Skip to main content

द्वादश स्कन्ध · अध्याय 1

गायत्रीविचारः

अध्याय-सूचीअध्याय 2

श्लोक 1 (devibhagavatam.12.1.1)

नारद उवाच । सदाचारविधिर्देव भवता वर्णितः प्रभो । तस्याप्यतुलमाहात्म्यं सर्वपापविनाशनम्

nārada uvāca sadācāravidhirdeva bhavatā varṇitaḥ prabho tasyāpyatulamāhātmyaṁ sarvapāpavināśanam

नारद जी ने कहा — हे देव, हे प्रभो! आपने सदाचार की विधि का वर्णन किया; अब उसकी उस अनुपम महिमा को भी कहिए, जो समस्त पापों का नाश करने वाली है।

श्लोक 2 (devibhagavatam.12.1.2)

श्रुतं भवन्मुखाम्भोजच्युतं देवीकथामृतम् । व्रतानि यानि चोक्तानि चान्द्रायणमुखानि ते

śrutaṁ bhavanmukhāmbhojacyutaṁ devīkathāmṛtam vratāni yāni coktāni cāndrāyaṇamukhāni te

आपके मुख-कमल से झरे हुए देवी-कथा के अमृत को मैंने सुना, तथा चान्द्रायण आदि जिन व्रतों का आपने वर्णन किया, उन्हें भी सुना।

श्लोक 3 (devibhagavatam.12.1.3)

दुःखसाध्यानि जानीमः कर्तृसाध्यानि तानि च । तदस्मात्साम्प्रतं यत्तु सुखसाध्यं शरीरिणाम्

duḥkhasādhyāni jānīmaḥ kartṛsādhyāni tāni ca tadasmātsāmprataṁ yattu sukhasādhyaṁ śarīriṇām

हम जानते हैं कि वे व्रत दुःखसाध्य हैं तथा उन्हें करने वाले पर ही निर्भर हैं; अतः अब आप वह बताइए जो शरीरधारियों के लिए सुखपूर्वक सिद्ध हो सके।

श्लोक 4 (devibhagavatam.12.1.4)

देवीप्रसादजनकं शुभानुष्ठानसिद्धिदम् । तत्कर्म वद मे स्वामिन् कृपापूर्वं सुरेश्वर

devīprasādajanakaṁ śubhānuṣṭhānasiddhidam tatkarma vada me svāmin kṛpāpūrvaṁ sureśvara

हे स्वामिन्! हे सुरेश्वर! कृपापूर्वक मुझे वह कर्म बताइए जो देवी की कृपा उत्पन्न करने वाला तथा शुभ अनुष्ठानों की सिद्धि देने वाला है।

श्लोक 5 (devibhagavatam.12.1.5)

सदाचारविधौ यश्च गायत्रीविधिरीरितः । तस्मिन्मुख्यतमं किं स्यात्किं वा पुण्याधिकप्रदम्

sadācāravidhau yaśca gāyatrīvidhirīritaḥ tasminmukhyatamaṁ kiṁ syātkiṁ vā puṇyādhikapradam

सदाचार की विधि में जो गायत्री-विधि कही गई है, उसमें सबसे मुख्य क्या है और अधिक पुण्य देने वाला क्या है?

श्लोक 6 (devibhagavatam.12.1.6)

ये गायत्रीगता वर्णास्तत्त्वसङ्ख्यास्त्वयेरिताः । तेषां के ऋषयः प्रोक्ताः कानि छन्दांसि वै मुने

ye gāyatrīgatā varṇāstattvasaṅkhyāstvayeritāḥ teṣāṁ ke ṛṣayaḥ proktāḥ kāni chandāṁsi vai mune

गायत्री में स्थित जिन वर्णों की संख्या आपने तत्त्वों के बराबर (चौबीस) बताई है, हे मुने! उनके ऋषि कौन-कौन कहे गए हैं और उनके छन्द कौन-कौन से हैं?

श्लोक 7 (devibhagavatam.12.1.7)

तेषां का देवताः प्रोक्ताः सर्वं कथय मे प्रभो । महत्कौतूहलं मे च मानसे परिवर्तते

teṣāṁ kā devatāḥ proktāḥ sarvaṁ kathaya me prabho mahatkautūhalaṁ me ca mānase parivartate

हे प्रभो! उनके देवता कौन-कौन कहे गए हैं, यह सब मुझसे कहिए; मेरे मन में इसके लिए बड़ा कौतूहल उठ रहा है।

श्लोक 8 (devibhagavatam.12.1.8)

श्रीनारायणाय उवाच । कुर्यादन्यन्न वा कुर्यादनुष्ठानादिकं तथा । गायत्रीमात्रनिष्ठस्तु कृतकृत्यो भवेद्द्विजः

śrīnārāyaṇāya uvāca kuryādanyanna vā kuryādanuṣṭhānādikaṁ tathā gāyatrīmātraniṣṭhastu kṛtakṛtyo bhaveddvijaḥ

श्री नारायण ने कहा — चाहे अन्य अनुष्ठान करे या न करे, जो द्विज केवल गायत्री में निष्ठा रखता है, वह कृतकृत्य हो जाता है।

श्लोक 9 (devibhagavatam.12.1.9)

सन्ध्यासु चार्घ्यदानं च गायत्रीजपमेव च । सहस्रत्रितयं कुर्वन्सुरैः पूज्यो भवेन्मुने

sandhyāsu cārghyadānaṁ ca gāyatrījapameva ca sahasratritayaṁ kurvansuraiḥ pūjyo bhavenmune

जो तीनों संध्याओं में अर्घ्यदान और गायत्री-जप करता हुआ (दिन में) कुल तीन हजार जप करता है, हे मुने! वह देवताओं द्वारा भी पूज्य हो जाता है।

श्लोक 10 (devibhagavatam.12.1.10)

न्यासान्करोतु वा मा वा गायत्रीमेव चाभ्यसेत् । ध्यात्वा निर्व्याजया वृत्त्या सच्चिदानन्दरूपिणीम्

nyāsānkarotu vā mā vā gāyatrīmeva cābhyaset dhyātvā nirvyājayā vṛttyā saccidānandarūpiṇīm

न्यास करे या न करे, सच्चिदानन्दस्वरूपा देवी का ध्यान करते हुए निष्कपट वृत्ति से केवल गायत्री का ही अभ्यास करे।

श्लोक 11 (devibhagavatam.12.1.11)

यदक्षरैकसंसिद्धेः स्पर्धते ब्राह्मणोत्तमः । हरिशङ्करकञ्जोत्थसूर्यचन्द्रहुताशनैः

yadakṣaraikasaṁsiddheḥ spardhate brāhmaṇottamaḥ hariśaṅkarakañjotthasūryacandrahutāśanaiḥ

इसके एक ही अक्षर की सिद्धि से श्रेष्ठ ब्राह्मण हरि, शंकर, कमल से उत्पन्न ब्रह्मा, सूर्य, चन्द्रमा और अग्नि — इन सबकी होड़ करने योग्य हो जाता है।

श्लोक 12 (devibhagavatam.12.1.12)

अथातः श्रूयतां ब्रह्मन् वर्णऋष्यादिकांस्तथा । छन्दांसि देवतास्तद्वत्क्रमात्तत्त्वानि चैव हि

athātaḥ śrūyatāṁ brahman varṇaṛṣyādikāṁstathā chandāṁsi devatāstadvatkramāttattvāni caiva hi

हे ब्रह्मन्! अब आगे उन वर्णों के ऋषि, तथा उसी प्रकार क्रमशः छन्द, देवता और तत्त्व भी सुनिए।

श्लोक 13 (devibhagavatam.12.1.13)

वामदेवोऽत्रिर्वसिष्ठः शुक्रः कण्वः पराशरः । विश्वामित्रो महातेजाः कपिलः शौनको महान्

vāmadevo'trirvasiṣṭhaḥ śukraḥ kaṇvaḥ parāśaraḥ viśvāmitro mahātejāḥ kapilaḥ śaunako mahān

वामदेव, अत्रि, वसिष्ठ, शुक्र, कण्व, पराशर, महातेजस्वी विश्वामित्र, कपिल, महान् शौनक —

श्लोक 14 (devibhagavatam.12.1.14)

याज्ञवल्क्यो भरद्वाजो जमदग्निस्तपोनिधिः । गौतमो मुद्गलश्चैव वेदव्यासश्च लोमशः

yājñavalkyo bharadvājo jamadagnistaponidhiḥ gautamo mudgalaścaiva vedavyāsaśca lomaśaḥ

याज्ञवल्क्य, भरद्वाज, तपोनिधि जमदग्नि, गौतम, मुद्गल, वेदव्यास और लोमश —

श्लोक 15 (devibhagavatam.12.1.15)

अगस्त्यः कौशिको वत्सः पुलस्त्यो माण्डुकस्तथा । दुर्वासास्तपसां श्रेष्ठो नारदः कश्यपस्तथा

agastyaḥ kauśiko vatsaḥ pulastyo māṇḍukastathā durvāsāstapasāṁ śreṣṭho nāradaḥ kaśyapastathā

अगस्त्य, कौशिक, वत्स, पुलस्त्य और उसी प्रकार माण्डुक, तपस्वियों में श्रेष्ठ दुर्वासा, नारद और कश्यप —

श्लोक 16 (devibhagavatam.12.1.16)

इत्येते ऋषयः प्रोक्ता वर्णानां क्रमशो मुने । गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च

ityete ṛṣayaḥ proktā varṇānāṁ kramaśo mune gāyatryuṣṇiganuṣṭup ca bṛhatī paṅktireva ca

हे मुने! ये वर्णों के ऋषि क्रमशः कहे गए हैं। (अब छन्द सुनिए —) गायत्री, उष्णिक्, अनुष्टुप्, बृहती और पंक्ति,

श्लोक 17 (devibhagavatam.12.1.17)

त्रिष्टुभं जगती चैव तथातिजगती मता । शक्वर्यतिशक्वरी च धृतिश्चातिधृतिस्तथा

triṣṭubhaṁ jagatī caiva tathātijagatī matā śakvaryatiśakvarī ca dhṛtiścātidhṛtistathā

त्रिष्टुभ्, जगती और उसी प्रकार अतिजगती मानी गई है; शक्वरी, अतिशक्वरी, धृति और उसी प्रकार अतिधृति,

श्लोक 18 (devibhagavatam.12.1.18)

विराट्प्रस्तारपङ्क्तिश्च कृतिः प्रकृतिराकृतिः । विकृतिः सकृतिश्चैवाक्षरपङ्क्तिस्तथैव च

virāṭprastārapaṅktiśca kṛtiḥ prakṛtirākṛtiḥ vikṛtiḥ sakṛtiścaivākṣarapaṅktistathaiva ca

विराट्, प्रस्तारपंक्ति, कृति, प्रकृति, आकृति, विकृति और उसी प्रकार सकृति तथा अक्षरपंक्ति भी —

श्लोक 19 (devibhagavatam.12.1.19)

भूर्भुवः स्वरितिच्छन्दस्तथा ज्योतिष्मती स्मृतम् । इत्येतानि च छन्दांसि कीर्तितानि महामुने

bhūrbhuvaḥ svariticchandastathā jyotiṣmatī smṛtam ityetāni ca chandāṁsi kīrtitāni mahāmune

भूर्भुवःस्वः नामक छन्द तथा उसी प्रकार ज्योतिष्मती स्मरण की गई है — हे महामुने! ये सब छन्द कहे गए हैं।

श्लोक 20 (devibhagavatam.12.1.20)

दैवतानि शृणु प्राज्ञ तेषामेवानुपूर्वशः । आग्नेयं प्रथमं प्रोक्तं प्राजापत्यं द्वितीयकम्

daivatāni śṛṇu prājña teṣāmevānupūrvaśaḥ āgneyaṁ prathamaṁ proktaṁ prājāpatyaṁ dvitīyakam

हे प्राज्ञ! अब उन्हीं वर्णों के देवताओं को क्रमशः सुनिए — पहला देवता अग्नि कहा गया है, दूसरा प्राजापत्य,

श्लोक 21 (devibhagavatam.12.1.21)

तृतीयं च तथा सौम्यमीशानं च चतुर्थकम् । सावित्रं पञ्चमं प्रोक्तं षष्ठमादित्यदैवतम्

tṛtīyaṁ ca tathā saumyamīśānaṁ ca caturthakam sāvitraṁ pañcamaṁ proktaṁ ṣaṣṭhamādityadaivatam

तीसरा उसी प्रकार सौम्य (सोम का), और चौथा ईशान है; पाँचवाँ सावित्र कहा गया है, छठे का देवता आदित्य है,

श्लोक 22 (devibhagavatam.12.1.22)

बार्हस्पत्यं सप्तमं तु मैत्रावरुणमष्टमम् । नवमं भगदैवत्यं दशमं चार्यमेश्वरम्

bārhaspatyaṁ saptamaṁ tu maitrāvaruṇamaṣṭamam navamaṁ bhagadaivatyaṁ daśamaṁ cāryameśvaram

सातवाँ बार्हस्पत्य है, आठवाँ मैत्रावरुण है; नवें का देवता भग है, दसवाँ अर्यमा का है,

श्लोक 23 (devibhagavatam.12.1.23)

गणेशमेकादशकं त्वाष्ट्रं द्वादशकं स्मृतम् । पौष्णं त्रयोदशं प्रोक्तमैन्द्राग्नं च चतुर्दशम्

gaṇeśamekādaśakaṁ tvāṣṭraṁ dvādaśakaṁ smṛtam pauṣṇaṁ trayodaśaṁ proktamaindrāgnaṁ ca caturdaśam

ग्यारहवाँ गणेश का स्मरण किया गया है, बारहवाँ त्वाष्ट्र है; तेरहवाँ पौष्ण कहा गया है और चौदहवाँ ऐन्द्राग्न,

श्लोक 24 (devibhagavatam.12.1.24)

वायव्यं पञ्चदशकं वामदैव्यं च षोडशम् । मैत्रावरुणिदैवत्यं प्रोक्तं सप्तदशाक्षरम्

vāyavyaṁ pañcadaśakaṁ vāmadaivyaṁ ca ṣoḍaśam maitrāvaruṇidaivatyaṁ proktaṁ saptadaśākṣaram

पंद्रहवाँ वायव्य है, सोलहवाँ वामदैव्य है; सत्रहवें अक्षर का देवता मैत्रावरुणि कहा गया है,

श्लोक 25 (devibhagavatam.12.1.25)

अष्टादशं वैश्वदेवमूनविंशं तु मातृकम् । वैष्णवं विंशतितमं वसुदैवतमीरितम्

aṣṭādaśaṁ vaiśvadevamūnaviṁśaṁ tu mātṛkam vaiṣṇavaṁ viṁśatitamaṁ vasudaivatamīritam

अठारहवाँ वैश्वदेव है, उन्नीसवाँ मातृक है; बीसवाँ वैष्णव — वसु का देवता — कहा गया है।

श्लोक 26 (devibhagavatam.12.1.26)

एकविंशतिसङ्ख्याकं द्वाविंशं रुद्रदैवतम् । त्रयोविंशं च कौबेरमाश्विनं तत्त्वसङ्ख्यकम्

ekaviṁśatisaṅkhyākaṁ dvāviṁśaṁ rudradaivatam trayoviṁśaṁ ca kauberamāśvinaṁ tattvasaṅkhyakam

इक्कीसवें तथा बाईसवें की संख्या वाले (दोनों अक्षरों) का देवता रुद्र है; तेईसवाँ कौबेर (कुबेर का) है, और चौबीसवाँ — तत्त्वों की गिनती पूर्ण करने वाला — आश्विन है।

श्लोक 27 (devibhagavatam.12.1.27)

चतुर्विंशतिवर्णानां देवतानां च सङ्ग्रहः । कथितः परमश्रेष्ठो महापापैकशोधनः । यदाकर्णनमात्रेण साङ्गं जाप्यफलं मुने

caturviṁśativarṇānāṁ devatānāṁ ca saṅgrahaḥ kathitaḥ paramaśreṣṭho mahāpāpaikaśodhanaḥ yadākarṇanamātreṇa sāṅgaṁ jāpyaphalaṁ mune

हे मुने! इस प्रकार चौबीस वर्णों के देवताओं का यह परम श्रेष्ठ संग्रह कहा गया, जो महापापों का अकेला ही शोधक है — जिसके केवल श्रवण मात्र से ही (गायत्री-) जप का अंगों सहित सम्पूर्ण फल प्राप्त हो जाता है।

अध्याय-सूचीअध्याय 2