Skip to main content

पञ्चम स्कन्ध · अध्याय 9

महिष के मन्त्री की देवी से भेंट

अध्याय 8अध्याय-सूचीअध्याय 10

श्लोक 1 (devibhagavatam.5.9.1)

व्यास उवाच । देवा विष्णुवचः श्रुत्वा सर्वे प्रमुदितास्तदा । ददुश्च भूषणान्याशु वस्त्राणि स्वायुधानि च

vyāsa uvāca | devā viṣṇuvacaḥ śrutvā sarve pramuditāstadā | daduśca bhūṣaṇānyāśu vastrāṇi svāyudhāni ca

व्यास जी ने कहा — विष्णु के वचन सुनकर सभी देवता अत्यंत हर्षित हुए, और उन्होंने शीघ्र ही अपने आभूषण, वस्त्र तथा आयुध अर्पित किए।

श्लोक 2 (devibhagavatam.5.9.2)

क्षीरोदश्चाम्बरे दिव्ये रक्ते सूक्ष्मे तथाजरे । निर्मलञ्च तथा हारं प्रीतस्तस्मै सुमण्डितम्

kṣīrodaścāmbare divye rakte sūkṣme tathājare | nirmalañca tathā hāraṁ prītastasmai sumaṇḍitam

क्षीरसागर ने प्रसन्न होकर दिव्य, लाल, सूक्ष्म तथा अजर वस्त्र तथा एक निर्मल, सुसज्जित हार अर्पित किया।

श्लोक 3 (devibhagavatam.5.9.3)

ददौ चूडामणिं दिव्यं सूर्यकोटिसमप्रभम् । कुण्डले च तथा शुभ्रे कटकानि भुजेषु वै

dadau cūḍāmaṇiṁ divyaṁ sūryakoṭisamaprabham | kuṇḍale ca tathā śubhre kaṭakāni bhujeṣu vai

उसने करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी एक दिव्य चूडामणि, दो शुभ्र कुण्डल तथा भुजाओं के लिए कड़े भी अर्पित किए।

श्लोक 4 (devibhagavatam.5.9.4)

केयूरान्कङ्कणान्दिव्यान्नानारत्नविराजितान् । ददौ तस्यै विश्वकर्मा प्रसन्नेन्द्रियमानसः

keyūrānkaṅkaṇāndivyānnānāratnavirājitān | dadau tasyai viśvakarmā prasannendriyamānasaḥ

विश्वकर्मा ने प्रसन्नचित्त होकर उन्हें दिव्य केयूर तथा नाना रत्नों से सुशोभित कंगन प्रदान किए।

श्लोक 5 (devibhagavatam.5.9.5)

नूपुरौ सुस्वरौ कान्तौ निर्मलौ रत्नभूषितौ । ददौ सूर्यप्रतीकाशौ त्वष्टा तस्यै सुपादयोः

nūpurau susvarau kāntau nirmalau ratnabhūṣitau | dadau sūryapratīkāśau tvaṣṭā tasyai supādayoḥ

त्वष्टा ने उनके सुन्दर चरणों के लिए मधुर-ध्वनि वाले, सुन्दर, निर्मल, रत्नभूषित तथा सूर्य के समान तेजस्वी नूपुर अर्पित किए।

श्लोक 6 (devibhagavatam.5.9.6)

तथा ग्रैवेयकं रम्यं ददौ तस्यै महार्णवः । अङ्गुलीयकरत्नानि तेजोवन्ति च सर्वशः

tathā graiveyakaṁ ramyaṁ dadau tasyai mahārṇavaḥ | aṅgulīyakaratnāni tejovanti ca sarvaśaḥ

महासमुद्र ने उन्हें एक रम्य ग्रैवेयक (कण्ठाभूषण) तथा तेजोमय अंगूठियाँ अर्पित कीं।

श्लोक 7 (devibhagavatam.5.9.7)

अम्लानपङ्कजां मालां गन्धाढ्यां भ्रमरानुगाम् । तथैव वैजयन्तीञ्च वरुणः सम्प्रयच्छत

amlānapaṅkajāṁ mālāṁ gandhāḍhyāṁ bhramarānugām | tathaiva vaijayantīñca varuṇaḥ samprayacchata

वरुण ने उन्हें एक अम्लान, सुगन्धित, भ्रमरों से युक्त कमल-माला तथा वैजयन्ती माला भी अर्पित की।

श्लोक 8 (devibhagavatam.5.9.8)

हिमवानथ सन्तुष्टो रत्नानि विविधानि च । ददौ च वाहनं सिंहं कनकाभं मनोहरम्

himavānatha santuṣṭo ratnāni vividhāni ca | dadau ca vāhanaṁ siṁhaṁ kanakābhaṁ manoharam

हिमवान् ने अत्यंत संतुष्ट होकर विविध प्रकार के रत्न तथा स्वर्ण के समान कान्ति वाला, मनोहर सिंह-वाहन भी अर्पित किया।

श्लोक 9 (devibhagavatam.5.9.9)

भूषणैर्भूषिता दिव्यैः सा रराज वरा शुभा । सिंहारूढा वरारोहा सर्वलक्षणसंयुता

bhūṣaṇairbhūṣitā divyaiḥ sā rarāja varā śubhā | siṁhārūḍhā varārohā sarvalakṣaṇasaṁyutā

उन दिव्य आभूषणों से अलंकृत होकर वह श्रेष्ठ, शुभ देवी अत्यंत सुशोभित हुईं — सिंह पर आरूढ़, सर्वलक्षणसम्पन्न तथा परम सुन्दर।

श्लोक 10 (devibhagavatam.5.9.10)

विष्णुश्चक्रात्समुत्पाद्य ददावस्यै रथाङ्गकम् । सहस्रारं सुदीप्तञ्च देवारिशिरसां हरम्

viṣṇuścakrātsamutpādya dadāvasyai rathāṅgakam | sahasrāraṁ sudīptañca devāriśirasāṁ haram

विष्णु ने अपने चक्र से एक और चक्र उत्पन्न कर उन्हें अर्पित किया — सहस्रार, अत्यंत तेजस्वी, देव-शत्रुओं के सिरों का हरण करने वाला।

श्लोक 11 (devibhagavatam.5.9.11)

स्वत्रिशूलात्समुत्पाद्य शङ्करः शूलमुत्तमम् । ददौ देव्यै सुरारीणां कृन्तनं भयनाशनम्

svatriśūlātsamutpādya śaṅkaraḥ śūlamuttamam | dadau devyai surārīṇāṁ kṛntanaṁ bhayanāśanam

शंकर ने अपने त्रिशूल से एक उत्तम त्रिशूल उत्पन्न कर देवी को अर्पित किया — जो सुर-शत्रुओं का उच्छेदक तथा भय का नाशक था।

श्लोक 12 (devibhagavatam.5.9.12)

वरुणश्च प्रसन्नात्मा ददौ शङ्खं समुज्वलम् । घोषवन्तं स्वशङ्खात्तु समुत्पाद्य सुमङ्गलम्

varuṇaśca prasannātmā dadau śaṅkhaṁ samujvalam | ghoṣavantaṁ svaśaṅkhāttu samutpādya sumaṅgalam

प्रसन्नचित्त वरुण ने अपने शंख से एक तेजस्वी, ध्वनियुक्त, अत्यंत मंगलमय शंख उत्पन्न कर अर्पित किया।

श्लोक 13 (devibhagavatam.5.9.13)

हुताशनस्तथा शक्तिं शतघ्नीं सुमनोजवाम् । प्रायच्छत्तु प्रसन्नात्मा तस्यै दैत्यविनाशिनीम्

hutāśanastathā śaktiṁ śataghnīṁ sumanojavām | prāyacchattu prasannātmā tasyai daityavināśinīm

प्रसन्नचित्त अग्नि ने उन्हें शतघ्नी नामक, मन के समान वेगवती, दैत्य-विनाशिनी शक्ति अर्पित की।

श्लोक 14 (devibhagavatam.5.9.14)

इषुधिं बाणपूर्णञ्च चापं चाद्भुतदर्शनम् । मारुतो दत्तवांस्तस्यै दुराकर्षं खरस्वरम्

iṣudhiṁ bāṇapūrṇañca cāpaṁ cādbhutadarśanam | māruto dattavāṁstasyai durākarṣaṁ kharasvaram

मारुत (वायु) ने उन्हें बाणों से भरा तूणीर तथा अद्भुत दर्शन वाला, दुराकर्ष तथा कर्कश-ध्वनि वाला धनुष अर्पित किया।

श्लोक 15 (devibhagavatam.5.9.15)

स्ववज्राद्वज्रमुत्पाद्य ददाविन्द्रोऽतिदारुणम् । घण्टामैरावतात्तूर्णं सुशब्दां चातिसुन्दराम्

svavajrādvajramutpādya dadāvindro'tidāruṇam | ghaṇṭāmairāvatāttūrṇaṁ suśabdāṁ cātisundarām

इन्द्र ने अपने वज्र से एक अत्यंत भयंकर वज्र उत्पन्न कर अर्पित किया, तथा ऐरावत से उतारी हुई मधुर-ध्वनि वाली, अत्यंत सुन्दर घण्टा भी दी।

श्लोक 16 (devibhagavatam.5.9.16)

ददौ दण्डं यमः कामं कालदण्डसमुद्भवम् । येनान्तं सर्वभूतानामकरोत्काल आगते

dadau daṇḍaṁ yamaḥ kāmaṁ kāladaṇḍasamudbhavam | yenāntaṁ sarvabhūtānāmakarotkāla āgate

यम ने काल-दण्ड से उत्पन्न एक दण्ड अर्पित किया, जिससे वे काल आने पर समस्त प्राणियों का अन्त करते हैं।

श्लोक 17 (devibhagavatam.5.9.17)

ब्रह्मा कमण्डलुं दिव्यं गङ्गावारिप्रपूरितम् । ददावस्यै मुदा युक्तो वरुणः पाशमेव च

brahmā kamaṇḍaluṁ divyaṁ gaṅgāvāriprapūritam | dadāvasyai mudā yukto varuṇaḥ pāśameva ca

हर्षित ब्रह्मा ने उन्हें गंगाजल से परिपूर्ण एक दिव्य कमण्डलु अर्पित किया; और वरुण ने अपना पाश भी दिया।

श्लोक 18 (devibhagavatam.5.9.18)

कालः खड्गं तथा चर्म प्रायच्छत्तु नराधिप । परशुं विश्वकर्मा च तीक्ष्णमस्यै ददावथ

kālaḥ khaḍgaṁ tathā carma prāyacchattu narādhipa | paraśuṁ viśvakarmā ca tīkṣṇamasyai dadāvatha

हे नराधिप! काल ने खड्ग और ढाल अर्पित की; और विश्वकर्मा ने उन्हें एक तीक्ष्ण परशु दिया।

श्लोक 19 (devibhagavatam.5.9.19)

धनदस्तु सुरापूर्णं पानपात्रं सुवर्णजम् । पङ्कजं वरुणश्चादाद्देव्यै दिव्यं मनोहरम्

dhanadastu surāpūrṇaṁ pānapātraṁ suvarṇajam | paṅkajaṁ varuṇaścādāddevyai divyaṁ manoharam

धनद (कुबेर) ने मदिरा से भरा एक स्वर्ण पानपात्र अर्पित किया; और वरुण ने देवी को एक दिव्य, मनोहर कमल भी दिया।

श्लोक 20 (devibhagavatam.5.9.20)

गदां कौमोदकीं त्वष्टा घण्टाशतनिनादिनीम् । अदात्तस्यै प्रसन्नात्मा सुरशत्रुविनाशिनीम्

gadāṁ kaumodakīṁ tvaṣṭā ghaṇṭāśataninādinīm | adāttasyai prasannātmā suraśatruvināśinīm

प्रसन्नचित्त त्वष्टा ने उन्हें सौ घण्टियों के समान निनाद करने वाली, सुर-शत्रु-विनाशिनी कौमोदकी गदा अर्पित की।

श्लोक 21 (devibhagavatam.5.9.21)

अस्त्राण्यनेकरूपाणि तथाभेद्यञ्च दंशनम् । ददौ त्वष्टा जगन्मात्रे निजरश्मीन्दिवाकरः

astrāṇyanekarūpāṇi tathābhedyañca daṁśanam | dadau tvaṣṭā jaganmātre nijaraśmīndivākaraḥ

त्वष्टा ने जगन्माता को नाना प्रकार के अस्त्र तथा अभेद्य कवच अर्पित किए; और सूर्य ने अपनी किरणें प्रदान कीं।

श्लोक 22 (devibhagavatam.5.9.22)

सायुधां भूषणैर्युक्तां दृष्ट्वा ते विस्मयं गताः । तुष्टुवुस्तां सुरा देवीं त्रैलोक्यमोहिनीं शिवाम्

sāyudhāṁ bhūṣaṇairyuktāṁ dṛṣṭvā te vismayaṁ gatāḥ | tuṣṭuvustāṁ surā devīṁ trailokyamohinīṁ śivām

उन्हें इस प्रकार सशस्त्र और आभूषणों से सज्जित देखकर वे विस्मित हो गए; देवताओं ने त्रैलोक्यमोहिनी, कल्याणमयी उस देवी की स्तुति की।

श्लोक 23 (devibhagavatam.5.9.23)

देवा ऊचुः । नमः शिवायै कल्याण्यै शान्त्यै पुष्ट्यै नमो नमः । भगवत्यै नमो देव्यै रुद्राण्यै सततं नमः

devā ūcuḥ | namaḥ śivāyai kalyāṇyai śāntyai puṣṭyai namo namaḥ | bhagavatyai namo devyai rudrāṇyai satataṁ namaḥ

देवताओं ने कहा — कल्याणस्वरूपा शिवा को नमस्कार; शान्ति और पुष्टि को बार-बार नमस्कार। भगवती देवी को नमस्कार; रुद्राणी को सदा नमस्कार।

श्लोक 24 (devibhagavatam.5.9.24)

कालरात्र्यै तथाम्बायै इन्द्राण्यै ते नमो नमः । सिद्ध्यै बुद्ध्यै तथा वृद्ध्यै वैष्णव्यै ते नमो नमः

kālarātryai tathāmbāyai indrāṇyai te namo namaḥ | siddhyai buddhyai tathā vṛddhyai vaiṣṇavyai te namo namaḥ

कालरात्रि, अम्बा तथा इन्द्राणी रूप में आपको बार-बार नमस्कार; सिद्धि, बुद्धि, वृद्धि तथा वैष्णवी रूप में आपको बार-बार नमस्कार।

श्लोक 25 (devibhagavatam.5.9.25)

पृथिव्यां या स्थिता पृथ्व्या न ज्ञाता पृथिवीञ्च या । अन्तःस्थिता यमयति वन्दे तामीश्वरीं पराम्

pṛthivyāṁ yā sthitā pṛthvyā na jñātā pṛthivīñca yā | antaḥsthitā yamayati vande tāmīśvarīṁ parām

जो पृथ्वी में स्थित हैं, किन्तु पृथ्वी द्वारा अज्ञात हैं; जो पृथ्वी के भीतर स्थित होकर उसे नियन्त्रित करती हैं — उस परम ईश्वरी को मैं वन्दन करता हूँ।

श्लोक 26 (devibhagavatam.5.9.26)

मायायां या स्थिता ज्ञाता मायया न च तामजाम् । अन्तःस्थिता प्रेरयति प्रेरयित्रीं नुमः शिवाम्

māyāyāṁ yā sthitā jñātā māyayā na ca tāmajām | antaḥsthitā prerayati prerayitrīṁ numaḥ śivām

जो माया में स्थित हैं, किन्तु माया द्वारा अज्ञात हैं, वे अजन्मा देवी — जो भीतर स्थित होकर उसे प्रेरित करती हैं — उस प्रेरयित्री शिवा की हम स्तुति करते हैं।

श्लोक 27 (devibhagavatam.5.9.27)

कल्याणं कुरु भो मातस्त्राहि नः शत्रुतापितान् । जहि पापं हयारिं त्वं तेजसा स्वेन मोहितम्

kalyāṇaṁ kuru bho mātastrāhi naḥ śatrutāpitān | jahi pāpaṁ hayāriṁ tvaṁ tejasā svena mohitam

हे माता! हमारा कल्याण करो; शत्रु से पीड़ित हम पर कृपा कर हमारी रक्षा करो। अपने तेज से उस पापी, मोहग्रस्त सुर-शत्रु का वध करो।

श्लोक 28 (devibhagavatam.5.9.28)

खलं मायाविनं घोरं स्त्रीवध्यं वरदर्पितम् । दुःखदं सर्वदेवानां नानारूपधरं शतम्

khalaṁ māyāvinaṁ ghoraṁ strīvadhyaṁ varadarpitam | duḥkhadaṁ sarvadevānāṁ nānārūpadharaṁ śatam

— वह दुष्ट, मायावी, भयंकर, केवल स्त्री द्वारा वध्य, वरदान से गर्वित, समस्त देवताओं को दुःख देने वाला तथा सैकड़ों रूप धारण करने वाला है।

श्लोक 29 (devibhagavatam.5.9.29)

त्वमेका सर्वदेवानां शरणं भक्तवत्सले । पीडितान्दानवेनाद्य त्राहि देवि नमोऽस्तु ते

tvamekā sarvadevānāṁ śaraṇaṁ bhaktavatsale | pīḍitāndānavenādya trāhi devi namo'stu te

हे भक्तवत्सले! आप ही अकेली समस्त देवताओं की शरण हैं; हे देवी! आज उस दानव से पीड़ित हम सबकी रक्षा कीजिए — आपको नमस्कार है।

श्लोक 30 (devibhagavatam.5.9.30)

व्यास उवाच । एवं स्तुता तदा देवी सुरैः सर्वसुखप्रदा । तानुवाच महादेवी स्मितपूर्वं शुभं वचः

vyāsa uvāca | evaṁ stutā tadā devī suraiḥ sarvasukhapradā | tānuvāca mahādevī smitapūrvaṁ śubhaṁ vacaḥ

व्यास जी ने कहा — इस प्रकार देवताओं द्वारा स्तुत होकर, सर्वसुखप्रदा वह महादेवी मुस्कुराते हुए उनसे यह शुभ वचन बोलीं।

श्लोक 31 (devibhagavatam.5.9.31)

देव्युवाच । भयं त्यजन्तु गीर्वाणा महिषान्मन्दचेतसः । हनिष्यामि रणेऽद्यैव वरदृप्तं विमोहितम्

devyuvāca | bhayaṁ tyajantu gīrvāṇā mahiṣānmandacetasaḥ | haniṣyāmi raṇe'dyaiva varadṛptaṁ vimohitam

देवी ने कहा — देवगण उस मन्दबुद्धि महिष का भय त्याग दें। मैं आज ही युद्ध में उस वरदान से गर्वित, मोहग्रस्त का वध करूँगी।

श्लोक 32 (devibhagavatam.5.9.32)

व्यास उवाच । इत्युक्त्वा सा सुरान्देवी जहासातीव सुस्वरम् । चित्रमेतच्च संसारे भ्रममोहयुतं जगत्

vyāsa uvāca | ityuktvā sā surāndevī jahāsātīva susvaram | citrametacca saṁsāre bhramamohayutaṁ jagat

व्यास जी ने कहा — देवताओं से यह कहकर देवी अत्यंत मधुर स्वर में जोर से हँस पड़ीं। यह संसार भी कैसा विचित्र है, भ्रम और मोह से युक्त —

श्लोक 33 (devibhagavatam.5.9.33)

ब्रह्मविष्णुमहेशाद्याः सेन्द्राश्चान्ये सुरास्तथा । कम्पयुक्ता भयत्रस्ता वर्तन्ते महिषात्किल

brahmaviṣṇumaheśādyāḥ sendrāścānye surāstathā | kampayuktā bhayatrastā vartante mahiṣātkila

— कि ब्रह्मा, विष्णु, महेश आदि, इन्द्र सहित अन्य देवगण भी, महिष के कारण कम्पित तथा भयत्रस्त रहते हैं!

श्लोक 34 (devibhagavatam.5.9.34)

अहो दैवबलं घोरं दुर्जयं सुरसत्तमाः । कालः कर्तास्ति दुःखानां सुखानां प्रभुरीश्वरः

aho daivabalaṁ ghoraṁ durjayaṁ surasattamāḥ | kālaḥ kartāsti duḥkhānāṁ sukhānāṁ prabhurīśvaraḥ

हे सुरसत्तमो! अहो, दैव का बल कितना भयंकर और दुर्जय है! काल ही दुःखों और सुखों का कर्ता, प्रभु तथा ईश्वर है।

श्लोक 35 (devibhagavatam.5.9.35)

सृष्टिपालनसंहारे समर्था अपि ते यदा । मुह्यन्ति क्लेशसन्तप्ता महिषेण प्रपीडिताः

sṛṣṭipālanasaṁhāre samarthā api te yadā | muhyanti kleśasantaptā mahiṣeṇa prapīḍitāḥ

जब सृष्टि, पालन और संहार में समर्थ वे (ब्रह्मा-विष्णु-महेश) भी महिष से पीड़ित होकर क्लेश-संतप्त और मोहित हो जाते हैं —

श्लोक 36 (devibhagavatam.5.9.36)

इति कृत्वा स्मितं देवी साट्टहासं चकार ह । उच्चैः शब्दं महाघोरं दानवानां भयप्रदम्

iti kṛtvā smitaṁ devī sāṭṭahāsaṁ cakāra ha | uccaiḥ śabdaṁ mahāghoraṁ dānavānāṁ bhayapradam

— यह कहकर देवी ने पहले मुस्कुराते हुए, फिर एक ऊँचा, अत्यंत भयंकर, दानवों के लिए भयोत्पादक अट्टहास किया।

श्लोक 37 (devibhagavatam.5.9.37)

चकम्पे वसुधा तत्र श्रुत्वा तच्छब्दमद्भुतम् । चेलुश्च पर्वताः सर्वे चुक्षोभाब्धिश्च वीर्यवान्

cakampe vasudhā tatra śrutvā tacchabdamadbhutam | celuśca parvatāḥ sarve cukṣobhābdhiśca vīryavān

उस अद्भुत ध्वनि को सुनकर वहाँ पृथ्वी काँप उठी; सभी पर्वत हिल गए, और शक्तिशाली समुद्र क्षुब्ध हो उठा।

श्लोक 38 (devibhagavatam.5.9.38)

मेरुश्चचाल शब्देन दिशः सर्वाः प्रपूरिताः । भयं जग्मुस्तदा श्रुत्वा दानवास्तत्स्वनं महत्

meruścacāla śabdena diśaḥ sarvāḥ prapūritāḥ | bhayaṁ jagmustadā śrutvā dānavāstatsvanaṁ mahat

मेरु पर्वत हिल गया; उस ध्वनि से सभी दिशाएँ भर गईं। उस महाध्वनि को सुनकर दानव भयभीत हो उठे।

श्लोक 39 (devibhagavatam.5.9.39)

जय पाहीति देवास्तामूचुः परमहर्षिताः । महिषोऽपि स्वनं श्रुत्वा चुकोप मदगर्वितः

jaya pāhīti devāstāmūcuḥ paramaharṣitāḥ | mahiṣo'pi svanaṁ śrutvā cukopa madagarvitaḥ

'जय हो! रक्षा करो!' — देवता अत्यंत हर्षित होकर ऐसा कहने लगे। महिष भी उस ध्वनि को सुनकर, मदगर्वित होकर क्रुद्ध हो उठा।

श्लोक 40 (devibhagavatam.5.9.40)

किमेतदिति तान्दैत्यान्पप्रच्छ स्वनशङ्कितः । गच्छन्तु त्वरिता दूता ज्ञातुं शब्दसमुद्भवम्

kimetaditi tāndaityānpapraccha svanaśaṅkitaḥ | gacchantu tvaritā dūtā jñātuṁ śabdasamudbhavam

उस ध्वनि से आशंकित होकर उसने दैत्यों से पूछा — 'यह क्या है?' 'दूत शीघ्र जाकर इस ध्वनि का स्रोत जानें।'

श्लोक 41 (devibhagavatam.5.9.41)

कृतः केनायमत्युग्रः शब्दः कर्णव्यथाकरः । देवो वा दानवो वापि यो भवेत्स्वनकारकः

kṛtaḥ kenāyamatyugraḥ śabdaḥ karṇavyathākaraḥ | devo vā dānavo vāpi yo bhavetsvanakārakaḥ

'कान को पीड़ा देने वाला यह अत्यंत भयंकर शब्द किसने किया है? चाहे वह कोई देव हो या दानव, जो भी इस ध्वनि का कर्ता हो —'

श्लोक 42 (devibhagavatam.5.9.42)

गृहीत्वा तं दुरात्मानं मत्समीपं नयन्त्विह । हनिष्यामि दुराचारं गर्जन्तं स्मयदुर्मदम्

gṛhītvā taṁ durātmānaṁ matsamīpaṁ nayantviha | haniṣyāmi durācāraṁ garjantaṁ smayadurmadam

'— उस दुरात्मा को पकड़कर मेरे समीप लाया जाए। मैं उस दुराचारी, गर्जन करने वाले, मदोन्मत्त को मार डालूँगा।'

श्लोक 43 (devibhagavatam.5.9.43)

क्षीणायुष्यं मन्दमतिं नयामि यमसादनम् । पराजिताः सुराः कामं न गर्जन्ति भयातुराः

kṣīṇāyuṣyaṁ mandamatiṁ nayāmi yamasādanam | parājitāḥ surāḥ kāmaṁ na garjanti bhayāturāḥ

'उस क्षीणायु, मन्दबुद्धि को मैं यमलोक पहुँचा दूँगा। पराजित देवता तो भय से गर्जना नहीं करते।'

श्लोक 44 (devibhagavatam.5.9.44)

नासुरा मम वश्यास्ते कस्येदं मूढचेष्टितम् । त्वरिता मामुपायान्तु ज्ञात्वा शब्दस्य कारणम्

nāsurā mama vaśyāste kasyedaṁ mūḍhaceṣṭitam | tvaritā māmupāyāntu jñātvā śabdasya kāraṇam

'ये असुर भी मेरे वश में नहीं हैं — यह मूर्खतापूर्ण कृत्य किसका है? दूत शीघ्र शब्द का कारण जानकर मेरे पास आएँ।'

श्लोक 45 (devibhagavatam.5.9.45)

अहं गत्वा हनिष्यामि तं पापं वितथश्रमम् । व्यास उवाच । इत्युक्तास्तेन ते दूता देवीं सर्वाङ्गसुन्दरीम्

ahaṁ gatvā haniṣyāmi taṁ pāpaṁ vitathaśramam | vyāsa uvāca | ityuktāstena te dūtā devīṁ sarvāṅgasundarīm

'मैं स्वयं जाकर उस पापी का वध करूँगा, जिसका प्रयास व्यर्थ सिद्ध होगा।' व्यास जी ने कहा — इस प्रकार उसके द्वारा भेजे गए वे दूत, सर्वांग-सुन्दरी उस देवी को देखकर —

श्लोक 46 (devibhagavatam.5.9.46)

अष्टादशभुजां दिव्यां सर्वाभरणभूषिताम् । सर्वलक्षणसम्पन्नां वरायुधधरां शुभाम्

aṣṭādaśabhujāṁ divyāṁ sarvābharaṇabhūṣitām | sarvalakṣaṇasampannāṁ varāyudhadharāṁ śubhām

— जो अठारह दिव्य भुजाओं वाली, समस्त आभूषणों से अलंकृत, सर्वलक्षणसम्पन्न, उत्तम आयुधों को धारण करने वाली, शुभ थीं —

श्लोक 47 (devibhagavatam.5.9.47)

दधतीं चषकं हस्ते पिबन्तीं च मुहुर्मधु । संवीक्ष्य भयभीतास्ते जग्मुस्त्रस्ताः सुशङ्किताः

dadhatīṁ caṣakaṁ haste pibantīṁ ca muhurmadhu | saṁvīkṣya bhayabhītāste jagmustrastāḥ suśaṅkitāḥ

— तथा हाथ में मदिरा-पात्र धारण किए, बार-बार मधुपान करती हुई थीं। उन्हें इस प्रकार देखकर वे दूत भयभीत तथा अत्यंत शंकित होकर लौट गए।

श्लोक 48 (devibhagavatam.5.9.48)

सकाशे महिषस्याशु तमूचुः स्वनकारणम् । दूता ऊचुः । देवी दैत्येश्वर प्रौढा दृश्यते काचिदङ्गना

sakāśe mahiṣasyāśu tamūcuḥ svanakāraṇam | dūtā ūcuḥ | devī daityeśvara prauḍhā dṛśyate kācidaṅganā

वे शीघ्र ही महिष के पास पहुँचे और उसे उस ध्वनि का कारण बताया। दूतों ने कहा — 'हे दैत्येश्वर! वहाँ कोई एक प्रौढ़ा, तेजस्विनी स्त्री दिखाई देती है —'

श्लोक 49 (devibhagavatam.5.9.49)

सर्वाङ्गभूषणा नारी सर्वरत्नोपशोभिता । न मानुषी नासुरी सा दिव्यरूपा मनोहरा

sarvāṅgabhūṣaṇā nārī sarvaratnopaśobhitā | na mānuṣī nāsurī sā divyarūpā manoharā

'— वह नारी सर्वांग-भूषिता, समस्त रत्नों से सुशोभित है; वह न मानवी है, न आसुरी, वरन् दिव्यरूपा तथा मनोहर है।'

श्लोक 50 (devibhagavatam.5.9.50)

सिंहारूढायुधधरा चाष्टादशकरा वरा । सा नादं कुरुते नारी लक्ष्यते मदगर्विता

siṁhārūḍhāyudhadharā cāṣṭādaśakarā varā | sā nādaṁ kurute nārī lakṣyate madagarvitā

'वह सिंह पर आरूढ़, अठारह भुजाओं वाली, आयुधधारिणी है; वही स्त्री वह ध्वनि करती है; वह मदगर्विता प्रतीत होती है।'

श्लोक 51 (devibhagavatam.5.9.51)

सुरापानरता कामं जानीमो न सभर्तृका । अन्तरिक्षस्थिता देवास्तां स्तुवन्ति मुदान्विताः

surāpānaratā kāmaṁ jānīmo na sabhartṛkā | antarikṣasthitā devāstāṁ stuvanti mudānvitāḥ

'वह मदिरापान में रत है — इतना हम जानते हैं; उसका कोई पति है या नहीं, यह हम नहीं जानते। आकाश में स्थित देवगण हर्षपूर्वक उसकी स्तुति कर रहे हैं।'

श्लोक 52 (devibhagavatam.5.9.52)

जयेति पाहि नश्चेति जहि शत्रुमिति प्रभो । न जाने का वरारोहा कस्य वा सा परिग्रहः

jayeti pāhi naśceti jahi śatrumiti prabho | na jāne kā varārohā kasya vā sā parigrahaḥ

'"जय हो", "हमारी रक्षा करो", "शत्रु का वध करो" — हे प्रभो! हम नहीं जानते कि वह श्रेष्ठ नारी कौन है, अथवा वह किसकी पत्नी है।'

श्लोक 53 (devibhagavatam.5.9.53)

किमर्थमागता चात्र किं चिकीर्षति सुन्दरी । द्रष्टुं नैव समर्थाः स्मस्तत्तेजःपरिधर्षिताः

kimarthamāgatā cātra kiṁ cikīrṣati sundarī | draṣṭuṁ naiva samarthāḥ smastattejaḥparidharṣitāḥ

'वह सुन्दरी किस प्रयोजन से यहाँ आई है, और क्या करना चाहती है, यह हम नहीं जानते। उसके तेज से अभिभूत होकर हम उसे देखने में भी समर्थ नहीं हो सके।'

श्लोक 54 (devibhagavatam.5.9.54)

शृङ्गारवीरहासाढ्या रौद्राद्भुतरसान्विता । दृष्ट्वैवैवंविधां नारीमसम्भाष्य समागताः

śṛṅgāravīrahāsāḍhyā raudrādbhutarasānvitā | dṛṣṭvaivaivaṁvidhāṁ nārīmasambhāṣya samāgatāḥ

'श्रृंगार, वीर तथा हास्य रस से युक्त, तथा रौद्र और अद्भुत रस से भी युक्त — ऐसी उस नारी को देखकर हम उससे बिना कुछ कहे ही लौट आए।'

श्लोक 55 (devibhagavatam.5.9.55)

वयं त्वदाज्ञया राजन् किं कर्तव्यमतःपरम् । महिष उवाच । गच्छ वीर मयादिष्टो मन्त्रिश्रेष्ठ बलान्वितः

vayaṁ tvadājñayā rājan kiṁ kartavyamataḥparam | mahiṣa uvāca | gaccha vīra mayādiṣṭo mantriśreṣṭha balānvitaḥ

'हे राजन्! हम आपकी आज्ञा से ही चलते हैं — अब आगे क्या करना है?' महिष ने कहा — 'हे मन्त्रिश्रेष्ठ! तुम मेरी आज्ञा से बलसहित जाओ —'

श्लोक 56 (devibhagavatam.5.9.56)

सामादिभिरुपायैस्त्वं समानय शुभाननाम् । नायाति यदि सा नारी त्रिभिः सामादिभिस्त्विह

sāmādibhirupāyaistvaṁ samānaya śubhānanām | nāyāti yadi sā nārī tribhiḥ sāmādibhistviha

'— और साम आदि उपायों से उस शुभानना को यहाँ ले आओ। यदि वह नारी साम आदि तीन उपायों से न आए —'

श्लोक 57 (devibhagavatam.5.9.57)

अहत्वा तां वरारोहां त्वमानय ममान्तिकम् । करोमि पट्टमहिषीं तां मरालभ्रुवं मुदा

ahatvā tāṁ varārohāṁ tvamānaya mamāntikam | karomi paṭṭamahiṣīṁ tāṁ marālabhruvaṁ mudā

'— तो भी उस श्रेष्ठ नारी को बिना हानि पहुँचाए मेरे समीप ले आओ। मैं उस हंस-भ्रू वाली को हर्षपूर्वक अपनी पटरानी बनाऊँगा।'

श्लोक 58 (devibhagavatam.5.9.58)

प्रीतियुक्ता समायाति यदि सा मृगलोचना । रसभङ्गो यथा न स्यात्तथा कुरु ममेप्सितम्

prītiyuktā samāyāti yadi sā mṛgalocanā | rasabhaṅgo yathā na syāttathā kuru mamepsitam

'यदि वह मृगनयनी प्रेमपूर्वक स्वयं आ जाए, तो ऐसा करना कि रस-भंग न हो, और मेरी इच्छा पूर्ण हो।'

श्लोक 59 (devibhagavatam.5.9.59)

श्रवणान्मोहितोऽस्म्यद्य तस्या रूपस्य सम्पदा । व्यास उवाच । महिषस्य वचः श्रुत्वा पेशलं मन्त्रिसत्तमः

śravaṇānmohito'smyadya tasyā rūpasya sampadā | vyāsa uvāca | mahiṣasya vacaḥ śrutvā peśalaṁ mantrisattamaḥ

'मैं तो आज उसके रूप-सम्पदा के विषय में सुनकर ही मोहित हो गया हूँ।' व्यास जी ने कहा — महिष के इन मृदु वचनों को सुनकर वह श्रेष्ठ मन्त्री —

श्लोक 60 (devibhagavatam.5.9.60)

जगाम तरसा कामं गजाश्वरथसंयुतः । गत्वा दूरतरं स्थित्वा तामुवाच मनस्विनीम्

jagāma tarasā kāmaṁ gajāśvarathasaṁyutaḥ | gatvā dūrataraṁ sthitvā tāmuvāca manasvinīm

— हाथी, घोड़ों और रथों सहित शीघ्र ही चल पड़ा। वहाँ जाकर, कुछ दूरी पर खड़े होकर, उसने उस मनस्विनी देवी से कहा —

श्लोक 61 (devibhagavatam.5.9.61)

विनयावनतः श्लक्ष्णं मन्त्री मधुरया गिरा । प्रधान उवाच । कासि त्वं मधुरालापे किमत्रागमनं कृतम्

vinayāvanataḥ ślakṣṇaṁ mantrī madhurayā girā | pradhāna uvāca | kāsi tvaṁ madhurālāpe kimatrāgamanaṁ kṛtam

— विनयपूर्वक झुककर, मन्त्री ने मधुर वाणी में कोमलतापूर्वक कहा। मन्त्री ने कहा — 'हे मधुरभाषिणी! आप कौन हैं? यहाँ किस प्रयोजन से आई हैं?'

श्लोक 62 (devibhagavatam.5.9.62)

पृच्छति त्वां महाभागे मन्मुखेन मम प्रभुः । स जेता सर्वदेवानामवध्यस्तु नरैः किल

pṛcchati tvāṁ mahābhāge manmukhena mama prabhuḥ | sa jetā sarvadevānāmavadhyastu naraiḥ kila

'हे महाभागे! मेरे प्रभु आपसे मेरे मुख से यह पूछते हैं। वे समस्त देवताओं के विजेता हैं, और वे पुरुषों द्वारा अवध्य हैं।'

श्लोक 63 (devibhagavatam.5.9.63)

ब्रह्मणो वरदानेन गर्वितश्चारुलोचने । दैत्येश्वरोऽसौ बलवान्कामरूपधरः सदा

brahmaṇo varadānena garvitaścārulocane | daityeśvaro'sau balavānkāmarūpadharaḥ sadā

'हे चारुलोचने! ब्रह्मा के वरदान से गर्वित वह दैत्येश्वर अत्यंत बलवान् है, और सदा इच्छानुसार रूप धारण कर सकता है।'

श्लोक 64 (devibhagavatam.5.9.64)

श्रुत्वा त्वां समुपायातां चारुवेषां मनोहराम् । द्रष्टुमिच्छति राजा मे महिषो नाम पार्थिवः

śrutvā tvāṁ samupāyātāṁ cāruveṣāṁ manoharām | draṣṭumicchati rājā me mahiṣo nāma pārthivaḥ

'यह सुनकर कि आप, अत्यंत सुन्दर वेश में, यहाँ आई हैं, मेरे राजा, महिष नामक भूपति, आपके दर्शन के इच्छुक हैं।'

श्लोक 65 (devibhagavatam.5.9.65)

मानुषं रूपमादाय त्वत्समीपं समेष्यति । यथा रुच्येत चार्वङ्गि तथा मन्यामहे वयम्

mānuṣaṁ rūpamādāya tvatsamīpaṁ sameṣyati | yathā rucyeta cārvaṅgi tathā manyāmahe vayam

'वे मानव-रूप धारण कर आपके समीप आएँगे। हे चारु-अंगी! जैसा आपको रुचिकर लगे, हम वैसा ही उचित समझते हैं।'

श्लोक 66 (devibhagavatam.5.9.66)

तर्ह्येहि मृगशावाक्षि समीपं तस्य धीमतः । नो चेदिहानयाम्येनं राजानं भक्तितत्परम्

tarhyehi mṛgaśāvākṣi samīpaṁ tasya dhīmataḥ | no cedihānayāmyenaṁ rājānaṁ bhaktitatparam

'तो हे मृगशावाक्षि! उन बुद्धिमान् राजा के समीप आ जाइए; अथवा मैं उस भक्तिपरायण राजा को यहीं ले आता हूँ।'

श्लोक 67 (devibhagavatam.5.9.67)

तथा करोमि देवेशि यथा ते मनसेप्सितम् । वशगोऽसौ तवात्यर्थं रूपसंश्रवणात्तव

tathā karomi deveśi yathā te manasepsitam | vaśago'sau tavātyarthaṁ rūpasaṁśravaṇāttava

'हे देवेशि! जैसी आपके मन की इच्छा हो, मैं वैसा ही करूँगा। आपके रूप के विषय में सुनकर ही वे आपके पूर्णतः वशीभूत हो गए हैं।'

श्लोक 68 (devibhagavatam.5.9.68)

करभोरु वदाशु त्वं संविधेयं मया तथा

karabhoru vadāśu tvaṁ saṁvidheyaṁ mayā tathā

'हे करभोरु! शीघ्र बताइए, ताकि मैं तदनुसार व्यवस्था कर सकूँ।'

अध्याय 8अध्याय-सूचीअध्याय 10