चतुर्थ स्कन्ध · अध्याय 10
भृगु के शाप के कारण का वर्णन
श्लोक 1 (devibhagavatam.4.10.1)
जनमेजय उवाच । सन्देहोऽयं महानत्र पाराशर्य कथानके । नरनारायणौ शान्तौ वैष्णवांशौ तपोधनौ
janamejaya uvāca sandeho'yaṁ mahānatra pārāśarya kathānake naranārāyaṇau śāntau vaiṣṇavāṁśau tapodhanau
जनमेजय ने कहा — हे पाराशर्य! इस कथानक में मेरा यह बड़ा संशय है — शान्त, विष्णु के अंशस्वरूप, तपोधन नर-नारायण —
श्लोक 2 (devibhagavatam.4.10.2)
तीर्थाश्रयौ सत्त्वयुक्तौ वन्याशनपरौ सदा । धर्मपुत्रौ महात्मानौ तापसौ सत्यसंस्थितौ
tīrthāśrayau sattvayuktau vanyāśanaparau sadā dharmaputrau mahātmānau tāpasau satyasaṁsthitau
तीर्थाश्रयी, सत्त्वगुणयुक्त, सदा वन्य आहार पर निर्वाह करने वाले, धर्मपुत्र, महात्मा, सत्य में स्थित तपस्वी —
श्लोक 3 (devibhagavatam.4.10.3)
कथं रागसमायुक्तौ जातौ युद्धे परस्परम् । सङ्ग्रामं चक्रतुः कस्मात्त्यक्त्वा तपिमनुत्तमाम्
kathaṁ rāgasamāyuktau jātau yuddhe parasparam saṅgrāmaṁ cakratuḥ kasmāttyaktvā tapimanuttamām
वे राग से युक्त होकर परस्पर युद्ध में कैसे प्रवृत्त हुए? अपनी परम उत्तम तपस्या को त्यागकर उन्होंने संग्राम क्यों किया?
श्लोक 4 (devibhagavatam.4.10.4)
प्रह्लादेन समं पूर्णं दिव्यवर्षशतं किल । हित्वा शान्तिसुखं युद्धं कृतवन्तौ कथं मुनी
prahlādena samaṁ pūrṇaṁ divyavarṣaśataṁ kila hitvā śāntisukhaṁ yuddhaṁ kṛtavantau kathaṁ munī
प्रह्लाद के साथ पूरे सौ दिव्य वर्षों तक — हे मुने! शांति-सुख को त्यागकर वे दोनों युद्ध कैसे करते रहे?
श्लोक 5 (devibhagavatam.4.10.5)
कथं तौ चक्रतुर्युद्धं प्रह्लादेन समं मुनी । कथयस्व महाभाग कारणं विग्रहस्य वै
kathaṁ tau cakraturyuddhaṁ prahlādena samaṁ munī kathayasva mahābhāga kāraṇaṁ vigrahasya vai
वे दोनों मुनि प्रह्लाद के साथ युद्ध क्यों करने लगे? हे महाभाग! उस विग्रह का सच्चा कारण मुझे बताइए।
श्लोक 6 (devibhagavatam.4.10.6)
(कामिनी कनकं कार्यं कारणं विग्रहस्य वै)॥ युद्धबुद्धिः कथं जाता तयोश्च तद्विरक्तयोः । तथाविधं तपस्तप्तं ताभ्याञ्च केन हेतुना
(kāminī kanakaṁ kāryaṁ kāraṇaṁ vigrahasya vai) yuddhabuddhiḥ kathaṁ jātā tayośca tadviraktayoḥ tathāvidhaṁ tapastaptaṁ tābhyāñca kena hetunā
"स्त्री, स्वर्ण अथवा भूमि ही सामान्यतः विग्रह के कारण होते हैं" — किन्तु उन दोनों वीतराग मुनियों में युद्ध की बुद्धि कैसे उत्पन्न हुई? और उन्होंने ऐसा तप किस हेतु से किया था?
श्लोक 7 (devibhagavatam.4.10.7)
मोहार्थं सुखभोगार्थं स्वर्गार्थं वा परन्तप । कृतमत्युत्कटं ताभ्यां तपः सर्वफलप्रदम्
mohārthaṁ sukhabhogārthaṁ svargārthaṁ vā parantapa kṛtamatyutkaṭaṁ tābhyāṁ tapaḥ sarvaphalapradam
क्या यह मोह के लिए, सुख-भोग के लिए, अथवा स्वर्ग के लिए किया गया था, हे परन्तप? उन दोनों ने सर्वफलदायक अत्यंत उग्र तप किया —
श्लोक 8 (devibhagavatam.4.10.8)
मुनिभ्यां शान्तचित्ताभ्यां प्राप्तं किं फलमद्भुतम् । तपसा पीडितो देहः सङ्ग्रामेण पुनः पुनः
munibhyāṁ śāntacittābhyāṁ prāptaṁ kiṁ phalamadbhutam tapasā pīḍito dehaḥ saṅgrāmeṇa punaḥ punaḥ
उन शान्तचित्त मुनियों को उससे कौन-सा अद्भुत फल प्राप्त हुआ? तप से पीड़ित उनका शरीर, फिर बार-बार संग्राम से भी पीड़ित हुआ —
श्लोक 9 (devibhagavatam.4.10.9)
दिव्यवर्षशतं पूर्णं श्रमेण परिपीडितौ । न राज्यार्थे धने वापि न दारेषु गृहेषु च
divyavarṣaśataṁ pūrṇaṁ śrameṇa paripīḍitau na rājyārthe dhane vāpi na dāreṣu gṛheṣu ca
पूरे सौ दिव्य वर्षों तक वे परिश्रम से पीड़ित रहे — न राज्य के लिए, न धन के लिए, न स्त्री के लिए, न घर के लिए —
श्लोक 10 (devibhagavatam.4.10.10)
किमर्थं तु कृतं युद्धं ताभ्यां तेन महात्मना । निरीहः पुरुषः कस्मात्प्रकुर्याद्युद्धमीदृशम्
kimarthaṁ tu kṛtaṁ yuddhaṁ tābhyāṁ tena mahātmanā nirīhaḥ puruṣaḥ kasmātprakuryādyuddhamīdṛśam
तो फिर वह युद्ध उन दोनों तथा उस महात्मा प्रह्लाद द्वारा किस उद्देश्य से किया गया? निरीह पुरुष ऐसा युद्ध भला क्यों करेगा?
श्लोक 11 (devibhagavatam.4.10.11)
दुःखदं सर्वथा देहे जानन्धर्मं सनातनम् । सुबुद्धिः सुखदानीह कर्माणि कुरुते सदा
duḥkhadaṁ sarvathā dehe jānandharmaṁ sanātanam subuddhiḥ sukhadānīha karmāṇi kurute sadā
यह जानते हुए कि यह देह के लिए सर्वथा दुःखदायक है, और सनातन धर्म को जानते हुए — सुबुद्धि व्यक्ति इस संसार में सदा सुखद कर्म ही करता है,
श्लोक 12 (devibhagavatam.4.10.12)
न दुःखदानि धर्मज्ञ स्थितिरेषा सनातनी । धर्मपुत्रौ हरेरंशौ सर्वज्ञौ सर्वभूषितौ
na duḥkhadāni dharmajña sthitireṣā sanātanī dharmaputrau hareraṁśau sarvajñau sarvabhūṣitau
दुःखदायक कर्म नहीं, हे धर्मज्ञ! यही सनातन व्यवस्था है। हरि के अंशस्वरूप, सर्वज्ञ, सभी गुणों से भूषित वे दोनों धर्मपुत्र,
श्लोक 13 (devibhagavatam.4.10.13)
कृतवन्तौ कथं युद्धं दुःखं धर्मविनाशकम् । त्यक्त्वा तपः समाधीतं सुखारामं महत्फलम्
kṛtavantau kathaṁ yuddhaṁ duḥkhaṁ dharmavināśakam tyaktvā tapaḥ samādhītaṁ sukhārāmaṁ mahatphalam
उस सुखारामदायक और महत्फलदायी, सुसमाहित तप को त्यागकर, वह दुःखदायी और धर्म-विनाशक युद्ध कैसे करने लगे?
श्लोक 14 (devibhagavatam.4.10.14)
संयुगं दारुणं कृष्ण नैव मूर्खोऽपि वाञ्छति । श्रुतो मया ययातिस्तु च्युतः स्वर्गान्महीपतिः
saṁyugaṁ dāruṇaṁ kṛṣṇa naiva mūrkho'pi vāñchati śruto mayā yayātistu cyutaḥ svargānmahīpatiḥ
हे कृष्ण! भयंकर युद्ध को तो मूर्ख भी नहीं चाहता। मैंने सुना है कि पृथ्वीपति ययाति भी स्वर्ग से च्युत हो गए थे —
श्लोक 15 (devibhagavatam.4.10.15)
अहङ्कारभवात्पापात्पातितः पृथिवीतले । यज्ञकृद्दानकर्ता च धार्मिकः पृथिवीपतिः
ahaṅkārabhavātpāpātpātitaḥ pṛthivītale yajñakṛddānakartā ca dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ
अहंकार से उत्पन्न पाप के कारण वे पृथ्वीतल पर गिरा दिए गए थे — यज्ञकर्ता, दानी और धार्मिक पृथ्वीपति भी,
श्लोक 16 (devibhagavatam.4.10.16)
शब्दोच्चारणमात्रेण पातितो वज्रपाणिना । अहङ्कारमृते युद्धं न भवत्येव निश्चयः
śabdoccāraṇamātreṇa pātito vajrapāṇinā ahaṅkāramṛte yuddhaṁ na bhavatyeva niścayaḥ
वज्रपाणि इन्द्र द्वारा केवल एक शब्द के उच्चारण मात्र से गिरा दिए गए। निश्चय ही अहंकार के बिना युद्ध कभी नहीं होता।
श्लोक 17 (devibhagavatam.4.10.17)
किं फलं तस्य युद्धस्य मुनेः पुण्यविनाशनम् । व्यास उवाच । राजन् संसारमूलं हि त्रिविधः परिकीर्तितः
kiṁ phalaṁ tasya yuddhasya muneḥ puṇyavināśanam vyāsa uvāca rājan saṁsāramūlaṁ hi trividhaḥ parikīrtitaḥ
उस युद्ध का फल क्या था — मुनि के पुण्य का विनाश? व्यास जी ने कहा — हे राजन्! संसार का मूल त्रिविध कहा गया है —
श्लोक 18 (devibhagavatam.4.10.18)
अहङ्कारस्तु सर्वज्ञैर्मुनिभिर्धर्मनिश्चये । स कथं मुनिना त्यक्तुं योग्यो देहभृता किल
ahaṅkārastu sarvajñairmunibhirdharmaniścaye sa kathaṁ muninā tyaktuṁ yogyo dehabhṛtā kila
अर्थात् अहंकार — ऐसा धर्म-निश्चय में सर्वज्ञ मुनियों ने कहा है। तो फिर कोई मुनि, देहधारी रहते हुए, उसे पूर्णतः त्यागने में समर्थ कैसे हो सकता है?
श्लोक 19 (devibhagavatam.4.10.19)
कारणेन विना कार्यं न भवत्येव निश्चयः । तपो दानं तथा यज्ञाः सात्त्विकात्प्रभवन्ति ते
kāraṇena vinā kāryaṁ na bhavatyeva niścayaḥ tapo dānaṁ tathā yajñāḥ sāttvikātprabhavanti te
कारण के बिना कार्य निश्चय ही नहीं होता। तप, दान तथा यज्ञ — ये सात्त्विक गुण से उत्पन्न होते हैं;
श्लोक 20 (devibhagavatam.4.10.20)
राजसाद्वा महाभाग तामसात्कलहस्तथा । क्रिया स्वल्पापि राजेन्द्र नाहङ्कारं विना क्वचित्
rājasādvā mahābhāga tāmasātkalahastathā kriyā svalpāpi rājendra nāhaṅkāraṁ vinā kvacit
अथवा हे महाभाग! रजोगुण से; और कलह तमोगुण से उत्पन्न होता है। हे राजेन्द्र! अत्यंत छोटा-सा कार्य भी अहंकार के बिना कहीं नहीं होता —
श्लोक 21 (devibhagavatam.4.10.21)
शुभा वाप्यशुभा वापि प्रभवत्यपि निश्चयः । अहङ्काराद् बन्धकारी नान्योऽस्ति जगतीतले
śubhā vāpyaśubhā vāpi prabhavatyapi niścayaḥ ahaṅkārād bandhakārī nānyo'sti jagatītale
चाहे शुभ हो या अशुभ, वह अहंकार से ही उत्पन्न होता है, यह निश्चित है। इस पृथ्वीतल पर अहंकार से बढ़कर कोई बंधनकारी वस्तु नहीं है।
श्लोक 22 (devibhagavatam.4.10.22)
येनेदं रचितं विश्वं कथं तद्रहितं भवेत् । ब्रह्मा रुद्रस्तथा विष्णुरहङ्कारयुतास्त्वमी
yenedaṁ racitaṁ viśvaṁ kathaṁ tadrahitaṁ bhavet brahmā rudrastathā viṣṇurahaṅkārayutāstvamī
जिससे यह विश्व रचा गया, वह उससे रहित कैसे हो सकता है? ब्रह्मा, रुद्र तथा विष्णु — ये भी अहंकार से युक्त हैं;
श्लोक 23 (devibhagavatam.4.10.23)
अन्येषां चैव का वार्ता मुनीनां वसुधाधिप । अहङ्कारावृतं विश्वं भ्रमतीदं चराचरम्
anyeṣāṁ caiva kā vārtā munīnāṁ vasudhādhipa ahaṅkārāvṛtaṁ viśvaṁ bhramatīdaṁ carācaram
फिर हे वसुधाधिप! अन्य मुनियों की तो बात ही क्या? अहंकार से आवृत यह सम्पूर्ण चराचर विश्व भ्रमण करता ही रहता है —
श्लोक 24 (devibhagavatam.4.10.24)
पुनर्जन्म पुनर्मृत्युः सर्वं कर्मवशानुगम् । देवतिर्यङ्मनुष्याणां संसारेऽस्मिन्महीपते
punarjanma punarmṛtyuḥ sarvaṁ karmavaśānugam devatiryaṅmanuṣyāṇāṁ saṁsāre'sminmahīpate
बार-बार जन्म, बार-बार मृत्यु — सब कुछ कर्म के अधीन है; हे महीपते! इस संसार में देव, पशु-पक्षी तथा मनुष्यों के लिए,
श्लोक 25 (devibhagavatam.4.10.25)
रथाङ्गवदसर्वार्थं भ्रमणं सर्वदा स्मृतम् । विष्णोरप्यवताराणां सङ्ख्यां जानाति कः पुमान्
rathāṅgavadasarvārthaṁ bhramaṇaṁ sarvadā smṛtam viṣṇorapyavatārāṇāṁ saṅkhyāṁ jānāti kaḥ pumān
यह चक्रवत् निरर्थक भ्रमण सदा से स्मरण किया गया है। विष्णु के अवतारों की संख्या भला कौन-सा पुरुष जान सकता है?
श्लोक 26 (devibhagavatam.4.10.26)
विततेऽस्मिंस्तु संसारे उत्तमाधमयोनिषु । नारायणो हरिः साक्षान्मात्स्यं वपुरुपाश्रितः
vitate'smiṁstu saṁsāre uttamādhamayoniṣu nārāyaṇo hariḥ sākṣānmātsyaṁ vapurupāśritaḥ
इस विस्तृत संसार में, उत्तम और अधम दोनों प्रकार की योनियों में, नारायण हरि ने साक्षात् मत्स्य-रूप धारण किया —
श्लोक 27 (devibhagavatam.4.10.27)
कामठं सौकरं चैव नारसिंहञ्च वामनम् । युगे युगे जगन्नाथो वासुदेवो जनार्दनः
kāmaṭhaṁ saukaraṁ caiva nārasiṁhañca vāmanam yuge yuge jagannātho vāsudevo janārdanaḥ
तथा कच्छप, वराह, नृसिंह और वामन का भी। युग-युग में जगन्नाथ वासुदेव जनार्दन,
श्लोक 28 (devibhagavatam.4.10.28)
अवतारानसङ्ख्यातान्करोति विधियन्त्रितः । वैवस्वते महाराज सप्तमे भगवान्हरिः
avatārānasaṅkhyātānkaroti vidhiyantritaḥ vaivasvate mahārāja saptame bhagavānhariḥ
विधि-नियंत्रित होकर अगणित अवतार धारण करते हैं। हे महाराज! सातवें वैवस्वत मन्वन्तर में,
श्लोक 29 (devibhagavatam.4.10.29)
मन्वन्तरेऽवतारान्वै चक्रे ताञ्छ्रुणु तत्त्वतः । भृगुशापान्महाराज विष्णुर्देववरः प्रभुः
manvantare'vatārānvai cakre tāñchruṇu tattvataḥ bhṛguśāpānmahārāja viṣṇurdevavaraḥ prabhuḥ
भगवान् हरि ने अनेक अवतार लिए हैं — उन्हें यथार्थ रूप से सुनिए। हे महाराज! भृगु के शाप के कारण, वह प्रभु विष्णु, देवश्रेष्ठ,
श्लोक 30 (devibhagavatam.4.10.30)
अवताराननेकांस्तु कृतवानखिलेश्वरः । राजोवाच । सन्देहोऽयं महाभाग हृदये मम जायते
avatārānanekāṁstu kṛtavānakhileśvaraḥ rājovāca sandeho'yaṁ mahābhāga hṛdaye mama jāyate
वह सर्वेश्वर, अनेक अवतार धारण करते रहे।" राजा ने कहा — "हे महाभाग! मेरे हृदय में यह संशय उत्पन्न होता है —
श्लोक 31 (devibhagavatam.4.10.31)
भृगुणा भगवान्विष्णुः कथं शप्तः पितामह । हरिणा च मुनेस्तस्य विप्रियं किं कृतं मुने
bhṛguṇā bhagavānviṣṇuḥ kathaṁ śaptaḥ pitāmaha hariṇā ca munestasya vipriyaṁ kiṁ kṛtaṁ mune
भृगु ने भगवान् विष्णु को किस प्रकार शाप दिया, हे पितामह? और हरि ने उस मुनि का ऐसा कौन-सा अप्रिय कार्य किया, हे मुने?
श्लोक 32 (devibhagavatam.4.10.32)
यद्रोषाद् भृगुणा शप्तो विष्णुर्देवनमस्कृतः । व्यास उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि भृगोः शापस्य कारणम्
yadroṣād bhṛguṇā śapto viṣṇurdevanamaskṛtaḥ vyāsa uvāca śṛṇu rājanpravakṣyāmi bhṛgoḥ śāpasya kāraṇam
किस क्रोध के कारण देवताओं द्वारा नमस्कृत विष्णु को भृगु ने शाप दिया?" व्यास जी ने कहा — "हे राजन्! सुनिए, मैं भृगु के शाप का कारण बताता हूँ।
श्लोक 33 (devibhagavatam.4.10.33)
पुरा कश्यपदायादो हिरण्यकशिपुर्नृपः । यदा तदा सुरैः सार्धं कृतं सङ्ख्यं परस्परम्
purā kaśyapadāyādo hiraṇyakaśipurnṛpaḥ yadā tadā suraiḥ sārdhaṁ kṛtaṁ saṅkhyaṁ parasparam
पूर्वकाल में जब कश्यप के उत्तराधिकारी राजा हिरण्यकशिपु ने देवताओं के साथ परस्पर युद्ध किया,
श्लोक 34 (devibhagavatam.4.10.34)
कृते सङ्ख्ये जगत्सर्वं व्याकुलं समजायत । हते तस्मिन्नृपे राजा प्रह्लादः समजायत
kṛte saṅkhye jagatsarvaṁ vyākulaṁ samajāyata hate tasminnṛpe rājā prahlādaḥ samajāyata
तब वह युद्ध होने पर समस्त जगत् व्याकुल हो गया। उस राजा के मारे जाने पर राजा प्रह्लाद सिंहासनारूढ़ हुए।
श्लोक 35 (devibhagavatam.4.10.35)
देवान्स पीडयामास प्रह्लादः शत्रुकर्षणः । सङ्ग्रामो ह्यभवद् घोरः शक्रप्रह्लादयोस्तदा
devānsa pīḍayāmāsa prahlādaḥ śatrukarṣaṇaḥ saṅgrāmo hyabhavad ghoraḥ śakraprahlādayostadā
शत्रुकर्षण प्रह्लाद ने देवताओं को पीड़ित किया; और तब इन्द्र तथा प्रह्लाद के मध्य एक भीषण संग्राम हुआ।
श्लोक 36 (devibhagavatam.4.10.36)
पूर्णं वर्षशतं राजँल्लोकविस्मयकारकम् । देवैर्युद्धं कृतं चोग्रं प्रह्रादस्तु पराजितः
pūrṇaṁ varṣaśataṁ rāja~llokavismayakārakam devairyuddhaṁ kṛtaṁ cograṁ prahrādastu parājitaḥ
हे राजन्! सम्पूर्ण लोकों को विस्मित करने वाला वह पूरे सौ वर्षों तक चला भीषण युद्ध देवताओं के साथ हुआ, और अंततः प्रह्लाद पराजित हुए।
श्लोक 37 (devibhagavatam.4.10.37)
निर्वेदं परमं प्राप्तो ज्ञात्वा धर्मं सनातनम् । विरोचनसुतं राज्ये प्रतिष्ठाप्य बलिं नृप
nirvedaṁ paramaṁ prāpto jñātvā dharmaṁ sanātanam virocanasutaṁ rājye pratiṣṭhāpya baliṁ nṛpa
वे परम वैराग्य को प्राप्त हुए, और सनातन धर्म को जानकर, विरोचन-पुत्र बलि को राज्य पर प्रतिष्ठित करके, हे राजन्!
श्लोक 38 (devibhagavatam.4.10.38)
जगाम स तपस्तप्तुं पर्वते गन्धमादने । प्राप्य राज्यं बलिः श्रीमान्सुरैर्वैरं चकार ह
jagāma sa tapastaptuṁ parvate gandhamādane prāpya rājyaṁ baliḥ śrīmānsurairvairaṁ cakāra ha
वे गन्धमादन पर्वत पर तपस्या करने चले गए। राज्य प्राप्त करके श्रीमान् बलि ने देवताओं के साथ वैर धारण किया।
श्लोक 39 (devibhagavatam.4.10.39)
यतः परस्परं युद्धं जातं परमदारुणम् । ततः सुरैर्जिता दैत्या इन्द्रेणामिततेजसा
yataḥ parasparaṁ yuddhaṁ jātaṁ paramadāruṇam tataḥ surairjitā daityā indreṇāmitatejasā
इससे उनके बीच फिर एक अत्यंत भयंकर युद्ध हुआ; और तब देवताओं द्वारा, अपार तेजस्वी इन्द्र के नेतृत्व में, दैत्य पराजित हुए,
श्लोक 40 (devibhagavatam.4.10.40)
विष्णुना च सहायेन राज्यभ्रष्टाः कृता नृप । ततः पराजिता दैत्याः काव्यस्य शरणं गताः
viṣṇunā ca sahāyena rājyabhraṣṭāḥ kṛtā nṛpa tataḥ parājitā daityāḥ kāvyasya śaraṇaṁ gatāḥ
और विष्णु की सहायता से, हे राजन्! उन्हें राज्यभ्रष्ट कर दिया गया। तब पराजित दैत्य काव्य की शरण में गए।
श्लोक 41 (devibhagavatam.4.10.41)
किं त्वं न कुरुषे ब्रह्मन् साहाय्यं नः प्रतापवान् । स्थातुं न शक्नुमो ह्यत्र प्रविशामो रसातलम्
kiṁ tvaṁ na kuruṣe brahman sāhāyyaṁ naḥ pratāpavān sthātuṁ na śaknumo hyatra praviśāmo rasātalam
"हे ब्रह्मन्! हे प्रतापी! आप हमारी सहायता क्यों नहीं करते? हम अब यहाँ टिक नहीं सकते, अब हमें रसातल में प्रवेश करना होगा,
श्लोक 42 (devibhagavatam.4.10.42)
यदि त्वं न सहायोऽसि त्रातुं मन्त्रविदुत्तम । व्यास उवाच । इत्युक्तः सोऽब्रवीद्दैत्यान्काव्यः कारुणिको मुनिः
yadi tvaṁ na sahāyo'si trātuṁ mantraviduttama vyāsa uvāca ityuktaḥ so'bravīddaityānkāvyaḥ kāruṇiko muniḥ
यदि हे मंत्रविदों में श्रेष्ठ! आप ही हमारी रक्षा में सहायक न बनें।" व्यास जी ने कहा — इस प्रकार कहे जाने पर उस करुणामय मुनि काव्य ने दैत्यों से कहा —
श्लोक 43 (devibhagavatam.4.10.43)
मा भैष्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेन भोऽसुराः । मन्त्रैस्तथौषधीभिश्च साहाय्यं वः सदैव हि
mā bhaiṣṭa dhārayiṣyāmi tejasā svena bho'surāḥ mantraistathauṣadhībhiśca sāhāyyaṁ vaḥ sadaiva hi
"हे असुरो! भयभीत न होइए, मैं अपने तेज से आपकी रक्षा करूँगा। मंत्रों तथा औषधियों द्वारा मैं सदा आपकी सहायता करूँगा;
श्लोक 44 (devibhagavatam.4.10.44)
करिष्यामि कृतोत्साहा भवन्तु विगतज्वराः । व्यास उवाच । ततस्ते निर्भया जाता दैत्याः काव्यस्य संश्रयात्
kariṣyāmi kṛtotsāhā bhavantu vigatajvarāḥ vyāsa uvāca tataste nirbhayā jātā daityāḥ kāvyasya saṁśrayāt
उत्साहित होइए, और चिंता-रहित हो जाइए।" व्यास जी ने कहा — तब काव्य की शरण से वे दैत्य निर्भय हो गए।
श्लोक 45 (devibhagavatam.4.10.45)
देवैः श्रुतस्तु वृत्तान्तः सर्वैश्चारमुखात्किल । तत्र सम्मन्त्र्य ते देवाः शक्रेण च परस्परम्
devaiḥ śrutastu vṛttāntaḥ sarvaiścāramukhātkila tatra sammantrya te devāḥ śakreṇa ca parasparam
यह समाचार सभी देवताओं ने अपने गुप्तचरों के मुख से सुना। वहाँ इन्द्र सहित उन देवताओं ने परस्पर परामर्श करके,
श्लोक 46 (devibhagavatam.4.10.46)
मन्त्रं चक्रुः सुसंविग्नाः काव्यमन्त्रप्रभावतः । योद्धुं गच्छामहे तूर्णं यावन्न च्यावयन्ति वै
mantraṁ cakruḥ susaṁvignāḥ kāvyamantraprabhāvataḥ yoddhuṁ gacchāmahe tūrṇaṁ yāvanna cyāvayanti vai
काव्य के मंत्र-प्रभाव से अत्यंत चिंतित होकर यह निर्णय किया — "हमें शीघ्र युद्ध के लिए चलना चाहिए, इससे पहले कि वे हमें हमारे स्थान से च्युत कर दें —
श्लोक 47 (devibhagavatam.4.10.47)
प्रसह्य हत्वा शिष्टांस्तु पातालं प्रापयामहे । दैत्याञ्जग्मुस्ततो देवाः संरुष्टाः शस्त्रपाणयः
prasahya hatvā śiṣṭāṁstu pātālaṁ prāpayāmahe daityāñjagmustato devāḥ saṁruṣṭāḥ śastrapāṇayaḥ
बलपूर्वक उनका वध करके शेष बचे लोगों को पाताल में पहुँचा दें।" तब अत्यंत क्रुद्ध, शस्त्र-सज्जित देवता दैत्यों की ओर चल पड़े।
श्लोक 48 (devibhagavatam.4.10.48)
जग्मुस्तान्विष्णुसहिता दानवान् हरिणोदिताः । वध्यमानास्तु ते दैत्याः सन्त्रस्ता भयपीडिताः
jagmustānviṣṇusahitā dānavān hariṇoditāḥ vadhyamānāstu te daityāḥ santrastā bhayapīḍitāḥ
विष्णु के साथ, हरि से प्रेरित होकर, वे दानवों की ओर चले। मारे जाते हुए वे दैत्य अत्यंत भयभीत और त्रस्त हो गए;
श्लोक 49 (devibhagavatam.4.10.49)
काव्यस्य शरणं जग्मू रक्ष रक्षेति चाब्रुवन् । ताञ्छुक्रः पीडितान्दृष्ट्वा देवैर्दैत्यान्महाबलान्
kāvyasya śaraṇaṁ jagmū rakṣa rakṣeti cābruvan tāñchukraḥ pīḍitāndṛṣṭvā devairdaityānmahābalān
वे काव्य की शरण में गए और "रक्षा करो, रक्षा करो!" कहकर पुकारने लगे। शुक्राचार्य ने देवताओं द्वारा पीड़ित उन महाबली दैत्यों को देखकर,
श्लोक 50 (devibhagavatam.4.10.50)
मा भैष्टेति वचः प्राह मन्त्रौषधिबलाद्विभुः । दृष्ट्वा काव्यं सुराः सर्वे त्यक्त्वा तान्प्रययुः किल
mā bhaiṣṭeti vacaḥ prāha mantrauṣadhibalādvibhuḥ dṛṣṭvā kāvyaṁ surāḥ sarve tyaktvā tānprayayuḥ kila
उस विभु ने अपने मंत्र-औषधि के बल से "भयभीत मत हो" ऐसा वचन कहा। काव्य को देखकर सभी देवता उन्हें छोड़कर चले गए।