द्वादश स्कन्ध · अध्याय 2
गायत्रिशक्त्यादिप्रतिपादनम्
श्लोक 1 (devibhagavatam.12.2.1)
श्रीनारायण उवाच । वर्णानां शक्तयः काश्च ताः शृणुष्व महामुने । वामदेवी प्रिया सत्या विश्वा भद्रविलासिनी
śrīnārāyaṇa uvāca varṇānāṁ śaktayaḥ kāśca tāḥ śṛṇuṣva mahāmune vāmadevī priyā satyā viśvā bhadravilāsinī
श्री नारायण ने कहा — हे महामुने! अब वर्णों की शक्तियाँ कौन-कौन सी हैं, यह सुनिए — वामदेवी, प्रिया, सत्या, विश्वा, भद्रविलासिनी,
श्लोक 2 (devibhagavatam.12.2.2)
प्रभावती जया शान्ता कान्ता दुर्गा सरस्वती । विद्रुमा च विशालेशा व्यापिनी विमला तथा
prabhāvatī jayā śāntā kāntā durgā sarasvatī vidrumā ca viśāleśā vyāpinī vimalā tathā
प्रभावती, जया, शान्ता, कान्ता, दुर्गा, सरस्वती, विद्रुमा, विशालेशा, व्यापिनी और उसी प्रकार विमला,
श्लोक 3 (devibhagavatam.12.2.3)
तमोऽपहारिणी सूक्ष्मा विश्वयोनिर्जया वशा । पद्मालया परा शोभा भद्रा च त्रिपदा स्मृता
tamo'pahāriṇī sūkṣmā viśvayonirjayā vaśā padmālayā parā śobhā bhadrā ca tripadā smṛtā
तमोऽपहारिणी, सूक्ष्मा, विश्वयोनि, जया, वशा, पद्मालया, परा, शोभा, भद्रा और त्रिपदा — इस प्रकार स्मरण की गई हैं।
श्लोक 4 (devibhagavatam.12.2.4)
चतुर्विंशतिवर्णानां शक्तयः समुदाहृताः । अतः परं वर्णवर्णान्व्याहरामि यथातथम्
caturviṁśativarṇānāṁ śaktayaḥ samudāhṛtāḥ ataḥ paraṁ varṇavarṇānvyāharāmi yathātatham
चौबीस वर्णों की शक्तियाँ इस प्रकार कही गईं। अब इसके आगे मैं वर्णों के वर्णों (रंगों) को यथार्थ रूप से बताता हूँ।
श्लोक 5 (devibhagavatam.12.2.5)
चम्पका अतसीपुष्पसन्निभं विद्रुमं तथा । स्फटिकाकारकं चैव पद्मपुष्पसमप्रभम्
campakā atasīpuṣpasannibhaṁ vidrumaṁ tathā sphaṭikākārakaṁ caiva padmapuṣpasamaprabham
(वर्णों के रंग हैं —) चम्पा के फूल के समान, अलसी के फूल के समान, तथा मूँगे के समान, स्फटिक के आकार के समान, और कमल-पुष्प की आभा के समान,
श्लोक 6 (devibhagavatam.12.2.6)
तरुणादित्यसङ्काशं शङ्खकुन्देन्दुसन्निभम् । प्रवालपद्यपत्राभं पद्मरागसमप्रभम्
taruṇādityasaṅkāśaṁ śaṅkhakundendusannibham pravālapadyapatrābhaṁ padmarāgasamaprabham
नवोदित सूर्य के समान, शंख, कुन्द-पुष्प और चन्द्रमा के समान, मूँगे तथा कमलपत्र की आभा के समान, और पद्मराग मणि की आभा के समान,
श्लोक 7 (devibhagavatam.12.2.7)
इन्द्रनीलमणिप्रख्यं मौक्तिकं कुङ्कुमप्रभम् । अञ्जनाभं च रक्तं च वैदूर्यं क्षौद्रसन्निभम्
indranīlamaṇiprakhyaṁ mauktikaṁ kuṅkumaprabham añjanābhaṁ ca raktaṁ ca vaidūryaṁ kṣaudrasannibham
इन्द्रनील मणि के समान, मोती के समान, केसर की आभा के समान, अंजन के समान, लाल रंग के समान, वैदूर्य मणि तथा मधु के समान,
श्लोक 8 (devibhagavatam.12.2.8)
हारिद्रं कुन्ददुग्धाभं रविकान्तिसमप्रभम् । शुकपुच्छनिभं तद्वच्छतपत्रनिभं तथा
hāridraṁ kundadugdhābhaṁ ravikāntisamaprabham śukapucchanibhaṁ tadvacchatapatranibhaṁ tathā
हल्दी के समान, कुन्द-पुष्प या दूध की आभा के समान, सूर्य की कान्ति के समान, तोते की पूँछ के समान, और उसी प्रकार शतपत्र कमल के समान,
श्लोक 9 (devibhagavatam.12.2.9)
केतकीपुष्पसङ्काशं मल्लिकाकुसुमप्रभम् । करवीरश्च इत्येते क्रमेण परिकीर्तिताः
ketakīpuṣpasaṅkāśaṁ mallikākusumaprabham karavīraśca ityete krameṇa parikīrtitāḥ
केतकी-पुष्प के समान, मल्लिका के फूल की आभा के समान, और कनेर के फूल के समान — ये सब क्रमशः वर्णित हुए।
श्लोक 10 (devibhagavatam.12.2.10)
वर्णाः प्रोक्ताश्च वर्णानां महापापविशोधनाः । पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाश एव च
varṇāḥ proktāśca varṇānāṁ mahāpāpaviśodhanāḥ pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśa eva ca
इस प्रकार वर्णों के रंग कहे गए, जो महापापों का पूर्ण शोधन करने वाले हैं। (अब उनके तत्त्व सुनिए —) पृथ्वी, जल, तथा तेज, वायु और आकाश,
श्लोक 11 (devibhagavatam.12.2.11)
गन्धो रसश्च रूपं च शब्दः स्पर्शस्तथैव च । उपस्थं पायुपादं च पाणी वागपि च क्रमात्
gandho rasaśca rūpaṁ ca śabdaḥ sparśastathaiva ca upasthaṁ pāyupādaṁ ca pāṇī vāgapi ca kramāt
गन्ध, रस, रूप, शब्द और उसी प्रकार स्पर्श; तथा उपस्थ, गुदा, पैर, हाथ और वाणी — क्रमशः।
श्लोक 12 (devibhagavatam.12.2.12)
प्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्श्रोत्रं च ततः परम् । प्राणोऽपानस्तथा व्यानः समानश्च ततः परम्
prāṇaṁ jihvā ca cakṣuśca tvakśrotraṁ ca tataḥ param prāṇo'pānastathā vyānaḥ samānaśca tataḥ param
नासिका, जिह्वा, नेत्र, त्वचा और उसके बाद श्रोत्र (कान); तथा प्राण, अपान, उसी प्रकार व्यान और उसके बाद समान —
श्लोक 13 (devibhagavatam.12.2.13)
तत्त्वान्येतानि वर्णानां क्रमशः कीर्तितानि तु । अतः परं प्रवक्ष्यामि वर्णमुद्राः कमेण तु
tattvānyetāni varṇānāṁ kramaśaḥ kīrtitāni tu ataḥ paraṁ pravakṣyāmi varṇamudrāḥ kameṇa tu
ये वर्णों के तत्त्व क्रमशः वर्णित किए गए। अब इससे आगे मैं वर्णों की मुद्राओं को क्रमपूर्वक कहूँगा।
श्लोक 14 (devibhagavatam.12.2.14)
सुमुखं सम्पुटं चैव विततं विस्मृतं तथा । द्विमुखं त्रिमुखं चैव चतुःपञ्चमुखं तथा
sumukhaṁ sampuṭaṁ caiva vitataṁ vismṛtaṁ tathā dvimukhaṁ trimukhaṁ caiva catuḥpañcamukhaṁ tathā
मुद्राएँ हैं — सुमुख, तथा सम्पुट, विततः, उसी प्रकार विस्मृतः, द्विमुख, त्रिमुख, और उसी प्रकार चतुःपंचमुख,
श्लोक 15 (devibhagavatam.12.2.15)
षण्मुखाधोमुखं चैव व्यापकाज्जलिकं तथा । शकटं यमपाशं च ग्रथितं सन्मुखोन्मुखम्
ṣaṇmukhādhomukhaṁ caiva vyāpakājjalikaṁ tathā śakaṭaṁ yamapāśaṁ ca grathitaṁ sanmukhonmukham
षण्मुख, अधोमुख, और उसी प्रकार व्यापक, अंजलिक, शकट, यमपाश, ग्रथित और सन्मुखोन्मुख,
श्लोक 16 (devibhagavatam.12.2.16)
विलम्बं मुष्टिकं चैव मत्स्यं कूर्मं वराहकम् । सिंहाक्रान्तं महाक्रान्तं मुद्गरं पल्लवं तथा
vilambaṁ muṣṭikaṁ caiva matsyaṁ kūrmaṁ varāhakam siṁhākrāntaṁ mahākrāntaṁ mudgaraṁ pallavaṁ tathā
विलम्ब, तथा मुष्टिक, मत्स्य, कूर्म, वराह, सिंहाक्रान्त, महाक्रान्त, मुद्गर और उसी प्रकार पल्लव,
श्लोक 17 (devibhagavatam.12.2.17)
त्रिशूलयोनी सुरभिश्चाक्षमाला च लिङ्गकम् । अम्बुजं च महामुद्रास्तुर्यरूपाः प्रकीर्तिताः
triśūlayonī surabhiścākṣamālā ca liṅgakam ambujaṁ ca mahāmudrāsturyarūpāḥ prakīrtitāḥ
त्रिशूल, योनि, सुरभि, अक्षमाला और लिंगक, तथा अम्बुज — ये सब चतुर्थ (तुर्य) रूप वाली महामुद्राएँ कही गई हैं।
श्लोक 18 (devibhagavatam.12.2.18)
इत्येताः कीर्तिता मुद्रा वर्णानां ते महामुने । महापापक्षयकराः कीर्तिदाः कान्तिदा मुने
ityetāḥ kīrtitā mudrā varṇānāṁ te mahāmune mahāpāpakṣayakarāḥ kīrtidāḥ kāntidā mune
हे महामुने! इस प्रकार वर्णों की ये मुद्राएँ कही गईं, जो महापापों का नाश करने वाली तथा कीर्ति और कान्ति देने वाली हैं, हे मुने!