एकादश स्कन्ध · अध्याय 19
मध्याह्न-संध्या-वर्णन
श्लोक 1 (devibhagavatam.11.19.1)
श्रीनारायण उवाच । अथातः श्रूयतां ब्रह्मन् सन्ध्यां माध्याह्निकीं शुभाम् । यदनुष्ठानतोऽपूर्वं जायतेऽत्युत्तमं फलम् ॥
śrīnārāyaṇa uvāca athātaḥ śrūyatāṁ brahman sandhyāṁ mādhyāhnikīṁ śubhām yadanuṣṭhānato'pūrvaṁ jāyate'tyuttamaṁ phalam
श्री नारायण ने कहा — हे ब्रह्मन्! अब इस शुभ मध्याह्न-संध्या को सुनो, जिसके अनुष्ठान से अपूर्व और अत्यंत उत्तम फल उत्पन्न होता है।
श्लोक 2 (devibhagavatam.11.19.2)
सावित्रीं युवतीं श्वेतवर्णां चैव त्रिलोचनाम् । वरदां चाक्षमालाढ्यां त्रिशूलाभयहस्तकाम् ॥
sāvitrīṁ yuvatīṁ śvetavarṇāṁ caiva trilocanām varadāṁ cākṣamālāḍhyāṁ triśūlābhayahastakām
सावित्री का ध्यान करना चाहिए — युवती, श्वेतवर्णा, त्रिनेत्री, वरदायिनी, अक्षमाला से सुसज्जित, त्रिशूल और अभय मुद्रा धारण किए हुए,
श्लोक 3 (devibhagavatam.11.19.3)
वृषारूढां यजुर्वेदसंहितां रुद्रदेवताम् । तमोगुणयुतां चैव भुवर्लोकव्यवस्थिताम् ॥
vṛṣārūḍhāṁ yajurvedasaṁhitāṁ rudradevatām tamoguṇayutāṁ caiva bhuvarlokavyavasthitām
वृषभ पर आरूढ़, यजुर्वेद-संहिता स्वरूपा, रुद्र जिनके देवता हैं, तमोगुण से युक्त, तथा भुवर्लोक में स्थित,
श्लोक 4 (devibhagavatam.11.19.4)
आदित्यमार्गसञ्चारकर्त्रीं मायां नमाम्यहम् । आदिदेवीमथ ध्यात्वाऽऽचमनादि च पूर्ववत् ॥
ādityamārgasañcārakartrīṁ māyāṁ namāmyaham ādidevīmatha dhyātvā''camanādi ca pūrvavat
सूर्य के मार्ग-संचार की कर्त्री, माया-स्वरूपा — उन आदिदेवी को मैं नमन करता हूँ। इस प्रकार ध्यान करके फिर आचमन आदि पूर्ववत् करना चाहिए।
श्लोक 5 (devibhagavatam.11.19.5)
अथ चार्घ्यप्रकरणं पुष्पाणि चिनुयात्ततः । तदलाभे बिल्वपत्रं तोयेन मिश्रयेत्ततः ॥
atha cārghyaprakaraṇaṁ puṣpāṇi cinuyāttataḥ tadalābhe bilvapatraṁ toyena miśrayettataḥ
तत्पश्चात् अर्घ्य-प्रकरण में फूल एकत्र करने चाहिए; उनके अभाव में बिल्वपत्र को जल में मिलाना चाहिए।
श्लोक 6 (devibhagavatam.11.19.6)
ऊर्ध्वं च सूर्याभिमुखं क्षिप्त्वार्घ्यं प्रतिपादयेत् । प्रातःसन्ध्यादिवत्सर्वमुपसंहारपूर्वकम् ॥
ūrdhvaṁ ca sūryābhimukhaṁ kṣiptvārghyaṁ pratipādayet prātaḥsandhyādivatsarvamupasaṁhārapūrvakam
सूर्य की ओर मुख करके ऊपर की ओर अर्घ्य अर्पित करना चाहिए; शेष सब प्रातःसंध्या के समान ही, उपसंहार-पूर्वक करना चाहिए।
श्लोक 7 (devibhagavatam.11.19.7)
मध्याह्ने केचिदिच्छन्ति सावित्रीं तु तदित्यृचम् । असम्प्रदायं तत्कर्म कार्यहानिस्तु जायते ॥
madhyāhne kecidicchanti sāvitrīṁ tu tadityṛcam asampradāyaṁ tatkarma kāryahānistu jāyate
मध्याह्न में कुछ लोग सावित्री अर्थात् 'तत्' ऋचा चाहते हैं; परन्तु परम्परा के विरुद्ध किया गया वह कर्म हानिकारक होता है।
श्लोक 8 (devibhagavatam.11.19.8)
कारणं सन्ध्ययोश्चात्र मन्देहा नाम राक्षसाः । भक्षितुं सूर्यमिच्छन्ति कारणं श्रुतिचोदितम् ॥
kāraṇaṁ sandhyayoścātra mandehā nāma rākṣasāḥ bhakṣituṁ sūryamicchanti kāraṇaṁ śruticoditam
दोनों संध्याओं में (अर्घ्य का) कारण यह है कि मन्देह नामक राक्षस सूर्य को खाना चाहते हैं — यह कारण श्रुति में कहा गया है।
श्लोक 9 (devibhagavatam.11.19.9)
अतस्तु कारणाद्विप्रः सन्ध्यां कुर्यात्प्रयत्नतः । सन्ध्ययोरुभयोर्नित्यं गायत्र्या प्रणवेन च ॥
atastu kāraṇādvipraḥ sandhyāṁ kuryātprayatnataḥ sandhyayorubhayornityaṁ gāyatryā praṇavena ca
इसी कारण से द्विज को यत्नपूर्वक संध्या करनी चाहिए। दोनों संध्याओं में नित्य गायत्री तथा प्रणव से,
श्लोक 10 (devibhagavatam.11.19.10)
अम्भस्तु प्रक्षिपेत्तेन नान्यथा श्रुतिघातकः । आकृष्णेनेति मन्त्रेण पुष्पैर्वाम्बुविमिश्रितम् ॥
ambhastu prakṣipettena nānyathā śrutighātakaḥ ākṛṣṇeneti mantreṇa puṣpairvāmbuvimiśritam
जल अर्पित करना चाहिए, अन्यथा वह श्रुति का घातक होता है। 'आकृष्णेन' मंत्र से जल-मिश्रित फूल अर्पित करने चाहिए,
श्लोक 11 (devibhagavatam.11.19.11)
अलाभे बिल्वदूर्वादिपत्रेणोक्तेन पूर्वकम् । अर्ध्यं दद्यात्प्रयत्नेन साङ्गं सन्ध्याफलं लभेत् ॥
alābhe bilvadūrvādipatreṇoktena pūrvakam ardhyaṁ dadyātprayatnena sāṅgaṁ sandhyāphalaṁ labhet
उनके अभाव में पहले बताए गए बिल्व अथवा दूर्वा आदि के पत्ते से अर्घ्य यत्नपूर्वक देना चाहिए; इससे संध्या का सांग फल प्राप्त होता है।
श्लोक 12 (devibhagavatam.11.19.12)
अत्रैव तर्पणं वक्ष्ये शृणु देवर्षिसत्तम । भुवः पुनः पूरुषं तु तर्पयामि नमो नमः ॥
atraiva tarpaṇaṁ vakṣye śṛṇu devarṣisattama bhuvaḥ punaḥ pūruṣaṁ tu tarpayāmi namo namaḥ
हे देवर्षिश्रेष्ठ! यहीं मैं तर्पण बताता हूँ, सुनो — 'भुवः, फिर पुरुष को तर्पण करता हूँ, नमो नमः।'
श्लोक 13 (devibhagavatam.11.19.13)
यजुर्वेदं तर्पयामि मण्डलं तर्पयामि च । हिरण्यगर्भं च तथान्तरात्मानं तथैव च ॥
yajurvedaṁ tarpayāmi maṇḍalaṁ tarpayāmi ca hiraṇyagarbhaṁ ca tathāntarātmānaṁ tathaiva ca
'यजुर्वेद को तर्पण करता हूँ, मंडल (सूर्य) को तर्पण करता हूँ; हिरण्यगर्भ को तथा अंतरात्मा को भी उसी प्रकार।'
श्लोक 14 (devibhagavatam.11.19.14)
सावित्रीं च ततो देवमातरं साङ्कृतिं तथा । सन्ध्यां तथैव युवतीं रुद्राणीं नीमृजां तथा ॥
sāvitrīṁ ca tato devamātaraṁ sāṅkṛtiṁ tathā sandhyāṁ tathaiva yuvatīṁ rudrāṇīṁ nīmṛjāṁ tathā
'सावित्री को, फिर देवमाता को, साङ्कृति को उसी प्रकार; युवती संध्या को, रुद्राणी को, तथा निर्मृजा को भी,'
श्लोक 15 (devibhagavatam.11.19.15)
सर्वार्थानां सिद्धिकरीं सर्वमन्त्रार्थसिद्धिदाम् । भूर्भुवः स्वः पूरुषं तु इति मध्याह्नतर्पणम् ॥
sarvārthānāṁ siddhikarīṁ sarvamantrārthasiddhidām bhūrbhuvaḥ svaḥ pūruṣaṁ tu iti madhyāhnatarpaṇam
'जो समस्त कार्यों की सिद्धि करने वाली और समस्त मंत्रों के अर्थ की सिद्धि देने वाली हैं।' 'भूः-भुवः-स्वः, पुरुष को' — यह मध्याह्न-तर्पण है।
श्लोक 16 (devibhagavatam.11.19.16)
उदुत्यमिति सूक्तेन सूर्योपस्थानमेव च । चित्रं देवानामिति च सूर्योपस्थानमाचरेत् ॥
udutyamiti sūktena sūryopasthānameva ca citraṁ devānāmiti ca sūryopasthānamācaret
'उदुत्यम्' सूक्त से सूर्य का उपस्थान करना चाहिए, और 'चित्रं देवानाम्' मंत्र से भी सूर्य का उपस्थान करना चाहिए।
श्लोक 17 (devibhagavatam.11.19.17)
ततो जपं प्रकुर्वीत मन्त्रसाधनतत्परः । जपस्यापि प्रकारं तु वक्ष्यामि शृणु नारद ॥
tato japaṁ prakurvīta mantrasādhanatatparaḥ japasyāpi prakāraṁ tu vakṣyāmi śṛṇu nārada
तत्पश्चात् मंत्र-साधना में तत्पर होकर जप करना चाहिए। हे नारद! जप की विधि भी बताता हूँ, सुनो।
श्लोक 18 (devibhagavatam.11.19.18)
कृत्वोत्तानौ करौ प्रातः सायं चाधः करौ तथा । मध्याह्ने हृदयस्थौ तु कृत्वा जपमुदीरयेत् ॥
kṛtvottānau karau prātaḥ sāyaṁ cādhaḥ karau tathā madhyāhne hṛdayasthau tu kṛtvā japamudīrayet
प्रातःकाल हाथों को ऊपर की ओर, सायंकाल नीचे की ओर, और मध्याह्न में हृदय के पास रखकर जप करना चाहिए।
श्लोक 19 (devibhagavatam.11.19.19)
पर्वद्वयमनामिक्याः कनिष्ठादिक्रमेण तु । तर्जनीमूलपर्यन्तं करमाला प्रकीर्तिता ॥
parvadvayamanāmikyāḥ kaniṣṭhādikrameṇa tu tarjanīmūlaparyantaṁ karamālā prakīrtitā
अनामिका के दो पर्व से आरम्भ करके, कनिष्ठिका आदि के क्रम से, तर्जनी के मूल तक — इसे करमाला (अंगुली-गणना विधि) कहा गया है।
श्लोक 20 (devibhagavatam.11.19.20)
गोघ्नः पितृघ्नो मातृघ्नो भ्रूणहा गुरुतल्पगः । ब्रह्मस्वक्षेत्रहारी च यश्च विप्रः सुरां पिबेत् ॥
goghnaḥ pitṛghno mātṛghno bhrūṇahā gurutalpagaḥ brahmasvakṣetrahārī ca yaśca vipraḥ surāṁ pibet
गौ-हत्यारा, पितृ-हत्यारा, मातृ-हत्यारा, भ्रूण-हत्यारा, गुरु-पत्नी-गामी, ब्राह्मण की भूमि हड़पने वाला, तथा जो द्विज मदिरा पीता है —
श्लोक 21 (devibhagavatam.11.19.21)
स गायत्र्या सहस्रेण पूतो भवति मानवः । मानसं वाचिकं पापं विषयेन्द्रियसङ्गजम् ॥
sa gāyatryā sahasreṇa pūto bhavati mānavaḥ mānasaṁ vācikaṁ pāpaṁ viṣayendriyasaṅgajam
ऐसा मनुष्य भी गायत्री के एक सहस्र जप से पवित्र हो जाता है। मन का पाप, वाणी का पाप, विषय-इन्द्रिय के संग से उत्पन्न पाप —
श्लोक 22 (devibhagavatam.11.19.22)
तत्किल्बिषं नाशयति त्रीणि जन्मानि मानवः । गायत्रीं यो न जानाति वृथा तस्य परिश्रमः ॥
tatkilbiṣaṁ nāśayati trīṇi janmāni mānavaḥ gāyatrīṁ yo na jānāti vṛthā tasya pariśramaḥ
उस दोष को मनुष्य तीन जन्मों में नष्ट कर देता है। जो गायत्री को नहीं जानता, उसका सारा परिश्रम व्यर्थ है।
श्लोक 23 (devibhagavatam.11.19.23)
पठेच्च चतुरो वेदान् गायत्रीं चैकतो जपेत् । वेदानां चावृतेस्तद्वद्गायत्रीजप उत्तमः ॥
paṭhecca caturo vedān gāyatrīṁ caikato japet vedānāṁ cāvṛtestadvadgāyatrījapa uttamaḥ
चाहे कोई चारों वेद पढ़े अथवा केवल गायत्री का जप करे, गायत्री का जप वेदों के आवर्तन के समान ही, बल्कि उससे भी उत्तम है।
श्लोक 24 (devibhagavatam.11.19.24)
इति मध्याह्नसन्ध्यायाः प्रकारः कीर्तितो मया । अतः परं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मयज्ञविधिक्रमम् ॥
iti madhyāhnasandhyāyāḥ prakāraḥ kīrtito mayā ataḥ paraṁ pravakṣyāmi brahmayajñavidhikramam
इस प्रकार मैंने मध्याह्न-संध्या की विधि बताई। अब इसके पश्चात् मैं ब्रह्मयज्ञ-विधि का क्रम बताऊँगा।