Skip to main content

पञ्चम स्कन्ध · अध्याय 7

शंकर की शरण

अध्याय 6अध्याय-सूचीअध्याय 8

श्लोक 1 (devibhagavatam.5.7.1)

व्यास उवाच । असुरान्महिषो दृष्ट्वा विषण्णमनसस्तदा । त्यक्त्वा तन्माहिषं रूपं बभूव मृगराडसौ

vyāsa uvāca | asurānmahiṣo dṛṣṭvā viṣaṇṇamanasastadā | tyaktvā tanmāhiṣaṁ rūpaṁ babhūva mṛgarāḍasau

व्यास जी ने कहा — अपने असुरों को उदास देखकर, महिष ने उस समय अपना भैंसे का रूप त्यागकर सिंह का रूप धारण कर लिया।

श्लोक 2 (devibhagavatam.5.7.2)

कृत्वा नादं महाघोरं विस्तार्य च महासटाम् । पपात सुरसेनायां त्रासयन्नखदर्शनैः

kṛtvā nādaṁ mahāghoraṁ vistārya ca mahāsaṭām | papāta surasenāyāṁ trāsayannakhadarśanaiḥ

अत्यंत भयंकर गर्जना करते हुए और अपनी विशाल अयाल फैलाते हुए, वह देव-सेना पर टूट पड़ा, अपने नखों के दर्शन मात्र से ही सबको भयभीत करते हुए।

श्लोक 3 (devibhagavatam.5.7.3)

गरुडञ्च नखाघातैः कृत्वा रुधिरविप्लुतम् । जघान च भुजे विष्णुं नखाघातेन केसरी

garuḍañca nakhāghātaiḥ kṛtvā rudhiraviplutam | jaghāna ca bhuje viṣṇuṁ nakhāghātena kesarī

उसने अपने नखों के प्रहार से गरुड़ को रक्तरंजित कर दिया, और उस सिंह ने विष्णु की भुजा पर भी नखों से प्रहार किया।

श्लोक 4 (devibhagavatam.5.7.4)

वासुदेवोऽपि तं दृष्ट्वा चक्रमुद्यम्य वेगवान् । हन्तुकामो हरिः काममवापाशु क्रुधान्वितः

vāsudevo'pi taṁ dṛṣṭvā cakramudyamya vegavān | hantukāmo hariḥ kāmamavāpāśu krudhānvitaḥ

वासुदेव ने भी उसे देखकर वेगपूर्वक अपना चक्र उठाया, उसे मारने की इच्छा से; क्रोध से भरे हरि ने शीघ्र ही अपनी इच्छा पूर्ण करनी चाही।

श्लोक 5 (devibhagavatam.5.7.5)

यावद्धयरिपुं वेगाच्चक्रेणाभिजघान तम् । तावत्सोऽतिबलः शृङ्गी शृङ्गाभ्यां न्यहनद्धरिम्

yāvaddhayaripuṁ vegāccakreṇābhijaghāna tam | tāvatso'tibalaḥ śṛṅgī śṛṅgābhyāṁ nyahanaddharim

ज्यों ही उसने वेगपूर्वक चक्र से उस पर प्रहार किया, त्यों ही उस अत्यंत बलशाली, सींगों वाले महिष ने अपने सींगों से हरि पर प्रहार कर दिया।

श्लोक 6 (devibhagavatam.5.7.6)

वासुदेवो विषाणाभ्यां ताडितोरसि विह्वलः । पलायनपरो वेगाज्जगाम भुवनं निजम्

vāsudevo viṣāṇābhyāṁ tāḍitorasi vihvalaḥ | palāyanaparo vegājjagāma bhuvanaṁ nijam

उन सींगों से छाती पर आघात लगने से विह्वल हुए वासुदेव वेगपूर्वक भागते हुए अपने लोक को चले गए।

श्लोक 7 (devibhagavatam.5.7.7)

गतं दृष्ट्वा हरिं कामं शङ्करोऽपि भयान्वितः । अवध्यं तं परं मत्वा ययौ कैलासपर्वतम्

gataṁ dṛṣṭvā hariṁ kāmaṁ śaṅkaro'pi bhayānvitaḥ | avadhyaṁ taṁ paraṁ matvā yayau kailāsaparvatam

हरि को इस प्रकार जाते देखकर शंकर भी भयभीत हो गए; उसे सर्वथा अवध्य समझकर वे कैलास पर्वत की ओर चले गए।

श्लोक 8 (devibhagavatam.5.7.8)

ब्रह्मापि च निजं धाम त्वरितः प्रययौ भयात् । मघवा वज्रमालम्ब्य तस्थावाजौ महाबलः

brahmāpi ca nijaṁ dhāma tvaritaḥ prayayau bhayāt | maghavā vajramālambya tasthāvājau mahābalaḥ

भय से ब्रह्मा भी शीघ्र ही अपने धाम को चले गए; केवल महाबली मघवा (इन्द्र) ही वज्र थामे रणभूमि में डटे रहे।

श्लोक 9 (devibhagavatam.5.7.9)

वरुणः शक्तिमालम्ब्य धैर्यमालम्ब्य संस्थितः । यमोऽपि दण्डमादाय यत्तः समरतत्परः

varuṇaḥ śaktimālambya dhairyamālambya saṁsthitaḥ | yamo'pi daṇḍamādāya yattaḥ samaratatparaḥ

वरुण भी अपनी शक्ति और धैर्य को थामे वहीं डटे रहे; यम भी दण्ड लेकर सावधान होकर युद्ध के लिए तत्पर रहे।

श्लोक 10 (devibhagavatam.5.7.10)

ततो यक्षाधिपः कामं बभूव रणतत्परः । पावकः शक्तिमादाय तत्राभूद्युद्धमानसः

tato yakṣādhipaḥ kāmaṁ babhūva raṇatatparaḥ | pāvakaḥ śaktimādāya tatrābhūdyuddhamānasaḥ

तब यक्षाधिप (कुबेर) भी युद्ध के लिए तत्पर हो गए; अग्नि भी शक्ति लेकर वहाँ युद्ध के लिए मन बना बैठे।

श्लोक 11 (devibhagavatam.5.7.11)

नक्षत्राधिपतिः सूर्यः समवेतौ स्थितावुभौ । वीक्ष्य तं दानवश्रेष्ठं युद्धाय कृतनिश्चयौ

nakṣatrādhipatiḥ sūryaḥ samavetau sthitāvubhau | vīkṣya taṁ dānavaśreṣṭhaṁ yuddhāya kṛtaniścayau

नक्षत्राधिपति चन्द्रमा और सूर्य — दोनों ही उस श्रेष्ठ दानव को देखकर युद्ध का निश्चय कर एक साथ खड़े हो गए।

श्लोक 12 (devibhagavatam.5.7.12)

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धं दैत्यसैन्यं समभ्यगात् । विसृजन्बाणजालानि क्रूराहिसदृशानि च

etasminnantare kruddhaṁ daityasainyaṁ samabhyagāt | visṛjanbāṇajālāni krūrāhisadṛśāni ca

इसी बीच क्रुद्ध दैत्य-सेना आगे बढ़ी, क्रूर सर्पों के समान बाणों की झड़ी लगाती हुई।

श्लोक 13 (devibhagavatam.5.7.13)

कृत्वा हि माहिषं रूपं भूपतिः संस्थितस्तदा । देवदानवयोधानां निनादस्तुमुलोऽभवत्

kṛtvā hi māhiṣaṁ rūpaṁ bhūpatiḥ saṁsthitastadā | devadānavayodhānāṁ ninādastumulo'bhavat

वह भूपति (महिष) पुनः भैंसे का रूप धारण कर वहीं स्थिर खड़ा हो गया; और देव-दानव योद्धाओं का घोर कोलाहल मच गया।

श्लोक 14 (devibhagavatam.5.7.14)

ज्याघातश्च तलाघातो मेघनादसमोऽभवत् । सङ्ग्रामे सुमहाघोरे देवदानवसेनयोः

jyāghātaśca talāghāto meghanādasamo'bhavat | saṅgrāme sumahāghore devadānavasenayoḥ

उस अत्यंत भयंकर देव-दानव संग्राम में धनुष की टंकार और हथेलियों की थाप बादलों की गर्जना के समान गूँजने लगी।

श्लोक 15 (devibhagavatam.5.7.15)

शृङ्गाभ्यां पार्वताञ्छृङ्गांश्चिक्षेप च महाबलः । जघान सुरसङ्घांश्च दानवो मदगर्वितः

śṛṅgābhyāṁ pārvatāñchṛṅgāṁścikṣepa ca mahābalaḥ | jaghāna surasaṅghāṁśca dānavo madagarvitaḥ

उस मदगर्वित महाबली दानव ने अपने सींगों से पर्वत-शिखर फेंके और देव-समूहों का संहार किया।

श्लोक 16 (devibhagavatam.5.7.16)

खुराघातैस्तथा देवान्पुच्छस्य भ्रमणेन च । स जघान रुषाविष्टो महिषः परमाद्भुतः

khurāghātaistathā devānpucchasya bhramaṇena ca | sa jaghāna ruṣāviṣṭo mahiṣaḥ paramādbhutaḥ

उस अत्यंत विस्मयकारी, क्रोध से आविष्ट महिष ने अपने खुरों के प्रहार से तथा पूँछ के घुमाव से देवताओं का संहार किया।

श्लोक 17 (devibhagavatam.5.7.17)

ततो देवाः सगन्धर्वा भयमाजग्मुरुद्यताः । मघवा महिषं दृष्ट्वा पलायनपरोऽभवत्

tato devāḥ sagandharvā bhayamājagmurudyatāḥ | maghavā mahiṣaṁ dṛṣṭvā palāyanaparo'bhavat

तब गन्धर्वों सहित देवगण भय से व्याकुल होकर भागने को तत्पर हो गए; मघवा (इन्द्र) भी महिष को देखकर भागने लगे।

श्लोक 18 (devibhagavatam.5.7.18)

सङ्गरं सम्परित्यज्य गते शक्रे शचीपतौ । यमो धनाधिपः पाशी जग्मुः सर्वे भयातुराः

saṅgaraṁ samparityajya gate śakre śacīpatau | yamo dhanādhipaḥ pāśī jagmuḥ sarve bhayāturāḥ

शचीपति शक्र के युद्ध छोड़कर चले जाने पर, यम, धनाधिप (कुबेर) तथा पाशधारी वरुण — सभी भयभीत होकर भाग गए।

श्लोक 19 (devibhagavatam.5.7.19)

महिषोऽपि जयं मत्वा जगाम स्वगृहं ततः । ऐरावतं गजं प्राप्य त्यक्तमिन्द्रेण गच्छता

mahiṣo'pi jayaṁ matvā jagāma svagṛhaṁ tataḥ | airāvataṁ gajaṁ prāpya tyaktamindreṇa gacchatā

महिष भी अपनी विजय मानकर, इन्द्र के भागते समय छोड़े गए ऐरावत हाथी को प्राप्त कर, उनके भवन की ओर चला।

श्लोक 20 (devibhagavatam.5.7.20)

तथोच्चैःश्रवसं भानोः कामधेनुं पयस्विनीम् । स्वसैन्यसंवृतस्तूर्णं स्वर्गं गन्तुं मनो दधे

tathoccaiḥśravasaṁ bhānoḥ kāmadhenuṁ payasvinīm | svasainyasaṁvṛtastūrṇaṁ svargaṁ gantuṁ mano dadhe

इसी प्रकार उच्चैःश्रवा तथा सूर्य की दुधारू कामधेनु को भी प्राप्त कर, अपनी सेना से घिरा हुआ वह शीघ्र स्वर्ग जाने का विचार करने लगा।

श्लोक 21 (devibhagavatam.5.7.21)

तरसा देवसदनं गत्वा स महिषासुरः । जग्राह सुरराज्यं वै त्यक्तं देवैर्भयातुरैः

tarasā devasadanaṁ gatvā sa mahiṣāsuraḥ | jagrāha surarājyaṁ vai tyaktaṁ devairbhayāturaiḥ

वेगपूर्वक देवलोक में पहुँचकर, उस महिषासुर ने भयभीत देवताओं द्वारा त्यागे गए देवराज्य पर अधिकार कर लिया।

श्लोक 22 (devibhagavatam.5.7.22)

इन्द्रासने तथा रम्ये दानवः समुपाविशत् । दानवान्स्थापयामास देवानां स्थानकेषु सः

indrāsane tathā ramye dānavaḥ samupāviśat | dānavānsthāpayāmāsa devānāṁ sthānakeṣu saḥ

उस दानव ने इन्द्र के उस सुन्दर सिंहासन पर आसन ग्रहण किया, और देवताओं के पदों पर दानवों को नियुक्त कर दिया।

श्लोक 23 (devibhagavatam.5.7.23)

एवं वर्षशतं पूर्णं कृत्वा युद्धं सुदारुणम् । अवापैन्द्रपदं कामं दानवो मदगर्वितः

evaṁ varṣaśataṁ pūrṇaṁ kṛtvā yuddhaṁ sudāruṇam | avāpaindrapadaṁ kāmaṁ dānavo madagarvitaḥ

इस प्रकार पूरे सौ वर्षों तक अत्यंत भयंकर युद्ध करके, वह मदगर्वित दानव इन्द्र-पद को प्राप्त कर बैठा।

श्लोक 24 (devibhagavatam.5.7.24)

निर्जरा निर्गता नाकात्तेन सर्वेऽतिपीडिताः । एवं बहूनि वर्षाणि बभ्रमुर्गिरिगह्वरे

nirjarā nirgatā nākāttena sarve'tipīḍitāḥ | evaṁ bahūni varṣāṇi babhramurgirigahvare

उसके द्वारा स्वर्ग से निकाले गए, अत्यंत पीड़ित देवगण इस प्रकार अनेक वर्षों तक पर्वतों की गुफाओं में भटकते रहे।

श्लोक 25 (devibhagavatam.5.7.25)

श्रान्ताः सर्वे तदा राजन् ब्रह्माणं शरणं ययुः । प्रजापतिं जगन्नाथं रजोरूपं चतुर्मुखम्

śrāntāḥ sarve tadā rājan brahmāṇaṁ śaraṇaṁ yayuḥ | prajāpatiṁ jagannāthaṁ rajorūpaṁ caturmukham

हे राजन्! तब सभी थके हुए देवगण, प्रजापति, जगन्नाथ, रजोगुण के मूर्तिमान् स्वरूप, चतुर्मुख ब्रह्मा की शरण में गए —

श्लोक 26 (devibhagavatam.5.7.26)

पद्मासनं वेदगर्भं सेवितं मुनिभिः स्वजैः । मरीचिप्रमुखैः शान्तैर्वेदवेदाङ्गपारगैः

padmāsanaṁ vedagarbhaṁ sevitaṁ munibhiḥ svajaiḥ | marīcipramukhaiḥ śāntairvedavedāṅgapāragaiḥ

— जो पद्मासन पर विराजमान, वेदों के गर्भस्वरूप हैं, तथा जिनकी सेवा मरीचि आदि अपने ही शान्त, वेद-वेदांगपारंगत ऋषिगण करते हैं —

श्लोक 27 (devibhagavatam.5.7.27)

किन्नरैः सिद्धगन्धर्वैश्चारणोरगपन्नगैः । तुष्टुवुर्भयभीतास्ते देवदेवं जगद्गुरुम्

kinnaraiḥ siddhagandharvaiścāraṇoragapannagaiḥ | tuṣṭuvurbhayabhītāste devadevaṁ jagadgurum

— किन्नरों, सिद्धों, गन्धर्वों, चारणों तथा नागों सहित। भयभीत होकर उन्होंने उस देवदेव, जगद्गुरु की स्तुति की।

श्लोक 28 (devibhagavatam.5.7.28)

देवा ऊचुः । धातः किमेतदखिलार्तिहराम्बुजन्म जन्माभिवीक्ष्य न दयां कुरुषे सुरान् यत् । सम्पीडितान् रणजितानसुराधिपेन स्थानच्युतान् गिरिगुहाकृतसन्निवासान्

devā ūcuḥ | dhātaḥ kimetadakhilārtiharāmbujanma janmābhivīkṣya na dayāṁ kuruṣe surān yat | sampīḍitān raṇajitānasurādhipena sthānacyutān giriguhākṛtasannivāsān

देवताओं ने कहा — हे विधाता! हे कमलजन्म! हे समस्त पीड़ाओं के हरने वाले! यह क्या है कि हमारी यह दशा देखकर भी आप देवताओं पर दया नहीं करते — जो असुराधिप द्वारा युद्ध में पराजित होकर पीड़ित हैं, अपने स्थान से च्युत होकर पर्वत-गुफाओं में निवास करने को विवश हैं?

श्लोक 29 (devibhagavatam.5.7.29)

पुत्रान्पिता किमपराधशतैः समेतान्सन्त्यज्य लोभरहितः कुरुतेऽतिदुःस्थान् । यस्त्वं सुरांस्तव पदाम्बुजभक्तियुक्तान्दैत्यार्दितांश्च कृपणान् यदुपेक्षसेऽद्य

putrānpitā kimaparādhaśataiḥ sametānsantyajya lobharahitaḥ kurute'tiduḥsthān | yastvaṁ surāṁstava padāmbujabhaktiyuktāndaityārditāṁśca kṛpaṇān yadupekṣase'dya

क्या पिता, लोभरहित होकर, सैकड़ों अपराधों से युक्त पुत्रों को भी त्यागकर उन्हें अत्यंत दुःस्थ बना देता है? फिर भी आप आज अपने चरणकमलों के भक्त, दैत्यों से पीड़ित, दीन देवताओं की उपेक्षा कर रहे हैं।

श्लोक 30 (devibhagavatam.5.7.30)

अमरभुवनराज्यं तेन भुक्तं नितान्तं मखहविरपि योग्यं ब्राह्मणैराददाति । सुरतरुवरपुष्पं सेवतेऽसौ दुरात्मा जलनिधिनिधिभूतां गामसौ सेवते ताम्

amarabhuvanarājyaṁ tena bhuktaṁ nitāntaṁ makhahavirapi yogyaṁ brāhmaṇairādadāti | surataruvarapuṣpaṁ sevate'sau durātmā jalanidhinidhibhūtāṁ gāmasau sevate tām

उसने देवलोक के राज्य को पूर्ण रूप से हड़प लिया है; ब्राह्मणों द्वारा दिए जाने योग्य यज्ञ-हवि तक को भी वह छीन लेता है। वह दुरात्मा कल्पवृक्ष के श्रेष्ठ पुष्पों का उपभोग करता है, और समुद्र-मंथन से प्राप्त उस कामधेनु गौ का भी उपभोग करता है।

श्लोक 31 (devibhagavatam.5.7.31)

किं वा गृणीमः सुरकार्यमद्भुतं जानासि देवेश सुरारिचेष्टितम् । ज्ञानेन सर्वं त्वमशेषकार्यवित्तस्मात्प्रभो ते प्रणताः स्म पादयोः

kiṁ vā gṛṇīmaḥ surakāryamadbhutaṁ jānāsi deveśa surāriceṣṭitam | jñānena sarvaṁ tvamaśeṣakāryavittasmātprabho te praṇatāḥ sma pādayoḥ

हम देवताओं के इस अद्भुत संकट के विषय में और क्या कहें? हे देवेश! आप उस सुर-शत्रु के कृत्यों को स्वयं ही जानते हैं। आप अपने ज्ञान से समस्त कार्यों को पूर्णतः जानने वाले हैं — इसलिए, हे प्रभो! हम आपके चरणों में प्रणत हैं।

श्लोक 32 (devibhagavatam.5.7.32)

यत्रापि कुत्रापि गतान्सुरानसौ नानाचरित्रः खलु पापमानसः । पीडां करोत्येव स दुष्टचेष्टितस्त्रातासि देवेश विधेहि शं विभो

yatrāpi kutrāpi gatānsurānasau nānācaritraḥ khalu pāpamānasaḥ | pīḍāṁ karotyeva sa duṣṭaceṣṭitastrātāsi deveśa vidhehi śaṁ vibho

हम देवता जहाँ-जहाँ भी गए हैं, वहाँ-वहाँ वह नाना कुचरित्रों वाला, पापमना, दुष्ट-आचरण वाला हमें पीड़ा पहुँचाता ही रहता है। हे देवेश! आप ही हमारे रक्षक हैं — हे विभो! हमें शान्ति प्रदान कीजिए।

श्लोक 33 (devibhagavatam.5.7.33)

नो चेद्वयं दावमहाग्निपीडिताः कं शान्तिकर्तारमनन्ततेजसम् । यामः प्रजेशं शरणं सुरेष्टं धातारमाद्यं परिमुच्य कं शिवम्

no cedvayaṁ dāvamahāgnipīḍitāḥ kaṁ śāntikartāramanantatejasam | yāmaḥ prajeśaṁ śaraṇaṁ sureṣṭaṁ dhātāramādyaṁ parimucya kaṁ śivam

अन्यथा हम, दावाग्नि से पीड़ित प्राणियों के समान, अनन्त तेजस्वी, शान्ति देने वाले किस अन्य के पास जाएँ? हे आद्य धाता! आपको छोड़कर, हम सुर-प्रिय किस अन्य कल्याणकारी की शरण में जाएँ?

श्लोक 34 (devibhagavatam.5.7.34)

व्यास उवाच । इति स्तुत्वा सुराः सर्वे प्रणेमुस्तं प्रजापतिम् । बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे विषण्णवदना भृशम्

vyāsa uvāca | iti stutvā surāḥ sarve praṇemustaṁ prajāpatim | baddhāñjalipuṭāḥ sarve viṣaṇṇavadanā bhṛśam

व्यास जी ने कहा — इस प्रकार स्तुति करके सभी देवताओं ने उस प्रजापति को प्रणाम किया, सब हाथ जोड़े हुए, अत्यंत उदास मुख वाले।

श्लोक 35 (devibhagavatam.5.7.35)

तांस्तथा पीडितान्दृष्ट्वा तदा लोकपितामहः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा सुखं सञ्जनयन्निव

tāṁstathā pīḍitāndṛṣṭvā tadā lokapitāmahaḥ | uvāca ślakṣṇayā vācā sukhaṁ sañjanayanniva

उन्हें इस प्रकार पीड़ित देखकर, लोकपितामह ब्रह्मा ने कोमल वाणी में, मानो सुख उत्पन्न करते हुए, उनसे कहा।

श्लोक 36 (devibhagavatam.5.7.36)

ब्रह्मोवाच । किं करोमि सुराः कामं दानवो वरदर्पितः । स्त्रीवध्योऽसौ न पुंवध्यो विधेयं तत्र किं पुनः

brahmovāca | kiṁ karomi surāḥ kāmaṁ dānavo varadarpitaḥ | strīvadhyo'sau na puṁvadhyo vidheyaṁ tatra kiṁ punaḥ

ब्रह्मा ने कहा — हे देवो! मैं क्या करूँ? यह दानव वरदान के मद से गर्वित है; यह केवल स्त्री द्वारा वध्य है, पुरुष द्वारा नहीं — तो अब इसमें क्या किया जाए?

श्लोक 37 (devibhagavatam.5.7.37)

व्रजामोऽद्य सुराः सर्वे कैलासं पर्वतोत्तमम् । शङ्करं पुरतः कृत्वा सर्वकार्यविशारदम्

vrajāmo'dya surāḥ sarve kailāsaṁ parvatottamam | śaṅkaraṁ purataḥ kṛtvā sarvakāryaviśāradam

चलो, हम सब देवगण आज कैलास पर्वत की ओर चलें, तथा सभी कार्यों में कुशल शंकर को आगे करें।

श्लोक 38 (devibhagavatam.5.7.38)

ततो व्रजाम वैकुण्ठं यत्र देवो जनार्दनः । मिलित्वा देवकार्यञ्च विमृशामो विशेषतः

tato vrajāma vaikuṇṭhaṁ yatra devo janārdanaḥ | militvā devakāryañca vimṛśāmo viśeṣataḥ

फिर वहाँ से वैकुण्ठ चलें, जहाँ देव जनार्दन निवास करते हैं; उनसे मिलकर विशेष रूप से इस देव-कार्य पर विचार करें।

श्लोक 39 (devibhagavatam.5.7.39)

इत्युक्त्वा हंसमारुह्य ब्रह्मा कार्यसमुच्चये । देवांश्च पृष्ठतः कृत्वा कैलासाभिमुखो ययौ

ityuktvā haṁsamāruhya brahmā kāryasamuccaye | devāṁśca pṛṣṭhataḥ kṛtvā kailāsābhimukho yayau

ऐसा कहकर, उस समवेत कार्य को साधने के लिए, ब्रह्मा हंस पर सवार होकर, देवताओं को पीछे लिए हुए कैलास की ओर चल पड़े।

श्लोक 40 (devibhagavatam.5.7.40)

तावच्छिवोऽपि तरसा ज्ञात्वा ध्यानेन पद्मजम् । आगच्छन्तं सुरैः सार्धं निर्गतः स्वगृहाद्बहिः

tāvacchivo'pi tarasā jñātvā dhyānena padmajam | āgacchantaṁ suraiḥ sārdhaṁ nirgataḥ svagṛhādbahiḥ

उसी क्षण शिव ने भी अपने ध्यान से यह जान लिया कि पद्मजन्मा ब्रह्मा देवताओं सहित आ रहे हैं, और वे अपने भवन से बाहर निकल आए।

श्लोक 41 (devibhagavatam.5.7.41)

दृष्ट्वा परस्परं तौ तु कृताभिवादनौ भृशम् । प्रणतौ च सुरैः सर्वैः सन्तुष्टौ सम्बभूवतुः

dṛṣṭvā parasparaṁ tau tu kṛtābhivādanau bhṛśam | praṇatau ca suraiḥ sarvaiḥ santuṣṭau sambabhūvatuḥ

एक-दूसरे को देखकर उन दोनों ने भलीभाँति परस्पर अभिवादन किया; और सभी देवताओं द्वारा प्रणाम किए जाने पर दोनों अत्यंत संतुष्ट हुए।

श्लोक 42 (devibhagavatam.5.7.42)

आसनानि पृथग्दत्त्वा देवेभ्यो गिरिजापतिः । उपविष्टेषु तेष्वेव निषसादासने स्वके

āsanāni pṛthagdattvā devebhyo girijāpatiḥ | upaviṣṭeṣu teṣveva niṣasādāsane svake

गिरिजापति शिव ने देवताओं को पृथक्-पृथक् आसन देकर, उनके बैठ जाने पर, स्वयं अपने आसन पर विराजमान हुए।

श्लोक 43 (devibhagavatam.5.7.43)

कृत्वा तु कुशलप्रश्नं ब्रह्माणं वृषभध्वजः । पप्रच्छ कारणं देवान्कैलासागमने विभुः

kṛtvā tu kuśalapraśnaṁ brahmāṇaṁ vṛṣabhadhvajaḥ | papraccha kāraṇaṁ devānkailāsāgamane vibhuḥ

तब वृषभध्वज शिव ने ब्रह्मा से कुशल-क्षेम पूछकर, देवताओं के कैलास आगमन का कारण पूछा।

श्लोक 44 (devibhagavatam.5.7.44)

शिव उवाच । किमत्रागमनं ब्रह्मन् कृतं देवैः सवासवैः । भवता च महाभाग ब्रूहि तत्कारणं किल

śiva uvāca | kimatrāgamanaṁ brahman kṛtaṁ devaiḥ savāsavaiḥ | bhavatā ca mahābhāga brūhi tatkāraṇaṁ kila

शिव ने कहा — हे ब्रह्मन्! देवताओं तथा इन्द्र सहित आपका यहाँ आगमन किस कारण हुआ? हे महाभाग! कृपया वह कारण बताइए।

श्लोक 45 (devibhagavatam.5.7.45)

ब्रह्मोवाच । महिषेण सुरेशान पीडिताः स्वर्निवासिनः । भ्रमन्ति गिरिदुर्गेषु भयत्रस्ताः सवासवाः

brahmovāca | mahiṣeṇa sureśāna pīḍitāḥ svarnivāsinaḥ | bhramanti giridurgeṣu bhayatrastāḥ savāsavāḥ

ब्रह्मा ने कहा — हे सुरेश! महिष द्वारा पीड़ित होकर स्वर्गवासी देवगण, इन्द्र सहित, भयभीत होकर पर्वतों के दुर्गम स्थानों में भटक रहे हैं।

श्लोक 46 (devibhagavatam.5.7.46)

यज्ञभुग्महिषो जातस्तथान्ये सुरशत्रवः । पीडिता लोकपालाश्च त्वामद्य शरणं गताः

yajñabhugmahiṣo jātastathānye suraśatravaḥ | pīḍitā lokapālāśca tvāmadya śaraṇaṁ gatāḥ

महिष यज्ञ-भाग का भोक्ता बन बैठा है, तथा उसके अन्य सुर-शत्रु भी; पीड़ित लोकपाल आज आपकी ही शरण में आए हैं।

श्लोक 47 (devibhagavatam.5.7.47)

मया ते भवनं शम्भो प्रापिताः कार्यगौरवात् । यद्युक्तं तद्विधत्स्वाद्य सुरकार्यं सुरेश्वर

mayā te bhavanaṁ śambho prāpitāḥ kāryagauravāt | yadyuktaṁ tadvidhatsvādya surakāryaṁ sureśvara

हे शम्भो! कार्य की गम्भीरता को देखते हुए मैं इन्हें आपके भवन में ले आया हूँ। हे सुरेश्वर! जो उचित हो, वह आज देव-कार्य के लिए कीजिए।

श्लोक 48 (devibhagavatam.5.7.48)

त्वयि भारोऽस्ति सर्वेषां देवानां भूतभावन । व्यास उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा शङ्करः प्रहसन्निव

tvayi bhāro'sti sarveṣāṁ devānāṁ bhūtabhāvana | vyāsa uvāca | iti tadvacanaṁ śrutvā śaṅkaraḥ prahasanniva

हे भूतभावन! सभी देवताओं का भार अब आप पर ही है। व्यास जी ने कहा — यह वचन सुनकर, शंकर मानो मुस्कुराते हुए —

श्लोक 49 (devibhagavatam.5.7.49)

वचनं श्लक्ष्णया वाचा प्रोवाच पद्मजं प्रति । शिव उवाच । भवतैव कृतं कार्यं वरदानात्पुरा विभो

vacanaṁ ślakṣṇayā vācā provāca padmajaṁ prati | śiva uvāca | bhavataiva kṛtaṁ kāryaṁ varadānātpurā vibho

— पद्मजन्मा ब्रह्मा से कोमल वाणी में बोले। शिव ने कहा — हे विभो! यह कार्य तो आपने ही पहले वरदान देकर किया है।

श्लोक 50 (devibhagavatam.5.7.50)

अनर्थदञ्च देवानां किं कर्तव्यमतः परम् । ईदृशो बलवाञ्छूरः सर्वदेवभयप्रदः

anarthadañca devānāṁ kiṁ kartavyamataḥ param | īdṛśo balavāñchūraḥ sarvadevabhayapradaḥ

यह देवताओं के लिए अनर्थकारी सिद्ध हुआ — अब इसके आगे क्या किया जाए? ऐसा बलवान् और शूरवीर, जो समस्त देवताओं के लिए भयदायक है —

श्लोक 51 (devibhagavatam.5.7.51)

का समर्था वरा नारी तं हन्तुं मददर्पितम् । न मे भार्या न ते भार्या सङ्ग्रामं गन्तुमर्हति

kā samarthā varā nārī taṁ hantuṁ madadarpitam | na me bhāryā na te bhāryā saṅgrāmaṁ gantumarhati

— उस मदगर्वित को मारने में कौन-सी उत्तम स्त्री समर्थ हो सकती है? न तो मेरी पत्नी और न ही आपकी पत्नी युद्ध में जाने योग्य हैं।

श्लोक 52 (devibhagavatam.5.7.52)

गत्वैव ते महाभागे युयुधाते कथं पुनः । इन्द्राणी च महाभागा न युद्धकुशलास्ति हि

gatvaiva te mahābhāge yuyudhāte kathaṁ punaḥ | indrāṇī ca mahābhāgā na yuddhakuśalāsti hi

वे दोनों महाभागा देवियाँ यदि जाएँ भी, तो भला वे युद्ध कैसे कर सकेंगी? महाभागा इन्द्राणी भी युद्ध में कुशल नहीं हैं।

श्लोक 53 (devibhagavatam.5.7.53)

कान्या हन्तुं समर्थास्ति तं पापं मददर्पितम् । ममेदं मतमद्यैव गत्वा देवं जनार्दनम्

kānyā hantuṁ samarthāsti taṁ pāpaṁ madadarpitam | mamedaṁ matamadyaiva gatvā devaṁ janārdanam

उस पापी, मदगर्वित को मारने में और कौन-सी स्त्री समर्थ हो सकती है? मेरा तो यह मत है कि आज ही देव जनार्दन के पास जाकर —

श्लोक 54 (devibhagavatam.5.7.54)

स्तुत्वा तं देवकार्याय प्रेरयामः सुसत्वरम् । सोऽतिबुद्धिमतां श्रेष्ठो विष्णुः सर्वार्थसाधने

stutvā taṁ devakāryāya prerayāmaḥ susatvaram | so'tibuddhimatāṁ śreṣṭho viṣṇuḥ sarvārthasādhane

— उनकी स्तुति करके, देव-कार्य के लिए शीघ्र ही उन्हें प्रेरित करें। वे विष्णु बुद्धिमानों में श्रेष्ठ हैं, और समस्त कार्यों की सिद्धि में निपुण हैं।

श्लोक 55 (devibhagavatam.5.7.55)

मिलित्वा वासुदेवं वै कर्तव्यं कार्यचिन्तनम् । प्रपञ्चेन च बुद्ध्या स संविधास्यति साधनम्

militvā vāsudevaṁ vai kartavyaṁ kāryacintanam | prapañcena ca buddhyā sa saṁvidhāsyati sādhanam

वासुदेव से मिलकर हमें इस कार्य पर विचार करना चाहिए; वे अपनी बुद्धि और कुशलता से इसका उपाय निकाल देंगे।

श्लोक 56 (devibhagavatam.5.7.56)

व्यास उवाच । इति रुद्रवचः श्रुत्वा ब्रह्माद्याः सुरसत्तमाः । उत्थितास्ते तथेत्युक्त्वा शिवेन सह सत्वराः

vyāsa uvāca | iti rudravacaḥ śrutvā brahmādyāḥ surasattamāḥ | utthitāste tathetyuktvā śivena saha satvarāḥ

व्यास जी ने कहा — रुद्र के इन वचनों को सुनकर, ब्रह्मा आदि श्रेष्ठ देवगण 'ऐसा ही हो' कहकर उठ खड़े हुए, और शिव के साथ शीघ्र ही —

श्लोक 57 (devibhagavatam.5.7.57)

स्वकीयैर्वाहनैः सर्वे ययुविष्णपुरं प्रति । मुदिताः शकुनान्दृष्ट्वा कार्यसिद्धिकराञ्छुभान्

svakīyairvāhanaiḥ sarve yayuviṣṇapuraṁ prati | muditāḥ śakunāndṛṣṭvā kāryasiddhikarāñchubhān

— सभी अपने-अपने वाहनों पर सवार होकर विष्णुपुर की ओर चल पड़े, और कार्य-सिद्धि के शुभ शकुनों को देखकर हर्षित हुए।

श्लोक 58 (devibhagavatam.5.7.58)

ववुर्वाताः शुभाः शान्ताः सुगन्धाः शुभशंसिनः । पक्षिणश्च शिवा वाचस्तत्रोचुः पथि सर्वशः

vavurvātāḥ śubhāḥ śāntāḥ sugandhāḥ śubhaśaṁsinaḥ | pakṣiṇaśca śivā vācastatrocuḥ pathi sarvaśaḥ

शुभ, शान्त, सुगन्धित वायु चलने लगी, जो शुभ फल का संकेत दे रही थी; और मार्ग में सर्वत्र पक्षी भी कल्याणकारी बोलियाँ बोलने लगे।

श्लोक 59 (devibhagavatam.5.7.59)

निर्मलं चाभवद्व्योम दिशश्च विमलास्तथा । गमने तत्र देवानां सर्वं शुभमिवाभवत्

nirmalaṁ cābhavadvyoma diśaśca vimalāstathā | gamane tatra devānāṁ sarvaṁ śubhamivābhavat

आकाश निर्मल हो गया, और दिशाएँ भी निर्मल हो गईं; देवताओं की उस यात्रा में सब कुछ मानो शुभ ही होता गया।

अध्याय 6अध्याय-सूचीअध्याय 8