्वा सह नियोजय । नात्र दोषोऽस्ति वेदेऽपि कुलरक्षाविधौ किल ॥ 20.60 ॥
kulīnaṁ dvijamāhūya vadhvā saha niyojaya nātra doṣo'sti vede'pi kularakṣāvidhau kila
'किसी कुलीन ब्राह्मण को बुलाकर पुत्रवधू के साथ नियुक्त कीजिए; वंश-रक्षा की विधि में वेद में भी इसमें कोई दोष नहीं है।'
श्लोक 61 (devibhagavatam.1.20.61)
पौत्रं चैवं समुत्पाद्य राज्यं देहि शुचिस्मिते । अहं च पालयिष्यामि तस्य शासनमेव हि ॥ 20.61 ॥
pautraṁ caivaṁ samutpādya rājyaṁ dehi śucismite ahaṁ ca pālayiṣyāmi tasya śāsanameva hi
'इस प्रकार पौत्र उत्पन्न कराकर उसे राज्य दीजिए, हे शुचिस्मिते! और मैं स्वयं उसके शासन का पालन करूँगा।'
श्लोक 62 (devibhagavatam.1.20.62)
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कानीनं स्वसुतं मुनिम् । जगाम मनसा व्यासं द्वैपायनमकल्मषम् ॥ 20.62 ॥
tacchrutvā vacanaṁ tasya kānīnaṁ svasutaṁ munim jagāma manasā vyāsaṁ dvaipāyanamakalmaṣam
उनका यह वचन सुनकर वे मन-ही-मन अपने ही अविवाहित-जन्मे पुत्र, निष्पाप मुनि द्वैपायन व्यास का स्मरण करने लगीं।
श्लोक 63 (devibhagavatam.1.20.63)
स्मृतमात्रस्ततो व्यास आजगाम स तापसः । कृत्वा प्रणामं मात्रेऽथ संस्थितो दीप्तिमान्मुनिः ॥ 20.63 ॥
smṛtamātrastato vyāsa ājagāma sa tāpasaḥ kṛtvā praṇāmaṁ mātre'tha saṁsthito dīptimānmuniḥ
स्मरण करते ही वह तपस्वी व्यास वहाँ आ पहुँचे; माता को प्रणाम करके वह देदीप्यमान मुनि वहीं खड़े हो गए।
श्लोक 64 (devibhagavatam.1.20.64)
भीष्मेण पूजितः कामं सत्यवत्या च मानितः । तस्थौ तत्र महातेजा विधूमोऽग्निरिवापरः ॥ 20.64 ॥
bhīṣmeṇa pūjitaḥ kāmaṁ satyavatyā ca mānitaḥ tasthau tatra mahātejā vidhūmo'gnirivāparaḥ
भीष्म द्वारा भलीभाँति पूजित तथा सत्यवती द्वारा सम्मानित, वह महातेजस्वी वहाँ द्वितीय धूमरहित अग्नि के समान खड़े रहे।
श्लोक 65 (devibhagavatam.1.20.65)
तमुवाच मुनिं माता पुत्रमुत्पादयाधुना । क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य सुन्दरं तव वीर्यजम् ॥ 20.65 ॥
tamuvāca muniṁ mātā putramutpādayādhunā kṣetre vicitravīryasya sundaraṁ tava vīryajam
माता ने उस मुनि से कहा — 'अब विचित्रवीर्य के क्षेत्र में अपना सुंदर वीर्यजन्य पुत्र उत्पन्न करो।'
श्लोक 66 (devibhagavatam.1.20.66)
व्यासः श्रुत्वा वचो मातुराप्तवाक्यममन्यत । ओमित्युक्त्वा स्थितस्तत्र ऋतुकालमचिन्तयत् ॥ 20.66 ॥
vyāsaḥ śrutvā vaco māturāptavākyamamanyata omityuktvā sthitastatra ṛtukālamacintayat
व्यास ने माता का वचन सुनकर उसे प्रामाणिक आज्ञा मानकर स्वीकार किया; 'ॐ' कहकर वे वहीं ऋतुकाल की प्रतीक्षा करने लगे।
श्लोक 67 (devibhagavatam.1.20.67)
अम्बिका च यदा स्नाता नारी ऋतुमती तदा । सङ्गं प्राप्य मुनेः पुत्रमसूतान्धं महाबलम् ॥ 20.67 ॥
ambikā ca yadā snātā nārī ṛtumatī tadā saṅgaṁ prāpya muneḥ putramasūtāndhaṁ mahābalam
जब स्नान करके अम्बिका ऋतुमती हुई, तब उस मुनि के साथ संग पाकर उसने अंधे, महाबली पुत्र को जन्म दिया।
श्लोक 68 (devibhagavatam.1.20.68)
जन्मान्धं च सुतं वीक्ष्य दुःखिता सत्यवत्यपि । द्वितीयां च वधूमाह पुत्रमुत्पादयाशु वै ॥ 20.68 ॥
janmāndhaṁ ca sutaṁ vīkṣya duḥkhitā satyavatyapi dvitīyāṁ ca vadhūmāha putramutpādayāśu vai
जन्मांध पुत्र को देखकर दुःखी सत्यवती ने दूसरी पुत्रवधू से भी कहा — 'शीघ्र पुत्र उत्पन्न कराओ।'
श्लोक 69 (devibhagavatam.1.20.69)
ऋतुकालेऽथ सम्प्राप्ते व्यासेन सह सङ्गता । तथा चाम्बालिका रात्रौ गर्भं नारी दधार सा ॥ 20.69 ॥
ṛtukāle'tha samprāpte vyāsena saha saṅgatā tathā cāmbālikā rātrau garbhaṁ nārī dadhāra sā
ऋतुकाल आने पर व्यास के साथ संग पाकर, उस रात्रि अम्बालिका ने भी गर्भ धारण किया।
श्लोक 70 (devibhagavatam.1.20.70)
सोऽपि पाण्डुः सुतो जातो राज्ययोग्यो न सम्मतः । पुत्रार्थे प्रेरयामास वर्षान्ते च पुनर्वधूम् ॥ 20.70 ॥
so'pi pāṇḍuḥ suto jāto rājyayogyo na sammataḥ putrārthe prerayāmāsa varṣānte ca punarvadhūm
वह पुत्र भी पाण्डु (पीला) वर्ण का जन्मा, राज्य के योग्य नहीं माना गया; वर्ष के अन्त में सत्यवती ने फिर पुत्रवधू को प्रेरित किया।
श्लोक 71 (devibhagavatam.1.20.71)
आहूय च ततो व्यासं सम्प्रार्थ्य मुनिसत्तमम् । प्रेषयामास रात्रौ सा शयनागारमुत्तमम् ॥ 20.71 ॥
āhūya ca tato vyāsaṁ samprārthya munisattamam preṣayāmāsa rātrau sā śayanāgāramuttamam
तब व्यास को बुलाकर, मुनिश्रेष्ठ से भलीभाँति प्रार्थना करके, उसने रात्रि में उन्हें उत्तम शयनागार में भेजा।
श्लोक 72 (devibhagavatam.1.20.72)
न गता च वधूस्तत्र प्रेष्या सम्प्रेषिता तया । तस्यां च विदुरो जातो दास्यां धर्मांशतः शुभः ॥ 20.72 ॥
na gatā ca vadhūstatra preṣyā sampreṣitā tayā tasyāṁ ca viduro jāto dāsyāṁ dharmāṁśataḥ śubhaḥ
परन्तु पुत्रवधू वहाँ नहीं गई, उसके द्वारा एक दासी भेजी गई; उससे शुभ विदुर उत्पन्न हुए, धर्म के ही अंश से।
श्लोक 73 (devibhagavatam.1.20.73)
एवं व्यासेन ते पुत्रा धृतराष्ट्रादयस्त्रयः । उत्पादिता महावीरा वंशरक्षणहेतवे ॥ 20.73 ॥
evaṁ vyāsena te putrā dhṛtarāṣṭrādayastrayaḥ utpāditā mahāvīrā vaṁśarakṣaṇahetave
इस प्रकार व्यास द्वारा वे तीन पुत्र — धृतराष्ट्र आदि — वंश-रक्षा के लिए महावीर के रूप में उत्पन्न किए गए।
श्लोक 74 (devibhagavatam.1.20.74)
एतद्वः सर्वमाख्यातं तस्य वंशसमुद्भवम् । व्यासेन रक्षितो वंशो भ्रातृधर्मविदानघाः ॥ 20.74 ॥
etadvaḥ sarvamākhyātaṁ tasya vaṁśasamudbhavam vyāsena rakṣito vaṁśo bhrātṛdharmavidānaghāḥ
हे निष्पापो! यह सब आपसे कहा गया, उस वंश की उत्पत्ति की कथा; व्यास द्वारा ही वह वंश, भ्रातृ-धर्म के ज्ञाता द्वारा, रक्षित हुआ।