Skip to main content

एकादश स्कन्ध · अध्याय 20

ब्रह्मयज्ञादि-कीर्तन

अध्याय 19अध्याय-सूचीअध्याय 21

श्लोक 1 (devibhagavatam.11.20.1)

श्रीनारायण उवाच । त्रिराचम्य द्विजः पूर्वं द्विर्मार्जनमथाचरेत् । उपस्पृशेत्सव्यपाणिं पादौ च प्रोक्षयेत्ततः ॥

śrīnārāyaṇa uvāca trirācamya dvijaḥ pūrvaṁ dvirmārjanamathācaret upaspṛśetsavyapāṇiṁ pādau ca prokṣayettataḥ

श्री नारायण ने कहा — पहले तीन बार आचमन करके द्विज को दो बार मार्जन करना चाहिए; बाएँ हाथ का स्पर्श करके तत्पश्चात् पैरों पर जल छिड़कना चाहिए।

श्लोक 2 (devibhagavatam.11.20.2)

शिरसि चक्षुषि तथा नासायां श्रोत्रदेशके । हृदये च तथा मौलौ प्रोक्षणं सम्यगाचरेत् ॥

śirasi cakṣuṣi tathā nāsāyāṁ śrotradeśake hṛdaye ca tathā maulau prokṣaṇaṁ samyagācaret

सिर पर, नेत्रों पर, नासिका पर, कानों के स्थान पर, हृदय पर तथा मस्तक पर सम्यक् रूप से प्रोक्षण करना चाहिए।

श्लोक 3 (devibhagavatam.11.20.3)

देशकालौ समुच्चार्य ब्रह्मयज्ञमथाचरेत् । द्वौ दर्भौ दक्षिणे हस्ते वामे त्रीनासने सकृत् ॥

deśakālau samuccārya brahmayajñamathācaret dvau darbhau dakṣiṇe haste vāme trīnāsane sakṛt

देश और काल का उच्चारण करके तत्पश्चात् ब्रह्मयज्ञ करना चाहिए — दाहिने हाथ में दो दर्भ, बाएँ में तीन, आसन पर एक बार रखने चाहिए।

श्लोक 4 (devibhagavatam.11.20.4)

उपवीते शिखायां च पादमूले सकृत्सकृत् । विमुक्तये सर्वपापक्षयार्थं चैवमेव हि ॥

upavīte śikhāyāṁ ca pādamūle sakṛtsakṛt vimuktaye sarvapāpakṣayārthaṁ caivameva hi

यज्ञोपवीत पर, शिखा पर तथा पैरों के मूल में एक-एक बार स्पर्श करना चाहिए, मुक्ति और समस्त पापों के क्षय के लिए इसी प्रकार।

श्लोक 5 (devibhagavatam.11.20.5)

सूत्रोक्तदेवताप्रीत्यै ब्रह्मयज्ञं करोम्यहम् । गायत्रीं त्रिर्जपेत्पूर्वं चाग्निमीळे ततः परम् ॥

sūtroktadevatāprītyai brahmayajñaṁ karomyaham gāyatrīṁ trirjapetpūrvaṁ cāgnimīḻe tataḥ param

'सूत्र में कही गई देवताओं की प्रसन्नता के लिए मैं ब्रह्मयज्ञ करता हूँ।' पहले तीन बार गायत्री का जप करके तत्पश्चात् 'अग्निमीळे' का पाठ करना चाहिए।

श्लोक 6 (devibhagavatam.11.20.6)

यदङ्गेति ततः प्रोच्य अग्निर्वै इति कीर्तयेत् । अथ महाव्रतं चैव पन्था एतच्च कीर्तयेत् ॥

yadaṅgeti tataḥ procya agnirvai iti kīrtayet atha mahāvrataṁ caiva panthā etacca kīrtayet

तत्पश्चात् 'यदंग' कहकर 'अग्निर्वै' कहना चाहिए; फिर 'महाव्रत' तथा 'पंथाः' भी कहना चाहिए।

श्लोक 7 (devibhagavatam.11.20.7)

अथातः संहितायाश्च विदा मघवदित्यपि । महाव्रतस्येति तथा इषे त्वोर्जे इतीव हि ॥

athātaḥ saṁhitāyāśca vidā maghavadityapi mahāvratasyeti tathā iṣe tvorje itīva hi

फिर 'अथातः संहितायाः' तथा 'विदा मघवत्' इसी प्रकार; 'महाव्रतस्य' भी उसी प्रकार, तथा 'इषे त्वोर्जे' भी।

श्लोक 8 (devibhagavatam.11.20.8)

अग्न आयाहि चेत्येवं शन्तो देवीरितीति च । अथ तस्य समाम्नायो वृद्धिरादैजितीव हि ॥

agna āyāhi cetyevaṁ śanto devīritīti ca atha tasya samāmnāyo vṛddhirādaijitīva hi

'अग्न आयाहि' इस प्रकार, और 'शं तो देवीः' भी; फिर उसकी व्याकरण-परंपरा 'वृद्धिरादैच्' इसी प्रकार।

श्लोक 9 (devibhagavatam.11.20.9)

अथ शिक्षां प्रवक्ष्यामि पञ्चसंवत्सरेति च । मयरसतजभनेत्येव गौर्ग्मा इत्येव कीर्तयेत् ॥

atha śikṣāṁ pravakṣyāmi pañcasaṁvatsareti ca mayarasatajabhanetyeva gaurgmā ityeva kīrtayet

फिर शिक्षा-ग्रंथ का पाठ बताता हूँ — 'पंचसंवत्सरः' तथा 'मयरसतजभनः' इसी प्रकार; 'गौर्ग्मा' भी इसी प्रकार कहना चाहिए।

श्लोक 10 (devibhagavatam.11.20.10)

अथातो धर्मजिज्ञासा अथातो ब्रह्म इत्यपि । तच्छंयोरिति च प्रोच्य ब्रह्मणे नम इत्यपि ॥

athāto dharmajijñāsā athāto brahma ityapi tacchaṁyoriti ca procya brahmaṇe nama ityapi

'अथातो धर्मजिज्ञासा' तथा 'अथातो ब्रह्म' भी; 'तच्छंयोः' कहकर 'ब्रह्मणे नमः' भी कहना चाहिए।

श्लोक 11 (devibhagavatam.11.20.11)

तर्पणं चैव देवानां ततः कुर्यात्प्रदक्षिणम् । प्रजापतिश्च ब्रह्मा च वेदा देवास्तथर्षयः ॥

tarpaṇaṁ caiva devānāṁ tataḥ kuryātpradakṣiṇam prajāpatiśca brahmā ca vedā devāstatharṣayaḥ

तत्पश्चात् देवताओं का तर्पण करके प्रदक्षिणा करनी चाहिए। प्रजापति, ब्रह्मा, वेद, देवगण तथा ऋषिगण —

श्लोक 12 (devibhagavatam.11.20.12)

सर्वाणि चैव छन्दांसि तथोङ्कारस्तथैव च । वषट्कारो व्याहृतयः सावित्री च ततः परम् ॥

sarvāṇi caiva chandāṁsi tathoṅkārastathaiva ca vaṣaṭkāro vyāhṛtayaḥ sāvitrī ca tataḥ param

समस्त छन्द भी, तथा ओंकार भी, वषट्कार, व्याहृतियाँ तथा सावित्री, इसके पश्चात्,

श्लोक 13 (devibhagavatam.11.20.13)

गायत्री चैव यज्ञाश्च द्यावापृथिवी इत्यपि । अन्तरिक्षं त्वहोरात्राणि च साङ्ख्या अतः परम् ॥

gāyatrī caiva yajñāśca dyāvāpṛthivī ityapi antarikṣaṁ tvahorātrāṇi ca sāṅkhyā ataḥ param

गायत्री भी, यज्ञ भी, तथा द्यावा-पृथिवी भी; अंतरिक्ष, अहोरात्र तथा संख्याएँ, इसके पश्चात्,

श्लोक 14 (devibhagavatam.11.20.14)

सिद्धाः समुद्रा नद्यश्च गिरयश्च ततः परम् । क्षेत्रौषधिवनस्पत्यो गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥

siddhāḥ samudrā nadyaśca girayaśca tataḥ param kṣetrauṣadhivanaspatyo gandharvāpsarasastathā

सिद्धगण, समुद्र, नदियाँ तथा पर्वत, इसके पश्चात्; क्षेत्र, ओषधियाँ, वनस्पतियाँ, गंधर्व तथा अप्सराएँ इसी प्रकार,

श्लोक 15 (devibhagavatam.11.20.15)

नागा वयांसि गावश्च साध्या विप्रास्तथैव च । यक्षा रक्षांसि भूतानीत्येवमन्तानि कीर्तयेत् ॥

nāgā vayāṁsi gāvaśca sādhyā viprāstathaiva ca yakṣā rakṣāṁsi bhūtānītyevamantāni kīrtayet

नाग, पक्षी तथा गौएँ, साध्यगण, विप्रगण इसी प्रकार, यक्ष, राक्षस तथा भूतगण — इस प्रकार अंत तक कहना चाहिए।

श्लोक 16 (devibhagavatam.11.20.16)

अथो निवीती भूत्वा च ऋषीन्सन्तर्पयेदपि । शतर्चिनो माध्यमाश्च गृत्समदस्तथैव च ॥

atho nivītī bhūtvā ca ṛṣīnsantarpayedapi śatarcino mādhyamāśca gṛtsamadastathaiva ca

तत्पश्चात् निवीत होकर ऋषियों को भी तर्पण देना चाहिए — शतर्चिन्, माध्यम, गृत्समद इसी प्रकार,

श्लोक 17 (devibhagavatam.11.20.17)

विश्वामित्रो वामदेवोऽत्रिर्भरद्वाज एव च । वसिष्ठश्च प्रगाथश्च पावमान्यस्ततः परम् ॥

viśvāmitro vāmadevo'trirbharadvāja eva ca vasiṣṭhaśca pragāthaśca pāvamānyastataḥ param

विश्वामित्र, वामदेव, अत्रि तथा भरद्वाज भी, वसिष्ठ तथा प्रगाथ, पावमानी ऋषिगण, इसके पश्चात्,

श्लोक 18 (devibhagavatam.11.20.18)

क्षुद्रसूक्ता महासूक्ताः सनकश्च सनन्दनः । सनातनस्तथैवात्र सनत्कुमार एव च ॥

kṣudrasūktā mahāsūktāḥ sanakaśca sanandanaḥ sanātanastathaivātra sanatkumāra eva ca

क्षुद्रसूक्त तथा महासूक्त, सनक तथा सनन्दन, यहाँ सनातन इसी प्रकार, तथा सनत्कुमार भी,

श्लोक 19 (devibhagavatam.11.20.19)

कपिलासुरिनामानौ वोहलिः पञ्चशीर्षकः । प्राचीनावीतिना तच्च कर्तव्यमथ तर्पणम् ॥

kapilāsurināmānau vohaliḥ pañcaśīrṣakaḥ prācīnāvītinā tacca kartavyamatha tarpaṇam

कपिल तथा आसुरि नाम वाले, वोहलि तथा पंचशीर्ष — यह तर्पण प्राचीनावीत (यज्ञोपवीत को दाहिने कंधे पर) होकर करना चाहिए।

श्लोक 20 (devibhagavatam.11.20.20)

सुमन्तुर्जैमिनिर्वैशम्पायनः पैलसूत्रयुक् । भाष्यभारतपूर्वं च महाभारत इत्यपि ॥

sumanturjaiminirvaiśampāyanaḥ pailasūtrayuk bhāṣyabhāratapūrvaṁ ca mahābhārata ityapi

सुमन्तु, जैमिनि, वैशम्पायन, तथा सूत्रों सहित पैल; भाष्य, तथा उससे पहले भारत, तथा महाभारत भी —

श्लोक 21 (devibhagavatam.11.20.21)

धर्माचार्या इमे सर्वे तृप्यन्त्विति च कीर्तयेत् । जानन्ति बाहविगार्ग्यगौतमाश्चैव शाकलः ॥

dharmācāryā ime sarve tṛpyantviti ca kīrtayet jānanti bāhavigārgyagautamāścaiva śākalaḥ

'ये सभी धर्माचार्य तृप्त हों' — ऐसा कहना चाहिए। ज्ञाता बाह्वृच, गार्ग्य तथा गौतमगण, तथा शाकल्य,

श्लोक 22 (devibhagavatam.11.20.22)

बाभ्रव्यमाण्डव्ययुतोमाण्डूकेयस्ततः परम् । गार्गी वाचक्नवी चैव वडवा प्रातिथेयिका ॥

bābhravyamāṇḍavyayutomāṇḍūkeyastataḥ param gārgī vācaknavī caiva vaḍavā prātitheyikā

बाभ्रव्य, माण्डव्य सहित, तथा माण्डूकेय, इसके पश्चात्; गार्गी वाचक्नवी भी, वडवा प्रातिथेयी,

श्लोक 23 (devibhagavatam.11.20.23)

सुलभायुक्तमैत्रेयी कहोलश्च ततः परम् । कौषीतकं महाकौषीतकं वै तर्पयेत्ततः ॥

sulabhāyuktamaitreyī kaholaśca tataḥ param kauṣītakaṁ mahākauṣītakaṁ vai tarpayettataḥ

मैत्रेयी सहित सुलभा, तथा कहोल, इसके पश्चात् — फिर कौषीतक तथा महाकौषीतक को तर्पण देना चाहिए,

श्लोक 24 (devibhagavatam.11.20.24)

भारद्वाजं च पैङ्ग्यं च महापैङ्ग्यं सुयज्ञकम् । साङ्ख्यायनमैतरेयं महैतरेयमेव च ॥

bhāradvājaṁ ca paiṅgyaṁ ca mahāpaiṅgyaṁ suyajñakam sāṅkhyāyanamaitareyaṁ mahaitareyameva ca

भारद्वाज, पैंग्य, महापैंग्य, सुयज्ञ को, साङ्ख्यायन, ऐतरेय, तथा महैतरेय को भी,

श्लोक 25 (devibhagavatam.11.20.25)

बाष्कलं शाकलं चैव सुजातवक्त्रमेव च । औदवाहिं च सौजामिं शौनकं चाश्वलायनम् ॥

bāṣkalaṁ śākalaṁ caiva sujātavaktrameva ca audavāhiṁ ca saujāmiṁ śaunakaṁ cāśvalāyanam

बाष्कल, शाकल तथा सुजातवक्त्र को भी, औदवाहि, सौजामि, शौनक तथा आश्वलायन को,

श्लोक 26 (devibhagavatam.11.20.26)

ये चान्ये सर्व आचार्यास्ते सर्वे तृप्तिमाप्नुयुः । ये के चास्मत्कुले जाता अपुत्रा गोत्रिणो मृताः ॥

ye cānye sarva ācāryāste sarve tṛptimāpnuyuḥ ye ke cāsmatkule jātā aputrā gotriṇo mṛtāḥ

और जो भी अन्य समस्त आचार्य हैं, वे सब तृप्ति प्राप्त करें। हमारे कुल में जो भी जन्मे, अपुत्र रहकर अपने गोत्र में ही मरे,

श्लोक 27 (devibhagavatam.11.20.27)

ते गृह्णन्तु मया दत्तं वस्त्रनिष्पीडनोदकम् । एवं ते ब्रह्मयज्ञस्य विधिरुक्तो महामुने ॥

te gṛhṇantu mayā dattaṁ vastraniṣpīḍanodakam evaṁ te brahmayajñasya vidhirukto mahāmune

वे मेरे द्वारा वस्त्र निचोड़कर दिया गया यह जल ग्रहण करें। हे महामुने! इस प्रकार तुम्हें ब्रह्मयज्ञ की विधि बताई गई।

श्लोक 28 (devibhagavatam.11.20.28)

यश्चायं कुरुते ब्रह्मयज्ञस्य विधिमुत्तमम् । सर्ववेदाङ्गपाठस्य फलमाप्नोति साधकः ॥

yaścāyaṁ kurute brahmayajñasya vidhimuttamam sarvavedāṅgapāṭhasya phalamāpnoti sādhakaḥ

और जो कोई ब्रह्मयज्ञ की इस उत्तम विधि को करता है, वह साधक समस्त वेदांगों के पाठ का फल प्राप्त करता है।

श्लोक 29 (devibhagavatam.11.20.29)

वैश्वदेवं ततः कुर्यान्नित्यश्राद्धं तथैव च । अतिथिभ्योऽन्नदानं च नित्यमेव समाचरेत् ॥

vaiśvadevaṁ tataḥ kuryānnityaśrāddhaṁ tathaiva ca atithibhyo'nnadānaṁ ca nityameva samācaret

तत्पश्चात् वैश्वदेव करना चाहिए, तथा नित्य श्राद्ध भी उसी प्रकार; अतिथियों को अन्नदान भी नित्य ही करना चाहिए।

श्लोक 30 (devibhagavatam.11.20.30)

गोग्रासं च ततो दत्त्वा भुञ्जीत ब्राह्मणैः सह । अह्नस्तु पञ्चमे भागे प्रकुर्यादेतदुत्तमम् ॥

gogrāsaṁ ca tato dattvā bhuñjīta brāhmaṇaiḥ saha ahnastu pañcame bhāge prakuryādetaduttamam

तत्पश्चात् गौ को ग्रास देकर ब्राह्मणों के साथ भोजन करना चाहिए। दिन के पाँचवें भाग में यह उत्तम कर्म करना चाहिए।

श्लोक 31 (devibhagavatam.11.20.31)

इतिहासपुराणाद्यैः षष्ठसप्तमकौ नयेत् । अष्टमे लोकयात्रा तु बहिः सन्ध्यां ततः पुनः ॥

itihāsapurāṇādyaiḥ ṣaṣṭhasaptamakau nayet aṣṭame lokayātrā tu bahiḥ sandhyāṁ tataḥ punaḥ

छठा और सातवाँ भाग इतिहास-पुराण आदि से बिताना चाहिए। आठवें भाग में बाहर के लोकव्यवहार, फिर पुनः संध्या।

श्लोक 32 (devibhagavatam.11.20.32)

अथ सायन्तनीं सन्ध्यां प्रवक्ष्यामि महामुने । यदनुष्ठानमात्रेण महामाया प्रसीदति ॥

atha sāyantanīṁ sandhyāṁ pravakṣyāmi mahāmune yadanuṣṭhānamātreṇa mahāmāyā prasīdati

हे महामुने! अब मैं सायं-संध्या बताऊँगा, जिसके अनुष्ठान मात्र से महामाया प्रसन्न होती हैं।

श्लोक 33 (devibhagavatam.11.20.33)

आचम्य प्राणानायम्य साधकः स्थिरमानसः । बद्धपद्मासनो योगी सायङ्काले स्थिरो भवेत् ॥

ācamya prāṇānāyamya sādhakaḥ sthiramānasaḥ baddhapadmāsano yogī sāyaṅkāle sthiro bhavet

आचमन करके, प्राण का संयम करके, स्थिरमना साधक, बद्ध पद्मासन में बैठा योगी, सायंकाल में स्थिर हो जाए।

श्लोक 34 (devibhagavatam.11.20.34)

श्रुतिस्मृत्यादिकर्मादौ सगर्भः प्राणसंयमः । अगर्भो ध्यानमात्रं तु स चामन्त्रः प्रकीर्तितः ॥

śrutismṛtyādikarmādau sagarbhaḥ prāṇasaṁyamaḥ agarbho dhyānamātraṁ tu sa cāmantraḥ prakīrtitaḥ

श्रुति-स्मृति आदि में कहे गए कर्मों के आरंभ में मंत्र-सहित प्राणसंयम 'सगर्भ' कहलाता है; बिना मंत्र के केवल ध्यान 'अगर्भ' कहलाता है।

श्लोक 35 (devibhagavatam.11.20.35)

भूतशुद्।ह्ध्यादिकं कृत्वा नान्यथा कर्म कीर्तितम् । सलक्षो देवतां ध्यात्वा पूरकुम्भकरेचकैः ॥

bhūtaśud hdhyādikaṁ kṛtvā nānyathā karma kīrtitam salakṣo devatāṁ dhyātvā pūrakumbhakarecakaiḥ

भूत-शुद्धि आदि करके ही, अन्यथा नहीं, कर्म मान्य कहा गया है। स्पष्ट लक्ष्य से देवता का ध्यान करके, पूरक-कुम्भक-रेचक द्वारा,

श्लोक 36 (devibhagavatam.11.20.36)

ध्यानं प्रकुर्यात्सन्ध्यायां सायङ्काले विचक्षणः । वृद्धां सरस्वतीं देवीं कृष्णाङ्गीं कृष्णवाससम् ॥

dhyānaṁ prakuryātsandhyāyāṁ sāyaṅkāle vicakṣaṇaḥ vṛddhāṁ sarasvatīṁ devīṁ kṛṣṇāṅgīṁ kṛṣṇavāsasam

विचक्षण पुरुष को सायं-संध्या में ध्यान करना चाहिए — वृद्धा सरस्वती देवी का, श्याम अंगों वाली, कृष्ण वस्त्र धारण करने वाली,

श्लोक 37 (devibhagavatam.11.20.37)

शङ्खचक्रगदापद्महस्तां गरुडवाहनाम् । नानारत्नलसद्भूषां क्वणन्मञ्जीरमेखलाम् ॥

śaṅkhacakragadāpadmahastāṁ garuḍavāhanām nānāratnalasadbhūṣāṁ kvaṇanmañjīramekhalām

शंख, चक्र, गदा और पद्म हाथों में धारण करने वाली, गरुड़ पर सवार, नाना रत्नों से देदीप्यमान आभूषणों वाली, बजते हुए नूपुर-मेखला वाली,

श्लोक 38 (devibhagavatam.11.20.38)

अनर्घ्यरत्नमुकुटां तारहारावलीयुताम् । ताटङ्कबद्धमाणिक्यकान्तिशोभिकपोलकाम् ॥

anarghyaratnamukuṭāṁ tārahārāvalīyutām tāṭaṅkabaddhamāṇikyakāntiśobhikapolakām

अमूल्य रत्नों के मुकुट वाली, मोतियों की मालाओं की पंक्तियों से युक्त, कर्णफूलों में जड़े माणिक्य की कान्ति से शोभित गालों वाली,

श्लोक 39 (devibhagavatam.11.20.39)

पीताम्बरधरां देवीं सच्चिदानन्दरूपिणीम् । सामवेदेन सहितां संयुतां सत्त्ववर्त्मना ॥

pītāmbaradharāṁ devīṁ saccidānandarūpiṇīm sāmavedena sahitāṁ saṁyutāṁ sattvavartmanā

पीताम्बर धारण करने वाली, सच्चिदानन्द-स्वरूपिणी देवी, सामवेद सहित, सत्त्व-मार्ग से युक्त,

श्लोक 40 (devibhagavatam.11.20.40)

व्यवस्थितां च स्वर्लोके आदित्यपय्हगामिनीम् । आवाहयाम्यहं देवीमायान्तीं सूर्यमण्डलात् ॥

vyavasthitāṁ ca svarloke ādityapayhagāminīm āvāhayāmyahaṁ devīmāyāntīṁ sūryamaṇḍalāt

स्वर्लोक में स्थित, सूर्य के मार्ग पर चलने वाली — उस देवी का, जो सूर्यमंडल से आती हुई हैं, मैं आवाहन करता हूँ।

श्लोक 41 (devibhagavatam.11.20.41)

एवं ध्यात्वा च तां देवीं सन्ध्यासङ्कल्पमाचरेत् । आपो हि ष्ठेति मन्त्रेण अग्निश्चेति तथैव च ॥

evaṁ dhyātvā ca tāṁ devīṁ sandhyāsaṅkalpamācaret āpo hi ṣṭheti mantreṇa agniśceti tathaiva ca

इस प्रकार उस देवी का ध्यान करके संध्या का संकल्प करना चाहिए, 'आपो हि ष्ठा' मंत्र से तथा 'अग्निश्च' से भी इसी प्रकार।

श्लोक 42 (devibhagavatam.11.20.42)

विदध्यादाचमनकं शेषं पूर्ववदीरितम् । गायत्रीमन्त्रमुक्च्चार्य श्रीनारायणप्रीतये ॥

vidadhyādācamanakaṁ śeṣaṁ pūrvavadīritam gāyatrīmantramukccārya śrīnārāyaṇaprītaye

आचमन करना चाहिए, शेष सब पूर्ववत् कहा गया है। गायत्री मंत्र का उच्चारण करके श्री नारायण की प्रसन्नता के लिए,

श्लोक 43 (devibhagavatam.11.20.43)

अर्घ्यं दद्याच्च सूर्याय साधकः शुद्धमानसः । उभौ पादौ समौ कृत्वा हस्ते धूत्वा जलाञ्जलिम् ॥

arghyaṁ dadyācca sūryāya sādhakaḥ śuddhamānasaḥ ubhau pādau samau kṛtvā haste dhūtvā jalāñjalim

शुद्धमना साधक सूर्य को अर्घ्य देना चाहिए; दोनों पैरों को समान रखकर, हाथ में जल की अंजलि लेकर,

श्लोक 44 (devibhagavatam.11.20.44)

देवं ध्यात्वा मण्डलस्थं क्षिपेदर्घ्यं ततः क्रमात् । अर्घ्यं दद्यात्तु यो नीरे मूढात्मा ज्ञानवर्जितः ॥

devaṁ dhyātvā maṇḍalasthaṁ kṣipedarghyaṁ tataḥ kramāt arghyaṁ dadyāttu yo nīre mūḍhātmā jñānavarjitaḥ

मंडल में स्थित देव का ध्यान करके तत्पश्चात् क्रमशः अर्घ्य अर्पित करना चाहिए। जो मूढ़ात्मा, ज्ञानरहित पुरुष जल में खड़े होकर अर्घ्य देता है,

श्लोक 45 (devibhagavatam.11.20.45)

उल्लङ्घ्य स्मृतिमन्त्रांश्च प्रायश्चित्ती भवेद्द्विजः । ततः सूर्यमुपस्थायाप्यसावादित्यमन्त्रतः ॥

ullaṅghya smṛtimantrāṁśca prāyaścittī bhaveddvijaḥ tataḥ sūryamupasthāyāpyasāvādityamantrataḥ

वह स्मृति-कथित मंत्रों का उल्लंघन करके प्रायश्चित्त का भागी द्विज हो जाता है। तत्पश्चात् सूर्य का उपस्थान करके, 'असावादित्य' मंत्र से,

श्लोक 46 (devibhagavatam.11.20.46)

गायत्र्याश्च जपं कुर्यादुपविश्य ततो बृसीम् । सहस्रं वा तदर्धं वा श्रीदेवीध्यानपूर्वकम् ॥

gāyatryāśca japaṁ kuryādupaviśya tato bṛsīm sahasraṁ vā tadardhaṁ vā śrīdevīdhyānapūrvakam

आसन पर बैठकर गायत्री का जप करना चाहिए — एक हज़ार बार अथवा उसका आधा, श्री देवी के ध्यान-पूर्वक।

श्लोक 47 (devibhagavatam.11.20.47)

यथा प्रातः पुनस्तद्वदुपस्थानादिकं चरेत् । सायं सन्ध्यातर्पणे च क्रमेण परिकीर्तयेत् ॥

yathā prātaḥ punastadvadupasthānādikaṁ caret sāyaṁ sandhyātarpaṇe ca krameṇa parikīrtayet

जैसे प्रातःकाल में, वैसे ही पुनः उपस्थान आदि करना चाहिए। सायं-संध्या के तर्पण में क्रमशः यह कहना चाहिए —

श्लोक 48 (devibhagavatam.11.20.48)

वसिष्ठो ऋषिरेवात्र सरस्वत्याः प्रकीर्तितः । देवता विष्णुरूपा सा छन्दश्चैव सरस्वती ॥

vasiṣṭho ṛṣirevātra sarasvatyāḥ prakīrtitaḥ devatā viṣṇurūpā sā chandaścaiva sarasvatī

यहाँ सरस्वती के ऋषि वसिष्ठ ही कहे गए हैं; उनके देवता विष्णु-रूप हैं, और छन्द स्वयं सरस्वती हैं।

श्लोक 49 (devibhagavatam.11.20.49)

सायङ्कालीनसन्ध्यायास्तर्पणे विनियोगकः । स्वरित्युक्त्वा च पुरुषं सामवेदं तथैव च ॥

sāyaṅkālīnasandhyāyāstarpaṇe viniyogakaḥ svarityuktvā ca puruṣaṁ sāmavedaṁ tathaiva ca

सायंकालीन संध्या के तर्पण में इसका विनियोग है। 'स्वः' कहकर पुरुष को तर्पण देना चाहिए, तथा उसी प्रकार सामवेद को,

श्लोक 50 (devibhagavatam.11.20.50)

मण्डलं चेति सम्प्रोच्य हिरण्यगर्भकं तथा । तथैव परमात्मानं ततोऽपि च सरस्वतीम् ॥

maṇḍalaṁ ceti samprocya hiraṇyagarbhakaṁ tathā tathaiva paramātmānaṁ tato'pi ca sarasvatīm

तथा 'मंडल' कहकर हिरण्यगर्भ को, उसी प्रकार परमात्मा को, तत्पश्चात् सरस्वती को भी,

श्लोक 51 (devibhagavatam.11.20.51)

वेदमातरमेवात्र सङ्कृतिं तद्वदेव च । सन्ध्यां वृद्धां तथा विष्णुरूपिणीमुषसीं तथा ॥

vedamātaramevātra saṅkṛtiṁ tadvadeva ca sandhyāṁ vṛddhāṁ tathā viṣṇurūpiṇīmuṣasīṁ tathā

यहाँ वेदमाता को भी, उसी प्रकार साङ्कृति को; वृद्धा संध्या को, उसी प्रकार विष्णुरूपिणी उषा को भी,

श्लोक 52 (devibhagavatam.11.20.52)

निर्मृजीं च तथा सर्वसिद्धीनां कारिणीं तथा । सर्वमन्त्राधिपतिकां भूर्भुवः स्वश्च पूरुषम् ॥

nirmṛjīṁ ca tathā sarvasiddhīnāṁ kāriṇīṁ tathā sarvamantrādhipatikāṁ bhūrbhuvaḥ svaśca pūruṣam

निर्मृजी को, उसी प्रकार समस्त सिद्धियों की करने वाली, समस्त मंत्रों की अधिष्ठात्री को — 'भूः-भुवः-स्वः, पुरुष को'।

श्लोक 53 (devibhagavatam.11.20.53)

इत्येवं तर्पणं कार्यं सन्ध्यायाः श्रुतिसम्मतम् । सायं सन्ध्याविधानं च कथितं पापनाशनम् ॥

ityevaṁ tarpaṇaṁ kāryaṁ sandhyāyāḥ śrutisammatam sāyaṁ sandhyāvidhānaṁ ca kathitaṁ pāpanāśanam

इस प्रकार श्रुति-सम्मत संध्या का तर्पण करना चाहिए। सायं-संध्या की यह पापनाशक विधि बताई गई,

श्लोक 54 (devibhagavatam.11.20.54)

सर्वदुःखहरं व्याधिनाशकं मोक्षदं तथा । सदाचारेषु सन्ध्यायाः प्राधान्यं मुनिपुङ्गव । सन्ध्याचरणतो देवी भक्ताभीष्टं प्रयच्छति ॥

sarvaduḥkhaharaṁ vyādhināśakaṁ mokṣadaṁ tathā sadācāreṣu sandhyāyāḥ prādhānyaṁ munipuṅgava sandhyācaraṇato devī bhaktābhīṣṭaṁ prayacchati

जो समस्त दुःखों को हरने वाली, रोगों का नाश करने वाली तथा मोक्ष देने वाली है। हे मुनिश्रेष्ठ! सदाचारों में संध्या की प्रधानता है; संध्या के आचरण से देवी भक्त की अभीष्ट कामना पूर्ण करती हैं।

अध्याय 19अध्याय-सूचीअध्याय 21